Canh, khắc và một trăm khắc một ngày đêm: người xưa chia thời gian bằng con số nào

Người xưa dùng cùng lúc ba hệ chia thời gian: một ngày đêm chia đều thành 100 khắc; chia thành 12 canh giờ mang tên 12 địa chi; còn ban đêm lại chia thành 5 canh, dài ngắn thay đổi theo mùa. Một khắc theo hệ trăm khắc dài khoảng 14 phút 24 giây; một canh giờ dài hai giờ ngày nay; còn một canh đêm có thể dài hơn hay ngắn hơn hai giờ tuỳ đêm đông hay đêm hè.

Những con số này nghe đơn giản nhưng chồng lên nhau khá rối, vì 100 không chia hết cho 12 và đêm thì không dài như nhau quanh năm. Bài này lần lượt giải thích từng hệ, cách chúng được đo bằng đồng hồ nước và trống canh, những lần cải cách số khắc, và cách đọc các mốc giờ trong văn chương, gia phả.

Một trăm khắc: hệ chia đều cổ nhất

Hệ trăm khắc chia một ngày đêm thành một trăm phần bằng nhau. Chữ "khắc" vốn có nghĩa là vạch khắc: trên que tên cắm trong bình nước của đồng hồ nước, người ta khắc một trăm vạch. Nước nhỏ giọt vào bình, que tên nổi lên dần, mực nước chạm vạch nào thì biết đã qua bao nhiêu khắc.

Lấy 1.440 phút của một ngày đêm chia cho 100 sẽ được mỗi khắc khoảng 14,4 phút, tức 14 phút 24 giây. Hệ này rất tiện để tính, vì là hệ thập phân. Nhưng nó có một bất tiện lớn: 100 không chia hết cho 12. Mỗi canh giờ vì thế bằng 8 và một phần ba khắc, một con số lẻ khó dùng trong đời sống.

Sự vênh nhau giữa hai hệ khiến các triều đại nhiều lần thử thay đổi. Sử sách ghi lại những lần thử chia ngày đêm thành 120 khắc, 96 khắc hay 108 khắc, có lần chỉ dùng được một thời gian ngắn rồi trở lại hệ trăm khắc. Đến khi lịch Thời hiến được áp dụng đầu đời Thanh, hệ 96 khắc được chính thức dùng: mỗi canh giờ đúng 8 khắc, mỗi khắc tròn 15 phút. Đây là lý do trong tiếng Trung hiện đại "một khắc" có nghĩa là mười lăm phút.

Ba hệ đếm và cách đổi sang giờ ngày nay

Bảng dưới đặt ba hệ cạnh nhau để bạn đổi nhanh khi đọc tài liệu cổ. Các giá trị là quy ước phổ biến, có thể khác chút ít giữa các thời kỳ:

Khi một văn bản nói "giờ Ngọ ba khắc", bạn cần biết nó thuộc hệ nào. Theo hệ 96 khắc, đó là khoảng 45 phút sau đầu giờ Ngọ; theo hệ trăm khắc, con số sẽ lệch một chút. Với phần lớn mục đích đọc hiểu, sai số này không đáng kể, nhưng với việc đối chiếu thiên văn như nhật thực thì cần tính kỹ.

Năm canh đêm: dài ngắn theo mùa

Chia phần đêm. Khác với canh giờ chia đều cả ngày đêm, năm canh chỉ chia phần đêm, tính từ lúc trời tối hẳn đến lúc trời bắt đầu sáng. Thời gian ấy được chia làm năm phần bằng nhau gọi là canh một, canh hai, canh ba, canh tư, canh năm. Sách cổ còn gọi theo can là giáp dạ, ất dạ, bính dạ, đinh dạ, mậu dạ.

Dài ngắn theo mùa. Vì đêm mùa đông dài hơn đêm mùa hè, mỗi canh mùa đông dài hơn mỗi canh mùa hè. Ở miền Bắc Việt Nam, chênh lệch giữa đêm dài nhất và ngắn nhất khoảng hơn hai giờ, chia ra mỗi canh chênh vài chục phút.

Canh ba là nửa đêm. Canh ba nằm giữa năm canh, nên luôn bao quanh lúc nửa đêm. Cụm "nửa đêm canh ba" trong văn chương vì thế rất chính xác về thiên văn, dù con số của từng canh thay đổi.

Canh năm gà gáy. Canh năm là phần cuối đêm, gần sáng. Văn chương hay nhắc "canh năm" cùng tiếng gà gáy, cảnh người dậy sớm ra đồng hay lên đường.

Trống canh, mõ canh. Ở làng xã Việt Nam xưa, người tuần đêm đánh trống hay mõ để báo canh: canh một đánh một tiếng, canh hai đánh hai tiếng, cứ thế. Tiếng trống canh vì thế vừa là báo giờ, vừa là dấu hiệu làng có người canh giữ.

Đồng hồ nước, hương và nhịp sống không cần chính xác đến phút

Công cụ đo thời gian chính xác nhất của người xưa là đồng hồ nước, gọi là khắc lậu: một hệ nhiều bình đặt bậc thang để giữ dòng nước chảy đều, bình cuối có que tên khắc vạch. Cơ quan làm lịch của triều đình giữ đồng hồ nước, định giờ cho cả kinh thành, rồi báo bằng trống và chuông trên lầu.

Đồng hồ nước có sai số vì nhiệt độ ảnh hưởng đến độ nhớt của nước và mực nước thay đổi. Người coi đồng hồ phải hiệu chỉnh hằng ngày bằng quan sát mặt trời buổi trưa và các vì sao ban đêm. Ở ngoài kinh thành, người dân dùng nhiều cách đo thô hơn: một nén hương cháy hết, bóng nắng trên hiên nhà, tiếng gà gáy, tiếng trống canh của làng.

Điều quan trọng là đời sống xưa không cần chính xác đến phút. Người nông dân làm theo mặt trời; chợ họp theo buổi; lễ được hẹn theo canh giờ. Một khắc sai lệch vài phút không làm hỏng việc gì. Chỉ những việc như làm lịch, quan sát nhật nguyệt thực mới đòi hỏi tính kỹ — và cũng chính những việc ấy khiến triều đình phải cải cách số khắc nhiều lần.

Đọc sử, bạn sẽ gặp những đoạn ghi nhật thực xảy ra vào "giờ Mùi hai khắc" hay trăng bắt đầu khuyết từ "canh hai". Đó là dữ liệu quý cho các nhà nghiên cứu lịch sử thiên văn hôm nay: tính ngược lại bằng mô hình hiện đại, họ có thể kiểm xem đồng hồ nước của cơ quan làm lịch xưa lệch bao nhiêu, và cả việc chép sử có chính xác hay không.

Đọc giờ trong văn chương và gia phả

Khi gặp các mốc giờ trong văn bản cổ, vài gợi ý dưới đây giúp bạn đọc đúng:

• "Giờ Dần", "giờ Thìn": canh giờ, mỗi giờ hai tiếng đồng hồ. Gia phả thường ghi giờ sinh, giờ mất theo cách này.
• "Canh hai", "canh tư": canh đêm, dài ngắn theo mùa. Không quy đổi máy móc thành một giờ cố định.
• "Ba khắc": phải xem văn bản trước hay sau đầu đời Thanh để biết một khắc là khoảng 14 hay 15 phút.
• "Chốc lát", "một khắc" trong tiếng Việt thông thường chỉ khoảng thời gian ngắn, không đo đếm.
• "Giờ chính ngọ": lúc mặt trời đứng bóng theo giờ địa phương, không phải đúng 12 giờ trưa trên đồng hồ ngày nay.

Khi chuyển giờ sinh trong gia phả sang giờ hiện đại để lập lá số, nên ghi lại cả dạng gốc. Giờ sinh xưa thường chỉ ghi đến canh giờ, tức sai số có thể lên tới hai tiếng; tốt hơn là ghi rõ "sinh giờ Dần" hơn là bịa ra một con số phút.

Từ canh khắc đến hai mươi bốn giờ

Hệ hai mươi bốn giờ, sáu mươi phút, sáu mươi giây mà ta dùng hôm nay đến từ truyền thống thiên văn Lưỡng Hà – Hy Lạp rồi châu Âu, đi cùng đồng hồ cơ khí. Ở Trung Hoa, đồng hồ cơ khí châu Âu — gọi là "tự minh chung", chuông tự kêu — được các giáo sĩ phương Tây mang vào từ cuối đời Minh và trở thành vật quý trong cung đình. Người Việt cũng biết đến loại đồng hồ này qua giao thương và qua triều đình.

Một cách tình cờ, hệ 96 khắc của lịch Thời hiến khớp hoàn toàn với đồng hồ châu Âu: một canh giờ bằng hai giờ, một khắc bằng mười lăm phút. Điều này giúp việc chuyển đổi giữa hai hệ dễ dàng hơn nhiều so với hệ trăm khắc cũ. Có thể coi đó là một trong những lý do hệ 96 khắc được chấp nhận nhanh.

Dần dần, giờ đồng hồ thay chỗ canh khắc trong hành chính, trường học, đường sắt. Đến thế kỷ hai mươi, khái niệm múi giờ và giờ chuẩn quốc gia ra đời, giờ trên đồng hồ không còn là giờ mặt trời của từng làng nữa. Canh khắc lùi vào lịch sử, chỉ còn trong sách vở, gia phả, lá số và tiếng nói hằng ngày.

Những con số thời gian còn sống trong tiếng Việt

Dù đồng hồ hiện đại đã thay thế mọi hệ cổ, tiếng Việt vẫn giữ nhiều dấu vết. "Giờ khắc" vẫn dùng để chỉ thời điểm; "khắc khoải" mượn chữ khắc trong nghĩa thời gian dài dằng dặc. "Thức trắng năm canh", "canh khuya", "canh gà" vẫn có mặt trong thơ ca và lời nói.

Với người làm gia phả, đọc văn tế hay tìm hiểu lá số, hiểu đúng các con số này giúp tránh hai lỗi đối lập: lỗi cứng nhắc đổi mọi mốc giờ cổ thành giờ phút chính xác, và lỗi bỏ qua thông tin thời gian vì cho là mơ hồ. Cái đúng nằm ở giữa: con số thời gian của người xưa có độ chính xác riêng, đủ cho đời sống của họ, và chúng ta nên đọc nó với đúng độ chính xác ấy.

Một cách luyện mắt dễ làm: lần tới đọc một bài thơ Đường luật hay một trang truyện Nôm, hãy gạch chân mọi chữ chỉ thời gian — canh, khắc, giờ, trống, gà — rồi thử đặt chúng lên một trục từ hoàng hôn đến bình minh. Bạn sẽ thấy người viết xưa sắp xếp cảnh vật theo nhịp đêm rất chặt chẽ, và những con số tưởng mơ hồ ấy thật ra mang cả một lịch sinh hoạt.

Câu hỏi thường gặp

Một khắc là bao nhiêu phút?

Tuỳ hệ. Theo hệ trăm khắc cổ, một khắc khoảng 14 phút 24 giây. Theo hệ 96 khắc dùng từ đầu đời Thanh, một khắc đúng 15 phút. Trong tiếng Việt thông thường, "một khắc" thường chỉ khoảng thời gian ngắn, không đo đếm chính xác.

Canh ba là mấy giờ?

Canh ba bao quanh nửa đêm. Nếu đêm dài khoảng mười giờ, chia năm canh mỗi canh khoảng hai giờ, thì canh ba rơi vào khoảng từ 23 giờ đến 1 giờ. Đêm mùa đông dài hơn nên canh dài hơn; đêm mùa hè ngắn hơn nên canh ngắn hơn.

Canh giờ và canh đêm khác nhau thế nào?

Canh giờ chia đều cả ngày đêm thành mười hai phần, mỗi phần hai giờ, tên theo địa chi. Canh đêm chỉ chia phần đêm thành năm phần, dài ngắn theo mùa. Hai hệ dùng song song và hay bị nhầm vì cùng có chữ "canh".

Vì sao giờ sinh trong gia phả thường chỉ ghi giờ Tý, giờ Sửu?

Vì người xưa đo thời gian chủ yếu theo canh giờ và không có đồng hồ cá nhân. Ghi theo canh giờ là mức chính xác phổ biến nhất của thời đó. Khi dùng lại thông tin này, nên giữ nguyên dạng gốc và hiểu rằng sai số có thể đến hai tiếng.

Đồng hồ nước có chính xác không?

Đồng hồ nước là công cụ tốt nhất của thời đó nhưng vẫn có sai số do nhiệt độ và mực nước. Người coi đồng hồ phải hiệu chỉnh thường xuyên bằng quan sát mặt trời và sao. Với nhu cầu đời sống, độ chính xác ấy là đủ dùng.