Trong Tứ khố toàn thư, bộ tùng thư lớn nhất đời Thanh, thuật số là một loại thuộc tử bộ và được chia thành bảy tiểu mục: số học, chiêm hậu, tướng trạch tướng mộ, chiêm bốc, mệnh thư tướng thư, âm dương ngũ hành, tạp kỹ thuật. Cách chia này gần với hình dung của người hôm nay hơn thư mục đời Hán, vì đã có hẳn mục cho đoán mệnh và cho phong thủy.
Điều thú vị hơn cả danh sách sách là thái độ của những người làm thư mục. Họ chép thuật số vào bộ sách của triều đình nhưng viết lời nhận xét khá dè dặt. Bài này giới thiệu bối cảnh biên soạn, từng tiểu mục, các sách tiêu biểu và cách đọc lời bình của họ.
Tứ khố toàn thư là gì và được làm thế nào
Tứ khố toàn thư được biên soạn dưới đời vua Càn Long, bắt đầu từ năm 1773 và bộ chép tay đầu tiên hoàn thành khoảng một thập niên sau. Triều đình thu sách từ khắp nơi, giao một đội ngũ đông đảo quan lại và học giả hiệu đính, chép lại. Kỷ Quân là một trong những người giữ vai trò tổng biên tập, gắn tên với bộ Tổng mục đề yếu đi kèm.
Tên "tứ khố" nghĩa là bốn kho, ứng với bốn bộ: kinh, sử, tử, tập. Kinh bộ là kinh điển Nho gia và sách giải kinh; sử bộ là sử và địa lý; tử bộ là sách của các nhà, từ Nho, binh, pháp, nông, y tới thiên văn, thuật số, nghệ thuật, loại thư, tiểu thuyết, Phật và Đạo; tập bộ là văn thơ. Thuật số nằm trong tử bộ, đứng sau thiên văn toán pháp và trước nghệ thuật.
Tứ khố có hai mức ghi nhận sách. Sách "trứ lục" được chép toàn văn vào bộ. Sách "tồn mục" chỉ được giữ tên và một bài đề yếu, không chép nội dung. Rất nhiều sách thuật số rơi vào loại tồn mục. Nói cách khác, triều đình biết chúng tồn tại, ghi nhận, nhưng không coi tất cả đáng chép lại. Bản thân việc phân hai mức đã là một lời đánh giá.
Cần nhớ thêm rằng Tứ khố cũng có mặt tối: trong quá trình thu sách, nhiều văn bản bị huỷ hoặc sửa vì lý do chính trị. Thư mục này phản ánh cách nhìn của triều đình Thanh, không phải bức tranh trung lập về mọi sách thuật số đang lưu hành trong dân gian lúc ấy.
Bảy tiểu mục của thuật số loại
Tên tiểu mục đọc theo âm Hán Việt; sách tiêu biểu nêu những tên quen thuộc, chỉ để minh hoạ, không phải danh sách đầy đủ.
| Tiểu mục | Nội dung chính | Ví dụ sách hay được nhắc |
|---|---|---|
| Số học | Các hệ dùng con số để dựng mô hình vũ trụ, không nhằm bói việc cụ thể | Thái Huyền kinh của Dương Hùng, Hoàng cực kinh thế của Thiệu Ung |
| Chiêm hậu | Xem khí trời, mây, gió để đoán thời tiết và điềm | Các sách chiêm thiên tượng, khí hậu |
| Tướng trạch tướng mộ | Xem nhà ở và mồ mả, tức phong thủy | Trạch kinh, Táng thư (tương truyền của Quách Phác) |
| Chiêm bốc | Các phép lập quẻ, bói | Kinh thị Dịch truyện, Tiêu thị Dịch lâm |
| Mệnh thư tướng thư | Đoán mệnh theo ngày giờ sinh và xem tướng người | Tam mệnh thông hội, các sách mệnh gán Lý Hư Trung |
| Âm dương ngũ hành | Chọn ngày, thần sát, tam thức như Lục Nhâm, Độn Giáp | Các sách Lục Nhâm, Độn Giáp; sách chọn ngày do triều đình chỉnh lý |
| Tạp kỹ thuật | Các phép lặt vặt không xếp được vào đâu | Sách nhỏ, nhiều bản tồn mục |
So với đời Hán, có ba thay đổi rõ. Đoán mệnh đã có chỗ đứng riêng trong mục mệnh thư tướng thư. Phong thủy có hẳn mục tướng trạch tướng mộ. Thiên văn tính toán thì đã rời khỏi thuật số để thành một loại riêng. Thư mục đổi theo thời, phản ánh việc các môn ra đời, lớn lên và tách nhau.
Số học: con số làm mô hình vũ trụ
Tiểu mục đứng đầu là "số học", nhưng đừng hiểu theo nghĩa môn toán ở trường. Đây là những hệ dùng con số và ký hiệu để dựng một mô hình về trời đất và lịch sử. Thái Huyền kinh của Dương Hùng đời Hán mô phỏng Kinh Dịch nhưng dùng cấu trúc ba ngôi thay cho hai ngôi âm dương, tạo thành tám mươi mốt "thủ". Hoàng cực kinh thế của Thiệu Ung đời Tống dùng các đơn vị nguyên, hội, vận, thế để chia chu kỳ lịch sử vũ trụ.
Người làm Tứ khố xếp những sách này vào đầu thuật số và có phần trân trọng hơn các mục khác. Lý do là chúng gần với triết lý: chúng không nói việc của một cá nhân, mà đặt câu hỏi về trật tự chung. Vì thế dù được xếp vào thuật số, chúng vẫn thường được học giả bàn như một nhánh của Dịch học tượng số.
Với người đọc hôm nay, tiểu mục này cho thấy chữ "số" trong "thuật số" không chỉ có nghĩa "số phận". Có cả một dòng tư duy dùng con số để hình dung vũ trụ có cấu trúc, có chu kỳ. Danh mục "con số trong cổ học" trên Thầy Số đi tiếp hướng này, xem các con số như 9, 12, 60, 108 đã đi vào văn hoá thế nào.
Lời bình của quan biên soạn: dè dặt nhưng vẫn chép
Mỗi loại trong Tứ khố có một đoạn lời dẫn ngắn. Lời dẫn của thuật số loại, theo đại ý mà các nhà nghiên cứu hay dẫn, cho rằng thuật số phần nhiều nổi lên từ sau Tần Hán; cốt lõi không ra ngoài âm dương ngũ hành sinh khắc; về danh nghĩa đều tự nhận là chi nhánh của Dịch nhưng đã pha thêm nhiều thuyết tạp. Người biên soạn cũng nói rõ trong đó thật giả lẫn lộn.
Dù vậy, họ vẫn chép. Lý do được nêu đại ý là những môn này đã lưu hành lâu trong đời sống, người đời dùng đến, nên cần giữ lại để biết nguồn gốc, đồng thời phân biệt bản tốt bản xấu. Đây là thái độ của một nhà thư mục: ghi nhận một hiện tượng văn hoá mà không bảo chứng cho nó.
Trong các bài đề yếu của từng sách, quan biên soạn thường nghi ngờ tên tác giả được gán. Ví dụ, với một số sách mệnh gán cho Lý Hư Trung đời Đường, họ nêu lý do cho rằng đó là sách đời sau mượn tên. Thái độ khảo chứng này là một bài học tốt cho người đọc hôm nay: thấy tên một bậc thầy trên bìa sách, hãy hỏi bằng chứng nào cho thấy ông ấy viết.
Những điều Tứ khố giúp người đọc thuật số hôm nay
Không cần đọc hết hàng nghìn quyển, chỉ riêng cách xếp và lời bình của Tứ khố đã cho người tìm hiểu thuật số nhiều gợi ý hữu ích.
- Biết một sách được ghi nhận từ bao giờ. Nếu một sách thuật số tự nhận rất cổ mà Tứ khố và các thư mục trước không hề nhắc, đó là dấu hiệu nên kiểm thêm.
- Biết sách nào bị nghi là mượn tên. Bài đề yếu thường nêu nghi vấn về tác giả, niên đại, giúp tránh tin ngay lời quảng cáo "sách gia truyền của bậc thánh".
- Thấy được ranh giới giữa triết lý và kỹ thuật. Tiểu mục số học được đối xử khác chiêm bốc, cho thấy người xưa cũng phân biệt dòng nghĩ về trật tự vũ trụ với dòng hỏi việc cụ thể.
- Hiểu vì sao phong thủy và tướng thuật đi gần nhau. Tướng trạch tướng mộ và tướng thư nằm cạnh nhau, vì cùng dựa vào quan sát hình dạng.
- Nhận ra thư mục có quan điểm. Tứ khố là thư mục của triều đình, chọn chép, chọn bỏ theo tiêu chí riêng. Không có trong Tứ khố chưa chắc là không tồn tại; có trong Tứ khố cũng không có nghĩa là được bảo chứng.
Với người Việt, Tứ khố còn quan trọng vì nhiều sách thuật số lưu hành ở Việt Nam thời Lê, Nguyễn là bản in từ Trung Hoa cùng dòng với các sách được nhắc ở đây. Hiểu khung của Tứ khố giúp đọc kho sách Hán Nôm về thuật số dễ hơn.
Tứ khố và kho sách thuật số ở Việt Nam
Sách thuật số đến Việt Nam qua nhiều đường: sứ bộ mua sách khi sang Trung Hoa, thương nhân mang theo, và các nhà in trong nước khắc lại những bản được ưa chuộng. Nhiều sách lịch, sách chọn ngày, sách địa lý, sách tướng lưu hành ở Việt Nam thời Lê, Nguyễn cùng dòng với các sách được Tứ khố nhắc tới, có khi được rút gọn, chú thêm chữ Nôm hoặc biên tập lại cho hợp phong tục.
Các học giả Việt cũng làm thư mục của riêng mình. Lê Quý Đôn có thiên Nghệ văn chí trong Đại Việt thông sử; Phan Huy Chú có Văn tịch chí trong Lịch triều hiến chương loại chí. Những thư mục này chủ yếu ghi sách do người Việt soạn và chia theo cách riêng, không chép nguyên khung tứ bộ. Sách thuật số do người Việt soạn hoặc chép tay hiện được lưu ở các kho Hán Nôm, nhiều bản không rõ người soạn, không rõ năm.
Vì thế, khi gặp một cuốn sách thuật số chữ Hán ở Việt Nam, câu hỏi đầu tiên nên là: đây là sách gốc Trung Hoa được in lại, sách người Việt biên soạn, hay bản chép tay có sửa đổi? Khung tiểu mục của Tứ khố giúp xếp cuốn sách vào đúng nhóm, còn thư mục của Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú và các mục lục kho Hán Nôm giúp lần ra phần Việt của nó. Danh mục về thuật số trong sử Việt và về cổ thư trên Thầy Số đi tiếp các câu hỏi này.
Đọc thuật số qua thư mục: một thói quen đáng giữ
Đặt Hán thư Nghệ văn chí và Tứ khố toàn thư cạnh nhau, cách nhau gần mười tám thế kỷ, ta thấy thuật số không phải một khối bất biến. Thiên văn từng đứng đầu, sau thành ngành riêng. Đoán mệnh từng chưa có chỗ, sau thành tiểu mục lớn. Phong thủy từ vài sách hình pháp thành hẳn một mục với nhiều bộ sách. Mỗi môn có lịch sử ra đời và trưởng thành của nó.
Thói quen hỏi "thư mục xếp sách này vào đâu" giúp bạn chống lại hai cực. Một cực coi mọi thứ mang nhãn cổ học là chân lý ngàn năm không đổi. Cực kia coi tất cả là mê tín không đáng đọc. Thư mục cho thấy một bức tranh có lớp lang: có phần là quan sát thật, có phần là triết lý, có phần là quy ước văn hoá, có phần là lời đoán chưa từng được kiểm chứng.
Nếu muốn đọc thử, có thể bắt đầu bằng Tổng mục đề yếu phần thuật số loại, qua bản chú thích hoặc bài giới thiệu tiếng Việt nếu có. Mỗi bài đề yếu chỉ dài vài trăm chữ, nói sách ấy là gì, ai soạn, đáng tin đến đâu. Đó là cách tiết kiệm nhất để có một tấm bản đồ đáng tin của thế giới thuật số phương Đông.
Câu hỏi thường gặp
Tứ khố toàn thư xếp thuật số vào đâu?
Thuật số là một loại trong tử bộ, đứng sau thiên văn toán pháp và trước nghệ thuật. Loại này có bảy tiểu mục: số học, chiêm hậu, tướng trạch tướng mộ, chiêm bốc, mệnh thư tướng thư, âm dương ngũ hành và tạp kỹ thuật, mỗi mục gồm nhiều sách khác nhau.
Tiểu mục số học trong thuật số có phải là môn toán không?
Không. Đây là những hệ dùng con số và ký hiệu để dựng mô hình vũ trụ và chu kỳ lịch sử, như Thái Huyền kinh của Dương Hùng hay Hoàng cực kinh thế của Thiệu Ung. Sách toán học thật sự được xếp riêng ở loại thiên văn toán pháp.
Quan biên soạn Tứ khố có tin thuật số không?
Lời dẫn của họ khá dè dặt. Đại ý họ cho rằng thuật số phần nhiều nổi lên sau Tần Hán, cốt lõi là âm dương ngũ hành, thật giả lẫn lộn. Họ vẫn chép vì các môn này đã lưu hành lâu trong đời sống, cần ghi nhận để người sau biết nguồn gốc và phân biệt.
Sách tồn mục trong Tứ khố là gì?
Đó là những sách chỉ được giữ tên và một bài đề yếu ngắn trong Tổng mục, không chép toàn văn vào bộ. Nhiều sách thuật số thuộc loại này, cho thấy triều đình ghi nhận chúng tồn tại nhưng không coi tất cả đáng lưu đầy đủ.
Phong thủy có trong Tứ khố toàn thư không?
Có. Tiểu mục tướng trạch tướng mộ trong thuật số loại dành cho sách xem nhà ở và mồ mả, tức những gì ngày nay gọi là phong thủy. Nhiều sách trong mục mang tên tác giả được gán theo truyền thống, và bài đề yếu thường ghi nghi vấn về điều đó.
Một sách thuật số không có trong Tứ khố thì có phải sách giả không?
Chưa chắc. Tứ khố là thư mục của triều đình, chọn chép theo tiêu chí riêng, và nhiều sách dân gian không được thu. Nhưng nếu một sách tự nhận rất cổ mà không thư mục nào trước đó nhắc tới, đó là lý do chính đáng để kiểm thêm nguồn gốc.