Nghệ văn chí trong Hán thư là thư mục sớm nhất còn trọn vẹn của Trung Hoa, và phần "Số thuật" trong đó chia sách thuật số thành sáu loại: thiên văn, lịch phổ, ngũ hành, thi quy, tạp chiêm, hình pháp. Đây là tấm ảnh chụp đầu tiên cho thấy người đời Hán hiểu "thuật số" gồm những gì, và nó khác khá xa hình dung của người hôm nay.
Bài này giới thiệu ai làm thư mục, vì sao thuật số có một phần riêng, nội dung từng loại theo tên sách còn ghi, và những điều cách xếp ấy tiết lộ. Phần lớn sách trong mục này đã mất từ lâu, chỉ còn lại tên; vì vậy bài dựa vào tên sách và lời tổng luận ở cuối mỗi loại, không suy đoán nội dung chi tiết của những sách không còn.
Ai làm thư mục và vì sao nó quan trọng
Cuối đời Tây Hán, triều đình giao Lưu Hướng chủ trì việc hiệu đính sách trong kho vua. Mỗi nhóm sách do một người có chuyên môn phụ trách: sách binh do quan võ, sách y do thị y, sách thuật số do quan Thái sử lệnh. Mỗi khi hiệu xong một sách, Lưu Hướng viết một bài tóm tắt; tập hợp các bài ấy thành bộ Biệt lục. Con ông là Lưu Hâm tiếp nối, soạn bộ Thất lược chia sách thành bảy phần.
Sang đời Đông Hán, Ban Cố khi viết Hán thư đã dựa trên Thất lược, lược bớt và chỉnh lại, thành thiên Nghệ văn chí. Thiên này chia sách thành sáu lược: Lục nghệ, Chư tử, Thi phú, Binh thư, Số thuật, Phương kỹ. Biệt lục và Thất lược nay đã mất, nên Nghệ văn chí là nguồn chính để biết thư viện triều Hán có gì.
Điều đáng chú ý là thuật số được xếp thành một lược riêng, ngang hàng với kinh điển, chư tử và binh thư. Nghĩa là với quan lại đời Hán, đây không phải thứ bên lề mà là một khối tri thức lớn, có người chuyên trách, có sách vở đáng kể. Lời tổng luận cuối lược cho rằng các môn số thuật vốn là chức phận của những quan coi lịch, coi sử và coi việc bói trong triều, đại ý như vậy. Cách nhìn này gắn thuật số với bộ máy nhà nước hơn là với thầy bói ngoài chợ.
Sáu loại sách trong lược Số thuật
Tên loại đọc theo âm Hán Việt. Nội dung tóm theo tên sách và lời tổng luận cuối mỗi loại; phần lớn sách nay không còn.
| Loại | Nghĩa tên gọi | Sách trong loại thường bàn gì |
|---|---|---|
| Thiên văn | Văn vẻ của trời | Quan sát hai mươi tám tú, năm hành tinh, mặt trời, mặt trăng, sao chổi, mây khí, và ghi điềm theo thiên tượng |
| Lịch phổ | Lịch và bảng phả | Tính bốn mùa, tiết phân chí, vị trí nhật nguyệt ngũ tinh; cả bảng niên biểu, phả hệ vua chúa và vài sách toán |
| Ngũ hành | Năm hành | Các phép dùng âm dương ngũ hành, thời lệnh, can chi để chọn việc, chọn ngày |
| Thi quy | Cỏ thi và mai rùa | Bói bằng cỏ thi theo cách của Dịch và bói bằng mai rùa |
| Tạp chiêm | Các phép chiêm lặt vặt | Đoán mộng, xem điềm lạ, điềm trên thân thể, cầu mưa tạnh mưa, cả sách về trồng cây, nuôi tằm |
| Hình pháp | Phép xem hình thế | Xem thế đất để dựng thành quách nhà cửa, xem tướng người, tướng gia súc, tướng đồ vật như gươm đao |
Người đọc hôm nay thường ngạc nhiên vì hai điểm: lịch phổ có cả phả hệ và sách toán, còn tạp chiêm lại có sách trồng trọt. Điều này cho thấy ranh giới giữa "tính toán", "ghi chép" và "chiêm đoán" thời Hán còn rất mờ. Một quan coi lịch vừa phải tính số ngày, vừa phải biết vua nào trị bao năm, vừa phải biết mùa nào gieo hạt.
Thiên văn và lịch phổ: hai loại đứng đầu
Thiên văn đứng đầu lược Số thuật không phải ngẫu nhiên. Với triều đình Hán, quan sát trời là việc quốc gia: trời có điềm lạ thì vua phải xét lại chính sự. Sách thiên văn thời ấy vì thế vừa có phần quan sát thật (vị trí sao, chu kỳ hành tinh, ghi nhận sao chổi, nhật thực), vừa có phần giải điềm. Hai phần sống chung trong cùng một cuốn sách, chưa ai tách chúng ra.
Lịch phổ đứng thứ hai. Lời tổng luận mô tả việc của nó đại ý là xếp vị trí bốn mùa, định các tiết xuân phân, thu phân, hạ chí, đông chí, khớp vị trí mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh, để xét lẽ nóng lạnh, sống chết của muôn vật. Đây là phần gần với thiên văn tính toán nhất. Việc hai cuốn sách toán được xếp vào đây cho thấy toán học khi ấy chủ yếu được nhìn như công cụ của lịch.
Về sau, phần tính lịch và thiên văn quan sát dần tách khỏi phần giải điềm. Đến thư mục đời Thanh thì thiên văn và toán học đã có một loại riêng, đứng ngoài thuật số. Câu chuyện tách đôi ấy được kể kỹ ở bài về thiên văn, lịch, toán trong danh mục này. Ở đời Hán, chúng vẫn còn là một khối.
Ngũ hành, thi quy và tạp chiêm: phần gần với bói nhất
Loại ngũ hành gom các sách dùng âm dương, ngũ hành, thời lệnh để chọn việc và chọn thời điểm. Lời tổng luận thừa nhận gốc của phép này có liên hệ với thuyết ngũ đức, nhưng phê rằng những nhà làm phép nhỏ lẻ đã đem nó ra định lành dữ một cách tràn lan, khiến thuyết ngày càng rối. Đây là một trong những lời phê bình thuật số sớm nhất được ghi trong một văn bản chính thức.
Thi quy là bói cỏ thi và bói mai rùa, hai phép cổ nhất có chứng cứ. Bói mai rùa có từ đời Thương với hàng chục nghìn mảnh giáp cốt khai quật được; bói cỏ thi gắn với Chu Dịch. Đáng chú ý là Kinh Dịch với tư cách kinh điển nằm ở lược Lục nghệ, đứng đầu thư mục, còn các sách thực hành bói cỏ thi thì nằm ở đây, trong Số thuật. Sự tách đôi giữa "Dịch là kinh" và "Dịch là phép bói" đã có từ đời Hán.
Tạp chiêm là loại pha tạp nhất. Theo tên sách còn ghi, có sách đoán mộng, sách về các điềm như hắt hơi, ù tai, sách về các điềm lạ của người và vật, sách về cầu mưa và tạnh mưa, lại có sách về trồng cây, cất quả, nuôi tằm. Có thể hiểu tạp chiêm là ngăn kéo cho mọi kinh nghiệm dân gian liên quan tới thời tiết, mùa vụ và điềm báo, chưa đủ để thành một loại riêng.
Hình pháp: tướng người, tướng đất và tướng vật đi chung một nhóm
Xem thế đất dựng thành. Lời tổng luận đại ý nói hình pháp là xét thế lớn của chín châu để dựng thành quách, nhà cửa. Đây là gốc xa của những gì đời sau gọi là phong thủy, dù chữ "phong thủy" chưa xuất hiện trong thư mục này.
Xem cốt cách người và vật. Hình pháp còn xét cốt cách người và sáu loài gia súc, hình dáng đồ vật, để suy sang, hèn, lành, dữ. Xem tướng người và xem tướng ngựa, tướng bò nằm chung một nhóm, vì chúng dùng cùng một cách nghĩ: hình dạng bên ngoài cho biết phẩm chất bên trong.
Xem tướng gươm đao. Có cả sách về tướng bảo kiếm, đao. Với một xã hội coi trọng binh khí, việc đánh giá thanh gươm qua hình dáng, hoa văn là một kỹ năng thực dụng, pha thêm lớp quan niệm lành dữ.
Sơn hải kinh nằm ở đây. Một điều bất ngờ: Sơn hải kinh, cuốn sách địa lý thần thoại nổi tiếng, được xếp vào hình pháp. Có lẽ vì nó mô tả núi sông, sản vật, quái vật theo từng vùng, tức cũng là "xem hình thế" của đất trời.
Ý nghĩa với người đọc hôm nay. Việc tướng người và tướng đất đi chung giúp hiểu vì sao nhiều sách phong thủy và sách tướng dùng chung thuật ngữ như long, hổ, khí, thế. Chúng mọc từ cùng một gốc tư duy về hình dạng.
Đọc một mục trong Nghệ văn chí như thế nào
Nghệ văn chí không phải sách dễ đọc với người mới: mỗi dòng chỉ là tên sách và số thiên, số quyển. Có thể đi theo các bước dưới đây để rút được thông tin từ một mục, kể cả khi đọc qua bản dịch.
- Xác định lược và loại: sách đang xem nằm ở lược nào (Lục nghệ, Chư tử, Số thuật…) và loại nào trong lược đó. Vị trí này cho biết người đời Hán coi nó là kinh, là tư tưởng hay là kỹ thuật.
- Đọc tên sách theo từng chữ. Tên sách đời Hán thường nói thẳng nội dung: có chữ "mộng" là sách đoán mộng, có chữ "tướng" là sách xem tướng, có chữ "toán thuật" là sách tính.
- Ghi lại tên người gắn với sách, nhưng đánh dấu là "gán" nếu đó là nhân vật huyền thoại như Hoàng Đế. Rất nhiều sách thời này mượn tên Hoàng Đế để tăng uy tín, chính người làm thư mục cũng biết điều đó.
- Đọc lời tổng luận cuối loại. Đây là chỗ người làm thư mục nói ra quan điểm: loại này gốc ở đâu, hay ở chỗ nào, sai lệch ở chỗ nào.
- Đối chiếu với thư mục đời sau, như Tuỳ thư Kinh tịch chí hay Tứ khố toàn thư, để biết sách còn hay mất, đổi chỗ thế nào.
- Ghi riêng phần mình suy luận. Khi sách đã mất, mọi mô tả nội dung đều là suy từ tên; cần ghi rõ để không biến suy luận thành sự kiện.
Cách đọc này mất thời gian hơn đọc một bài tổng hợp trên mạng, nhưng nó giúp bạn có cảm giác chắc chắn về những gì thật sự có trong kho sách đời Hán, thay vì những gì người đời sau gán cho nó.
Những thứ không nằm trong Số thuật
Muốn hiểu rõ một nhóm, cần xem cả những gì bị để ra ngoài. Âm dương gia, học phái của Trâu Diễn, được xếp ở lược Chư tử chứ không ở Số thuật. Người làm thư mục phân biệt một học phái bàn lý luận về âm dương với những người dùng âm dương ngũ hành làm kỹ thuật chọn ngày. Cùng một bộ khái niệm, nhưng một bên là tư tưởng, một bên là tay nghề.
Sách y và sách thần tiên nằm ở lược Phương kỹ, đứng sau Số thuật. Như vậy việc chữa bệnh và việc tu tiên không được coi là thuật số. Điều này đối lập với khung ngũ thuật hiện đại, nơi Y và Sơn nằm chung với Mệnh, Tướng, Bốc.
Trong lược Binh thư có một nhóm gọi là "binh âm dương", gồm các sách dùng thời điểm, phương hướng, thiên tượng để bàn việc binh. Đây là tổ tiên xa của những hệ như Kỳ Môn Độn Giáp mà đời sau gắn với binh pháp. Thuật số vì thế không chỉ nằm trong một lược; tinh thần của nó thấm sang cả binh thư. Nắm được các ranh giới này giúp bạn đọc đúng chỗ đứng của từng môn trong lịch sử, thay vì gom tất cả vào một chữ "huyền học".
Câu hỏi thường gặp
Hán thư Nghệ văn chí là gì?
Đó là một thiên trong bộ Hán thư do Ban Cố soạn đời Đông Hán, ghi lại danh mục sách trong kho triều đình. Thiên này dựa trên bộ Thất lược của Lưu Hâm và là thư mục sớm nhất còn trọn vẹn, chia sách thành sáu lược, trong đó có lược Số thuật dành cho thuật số.
Lược Số thuật gồm mấy loại?
Gồm sáu loại: thiên văn, lịch phổ, ngũ hành, thi quy, tạp chiêm và hình pháp. Thiên văn và lịch phổ thiên về quan sát và tính toán, ngũ hành và thi quy thiên về chọn ngày và bói, tạp chiêm gom các phép lặt vặt, hình pháp là xem hình thế đất, người và vật.
Sách thuật số đời Hán còn đọc được không?
Phần lớn đã mất, chỉ còn tên trong Nghệ văn chí. Một số ít còn lại hoặc được khôi phục một phần qua trích dẫn và khảo cổ, ví dụ Sơn hải kinh vẫn lưu truyền. Vì thế khi ai đó nói đang dùng phép đời Hán nguyên bản, nên hỏi họ dựa vào văn bản nào.
Vì sao Kinh Dịch không nằm trong lược Số thuật?
Vì Kinh Dịch được coi là kinh điển và xếp ở lược Lục nghệ, đứng đầu thư mục. Những sách thực hành bói cỏ thi mới nằm ở loại thi quy trong Số thuật. Sự phân biệt giữa Dịch là kinh và Dịch là phép bói đã có từ thời Hán.
Phong thủy có trong Hán thư Nghệ văn chí không?
Chữ phong thủy chưa xuất hiện, nhưng loại hình pháp có sách về xem thế đất để dựng thành quách nhà cửa, và loại ngũ hành có sách liên quan tới kham dư. Đó là những gốc xa của phong thủy đời sau, chưa phải hệ thống phong thủy như ta biết.
Đọc Hán thư Nghệ văn chí ở đâu bằng tiếng Việt?
Có một số bản dịch và bài giới thiệu trong sách về thư mục học và lịch sử văn hoá Trung Hoa. Nếu đọc được chữ Hán, nên đọc kèm các bản chú giải của học giả đời sau. Khi dùng bản dịch trên mạng, nên đối chiếu tên loại, tên sách với nguyên văn.