Đại vận trong bát tự là chuỗi các cặp can chi, mỗi cặp ứng với khoảng mười năm đời người, được suy ra bằng cách đi tiếp từ trụ tháng theo chiều thuận hoặc nghịch; lưu niên là can chi của từng năm dương lịch tính theo Lập Xuân. Nếu bốn trụ là phần "tĩnh" của lá số thì đại vận và lưu niên là phần "động", thứ mà người xem dùng để nói về từng giai đoạn.
Bài này chỉ trình bày cách tính: xác định chiều đi, tìm tuổi khởi vận, dựng chuỗi đại vận và đọc can chi lưu niên. Phần tính toán có quy tắc rõ ràng và tự kiểm được. Bài không luận vận tốt xấu của năm nào cho tuổi nào, vì đó là lời phán không có cơ sở kiểm chứng.
Đại vận đi theo chiều nào: quy tắc dương nam âm nữ
Chiều của đại vận phụ thuộc hai thứ: can của trụ năm là dương hay âm, và giới tính. Quy tắc truyền thống là "dương nam âm nữ thuận, âm nam dương nữ nghịch". Nam sinh năm can dương (Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm) và nữ sinh năm can âm (Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý) thì đại vận đi thuận, tức đếm tới trong vòng 60 hoa giáp từ trụ tháng. Hai trường hợp còn lại đi nghịch, đếm lùi.
Đây là chỗ duy nhất trong bát tự mà giới tính tham gia vào tính toán. Hai người khác giới sinh cùng giờ có chung tám chữ nhưng đại vận đi hai chiều ngược nhau. Quy tắc này phản ánh quan niệm âm dương của xã hội cũ, và một số người làm nghề hiện nay cũng đặt câu hỏi về cách áp dụng cho những trường hợp không thuộc hai giới quen thuộc. Sách cổ không có câu trả lời cho câu hỏi ấy.
Lưu ý can năm ở đây là can của trụ năm bát tự, tức đã tính theo Lập Xuân. Người sinh giữa Tết và Lập Xuân có thể có trụ năm khác tuổi âm lịch, và vì vậy chiều đại vận có thể khác với cách ai đó tính nhẩm theo tuổi con giáp.
Tính tuổi khởi vận theo khoảng cách tới tiết
Đại vận đầu tiên không bắt đầu từ lúc sinh mà từ một tuổi nhất định, gọi là tuổi khởi vận. Phép tính truyền thống dựa vào khoảng cách từ lúc sinh tới tiết gần nhất theo chiều của đại vận.
- Nếu đại vận đi thuận, đếm thời gian từ lúc sinh tới thời khắc giao tiết kế tiếp. Nếu đi nghịch, đếm từ lúc sinh lùi về thời khắc giao tiết vừa qua.
- Quy đổi theo tỉ lệ ba ngày bằng một năm. Từ đó suy ra một ngày bằng bốn tháng, một canh giờ, tức hai tiếng, bằng mười ngày.
- Cộng lại để ra tuổi khởi vận, thường làm tròn tới năm hoặc tới tháng tuỳ phần mềm.
- Từ tuổi khởi vận, mỗi đại vận kéo dài mười năm, nối tiếp nhau.
Tỉ lệ ba ngày một năm có lý do số học đơn giản: một tháng tiết khí dài khoảng ba mươi ngày, chia cho ba được mười, đúng độ dài một đại vận. Như vậy người sinh ngay sau một tiết và đi nghịch sẽ khởi vận rất sớm, còn người sinh ngay trước tiết kế tiếp và đi nghịch sẽ khởi vận muộn, gần mười tuổi.
Hai ví dụ giả định: cùng ngày sinh, khác giới
Lấy lá số giả định Ất Hợi, Quý Mùi, Ất Sửu, Kỷ Mão, sinh 6 giờ 15 sáng ngày 2 tháng 8 năm 1995. Năm Ất là can âm. Nếu người này là nữ, theo quy tắc âm nữ, đại vận đi thuận. Tiết kế tiếp là Lập Thu, rơi vào sáng ngày 8 tháng 8 năm 1995 theo giờ Việt Nam. Khoảng cách xấp xỉ sáu ngày, quy ra khoảng hai năm, nên khởi vận khoảng hai tuổi. Chuỗi đại vận đếm tới từ Quý Mùi: Giáp Thân, Ất Dậu, Bính Tuất, Đinh Hợi, Mậu Tý, Kỷ Sửu, Canh Dần, Tân Mão.
Nếu người sinh cùng thời điểm là nam, theo quy tắc âm nam, đại vận đi nghịch. Tiết vừa qua là Tiểu Thử, rơi vào tối ngày 7 tháng 7 năm 1995 theo giờ Việt Nam. Khoảng cách xấp xỉ hai mươi lăm ngày và bốn canh giờ, quy ra khoảng tám năm bốn tháng cộng thêm bốn mươi ngày, tức khởi vận khoảng tám tuổi rưỡi. Chuỗi đại vận đếm lùi từ Quý Mùi: Nhâm Ngọ, Tân Tỵ, Canh Thìn, Kỷ Mão, Mậu Dần, Đinh Sửu, Bính Tý, Ất Hợi.
Hai chuỗi hoàn toàn khác nhau, dù tám chữ gốc giống hệt. Các con số ở đây làm tròn theo giờ giao tiết lấy từ lịch thiên văn; nếu tự làm, bạn nên tra giờ giao tiết chính xác của đúng năm, vì lệch vài giờ đã đổi tuổi khởi vận vài tháng.
Dựng bảng đại vận trên giấy: mẫu cho ví dụ giả định
Sau khi có chiều đi và tuổi khởi vận, bạn có thể ghi đại vận thành một bảng. Bảng dưới là của ví dụ giả định người nữ sinh ngày 2 tháng 8 năm 1995, khởi vận khoảng hai tuổi, tính theo tuổi tròn. Hai cột cuối gọi tên thập thần của can vận và của bản khí chi vận so với nhật chủ Ất.
| Đại vận | Tuổi tròn (ước) | Khoảng năm dương lịch | Thập thần của can | Thập thần bản khí của chi |
|---|---|---|---|---|
| Giáp Thân | 2 – 12 | 1997 – 2007 | Kiếp tài | Chính quan (Canh) |
| Ất Dậu | 12 – 22 | 2007 – 2017 | Tỉ kiên | Thất sát (Tân) |
| Bính Tuất | 22 – 32 | 2017 – 2027 | Thương quan | Chính tài (Mậu) |
| Đinh Hợi | 32 – 42 | 2027 – 2037 | Thực thần | Chính ấn (Nhâm) |
| Mậu Tý | 42 – 52 | 2037 – 2047 | Chính tài | Thiên ấn (Quý) |
| Kỷ Sửu | 52 – 62 | 2047 – 2057 | Thiên tài | Thiên tài (Kỷ) |
| Canh Dần | 62 – 72 | 2057 – 2067 | Chính quan | Kiếp tài (Giáp) |
| Tân Mão | 72 – 82 | 2067 – 2077 | Thất sát | Tỉ kiên (Ất) |
Bảng chỉ là phần tính toán: tên các trụ, mốc tuổi và tên thập thần. Nó không chứa lời nhận định nào về các giai đoạn. Nếu muốn đối chiếu, hãy kiểm từng dòng bằng hai cách: chuỗi can chi phải nối tiếp nhau trong vòng 60 hoa giáp, và mỗi dòng cách dòng trước đúng mười năm.
Để ý rằng khi đại vận đi thuận, can và chi cùng tiến một bước mỗi dòng, nên thập thần của can vận đi lần lượt qua mười tên theo một trật tự đều. Đây là một phép tự kiểm nhanh: nếu bảng của phần mềm nhảy cóc ở một dòng, nhiều khả năng đã có lỗi nhập liệu.
Những chỗ các phần mềm hay tính khác nhau
Tuổi mụ hay tuổi tròn. Có phần mềm ghi tuổi khởi vận theo tuổi mụ của người Việt, cộng thêm một so với tuổi tròn; có phần mềm theo tuổi tròn. Hai lá số lệch nhau đúng một năm ở hàng tuổi đại vận thường là vì lý do này.
Làm tròn tới năm hay tới tháng. Một số sách chỉ ghi số năm, bỏ phần lẻ; số khác ghi cả tháng và ngày khởi vận cụ thể. Không có cách nào "chuẩn" hơn, chỉ cần biết mình đang dùng cách nào.
Mốc giao tiết theo múi giờ nào. Như với trụ tháng, giờ giao tiết lấy theo giờ Bắc Kinh mà không đổi về giờ Việt Nam có thể làm lệch khoảng cách thêm một tiếng, ảnh hưởng tới tuổi khởi vận ở mức vài ngày quy đổi.
Chia đại vận làm hai nửa. Một quan niệm cho rằng trong mười năm của một đại vận, năm năm đầu nghiêng về can, năm năm sau nghiêng về chi. Quan niệm khác đọc can chi cùng lúc cho cả mười năm. Đây là khác biệt về cách đọc, không phải về cách tính.
Tiểu vận. Một số sách có thêm tiểu vận, đi từng năm từ trụ giờ, dùng cho những năm trước tuổi khởi vận. Nhiều phần mềm bỏ phần này, nên lá số in ra có khi có, có khi không.
Lưu niên, lưu nguyệt: can chi của từng năm, từng tháng
Lưu niên đơn giản là can chi của năm đang xét, tính theo Lập Xuân như trụ năm: năm 2026 là Bính Ngọ, năm 2027 là Đinh Mùi, năm 2028 là Mậu Thân. Mỗi năm mới bắt đầu ở Lập Xuân, không phải ở ngày 1 tháng Một hay mùng Một Tết. Lưu nguyệt là can chi của từng tháng tiết khí trong năm đó, tính bằng phép ngũ hổ độn như trụ tháng.
Trong cách đọc truyền thống, người xem đặt lưu niên cạnh đại vận đang chạy và cạnh bốn trụ gốc, rồi xét các quan hệ sinh khắc, hợp xung giữa chúng. Mọi người sinh cùng một năm âm lịch đều trải qua cùng chuỗi lưu niên, nên lưu niên tự nó không phân biệt ai với ai; sự khác nhau, theo hệ thống, nằm ở chỗ nó gặp đại vận và tứ trụ nào.
Đây cũng là chỗ sinh ra phần lớn các bài "tử vi năm mới" hay "vận hạn năm" trên mạng. Những bài viết cho cả một con giáp chỉ dựa vào chi năm sinh và chi lưu niên, tức bỏ qua gần hết lá số, nên ngay trong logic của bát tự cũng là đọc rất thô. Bạn có thể đọc chúng như một nét văn hoá đầu năm, không nên để chúng làm mình lo hay quyết định thay mình.
Đại vận trong bát tự khác đại vận trong tử vi
Tử vi đẩu số cũng có khái niệm đại vận mười năm, nhưng cách dựng khác hẳn: đại vận tử vi đi qua lần lượt các cung trên lá số, bắt đầu từ cung mệnh, tuổi khởi đầu phụ thuộc vào cục của lá số. Đại vận bát tự thì là một chuỗi can chi mới, suy từ trụ tháng, tuổi khởi đầu phụ thuộc khoảng cách tới tiết khí. Hai hệ dùng cùng một từ cho hai cơ chế khác nhau.
Vì vậy, nếu bạn đã quen tử vi, đừng đem tuổi đại vận trên lá số tử vi sang lá số bát tự hay ngược lại. Một người có thể đang ở đại vận thứ ba theo tử vi nhưng đã sang đại vận thứ tư theo bát tự. Nếu muốn đặt hai lá số cạnh nhau, bạn có thể lập lá số trên AI Huyền Học cho cả hai hệ và ghi rõ hệ nào tính đại vận theo cách nào.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi khởi vận bằng 0 có được không?
Về lý thuyết, nếu một người sinh rất sát thời khắc giao tiết theo chiều đi của đại vận, khoảng cách gần bằng không và tuổi khởi vận rất nhỏ. Nhiều phần mềm làm tròn lên tối thiểu một tuổi. Trường hợp này nên kiểm kỹ giờ sinh và giờ giao tiết.
Đại vận có giống "hạn" mà các thầy hay nói không?
Không. Đại vận là một chuỗi can chi được tính ra theo quy tắc, không mang nghĩa tốt xấu sẵn có. Chữ "hạn" thường xuất hiện trong lời luận, gắn với cách người xem đánh giá một giai đoạn. Đừng để lời nói về "hạn" làm bạn lo lắng hay chi tiền giải hạn.
Sinh đôi khác giới thì đại vận có khác nhau không?
Có. Nếu hai trẻ sinh trong cùng một canh giờ, chúng có chung tám chữ nhưng đại vận đi hai chiều ngược nhau theo quy tắc giới tính. Đây là một ví dụ hay được dùng để minh hoạ cơ chế, không nên dùng để so sánh hay đặt kỳ vọng cho hai đứa trẻ.
Đổi đại vận vào ngày nào trong năm?
Tuỳ cách tính. Nếu tính chính xác tới tháng, ngày đổi vận là ngày sinh cộng với tuổi khởi vận quy đổi, nên có thể rơi vào bất kỳ thời điểm nào trong năm. Một số người làm tròn để đổi vận ở Lập Xuân hoặc ở ngày sinh nhật.
Chi của lưu niên xung với chi năm sinh thì có đáng lo không?
Về tính toán, mười hai chi chia thành sáu cặp đối nhau, sách gọi là lục xung, như Tý với Ngọ, Sửu với Mùi. Với bất kỳ ai, cứ mười hai năm lại có một năm mà chi lưu niên đối với chi năm sinh của mình. Đó chỉ là quan hệ ký hiệu giữa hai chi, không phải lời báo trước điều gì, nên không có lý do để lo lắng hay đi giải hạn.