Trong khung ngũ thuật hiện đại, Sơn (tu dưỡng) và Y (chữa bệnh) đứng chung với Mệnh, Tướng, Bốc; nhưng trong thư mục cổ, hai nhánh này thuộc một phần riêng gọi là "phương kỹ", không nằm trong thuật số. Từ Hán thư đến Tứ khố toàn thư, y học luôn có chỗ đứng riêng, còn các phép tu tiên đi theo một con đường khác, gắn với Đạo gia và Đạo giáo.
Bài này chỉ bàn ở góc lịch sử phân loại: người xưa xếp Sơn và Y vào đâu, vì sao, và ranh giới ấy có ý nghĩa gì với người đọc hôm nay. Bài không hướng dẫn tu luyện, không đưa bài thuốc, không bàn công dụng chữa bệnh. Việc tu tập thuộc về các truyền thống tôn giáo; việc chữa bệnh thuộc về thầy thuốc có chuyên môn.
Bốn loại sách trong lược Phương kỹ của Hán thư
Lược Phương kỹ đứng cuối Nghệ văn chí, ngay sau Số thuật. Tên loại đọc theo âm Hán Việt; nội dung tóm theo tên sách và lời tổng luận.
| Loại | Nghĩa tên gọi | Nội dung chính | Ứng với nhánh nào của ngũ thuật |
|---|---|---|---|
| Y kinh | Sách kinh điển của nghề y | Lý luận về cơ thể, bệnh, mạch; bộ Hoàng Đế nội kinh được ghi tên ở đây | Y |
| Kinh phương | Các phương đã dùng qua | Sách phương thuốc chữa từng loại bệnh | Y |
| Phòng trung | Việc trong phòng | Quan niệm dưỡng sinh trong đời sống vợ chồng theo người xưa | Thường xếp vào Sơn |
| Thần tiên | Thần và tiên | Các phép cầu trường sinh, dưỡng khí, tu tiên | Sơn |
Lời tổng luận của lược này, đại ý, coi phương kỹ là những phương tiện để giữ gìn sự sống, và là một chức phận trong bộ máy quan lại. Cách nhìn ấy khác hẳn lời tổng luận của Số thuật, vốn nói về việc quan sát trời và định lành dữ. Một bên lo thân thể con người, một bên lo đọc trật tự trời đất. Người làm thư mục đã thấy chỗ khác nhau căn bản ấy từ rất sớm.
Vì sao phương kỹ đứng cạnh nhưng không nằm trong thuật số
Đặt Phương kỹ ngay sau Số thuật không phải tuỳ tiện. Cả hai đều là "kỹ", tức tri thức có quy trình, cần người chuyên môn, khác với kinh điển hay văn chương. Khi Lưu Hướng hiệu sách, nhóm sách thuật số do quan Thái sử lệnh lo, nhóm sách phương kỹ do một thị y, tức thầy thuốc trong cung, phụ trách. Mỗi nhóm có người hiểu nghề riêng, nên được tách riêng.
Nhưng ở tầng khái niệm, hai nhóm dùng chung một ngôn ngữ. Y học cổ dùng âm dương, ngũ hành, khí, các chu kỳ mùa và giờ để giải thích cơ thể. Thuật số dùng cùng bộ khái niệm ấy để giải thích trời đất và việc người. Việc chung ngôn ngữ khiến đời sau dễ gom chúng lại với nhau, như khung ngũ thuật đã làm.
Khác biệt nằm ở đối tượng và cách kiểm. Y học làm việc với một cơ thể cụ thể, có triệu chứng, có diễn biến, có thể thấy thuốc tác dụng hay không. Thuật số làm việc với những câu hỏi về tương lai, khó kiểm. Chính vì y học có đối tượng thấy được nên nó dần phát triển thành một ngành riêng, có kinh nghiệm tích luỹ và về sau có phương pháp kiểm chứng hiện đại, trong khi các phép đoán ở lại trong thuật số.
Y tách khỏi khung huyền học qua các đời
Ở các thư mục đời sau, y học luôn có một mục riêng. Tuỳ thư Kinh tịch chí xếp sách y vào tử bộ với tên y phương; các thư mục đời Đường, Tống tiếp tục giữ một loại riêng cho y. Đến Tứ khố toàn thư, Y gia là một loại trong tử bộ, độc lập với thuật số loại và thiên văn toán pháp loại. Trong suốt gần hai nghìn năm, người làm thư mục chưa từng nhập y học vào thuật số.
Ở Việt Nam, nghề y cổ truyền có dòng riêng với những tên tuổi được sử sách ghi nhận như Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông. Họ được nhớ đến như thầy thuốc, người soạn sách thuốc, không phải như thầy số. Câu "Nam dược trị Nam nhân" gắn với Tuệ Tĩnh nói về việc dùng dược liệu trong nước, một vấn đề thực tiễn của y học chứ không phải của thuật số.
Ngày nay, y học cổ truyền ở Việt Nam là một ngành có đào tạo chính quy, có bệnh viện, có cơ quan quản lý hành nghề. Khi gặp những lời quảng cáo pha trộn kiểu "xem mệnh để biết bệnh", "chọn thuốc theo ngũ hành tuổi", bạn có thể nhớ rằng ngay cả người làm thư mục cổ cũng đã tách y khỏi thuật số. Bệnh cần được thăm khám bởi người có chuyên môn, không cần lá số.
Sơn: từ thần tiên gia đến Đạo tạng
Nhánh Sơn trong ngũ thuật chủ yếu ứng với loại "thần tiên" trong lược Phương kỹ và với Đạo gia trong lược Chư tử. Ở đời Hán, hai thứ này còn khác nhau: Đạo gia là học phái tư tưởng của Lão Tử, Trang Tử; thần tiên gia là những phép cầu trường sinh. Về sau, nhiều dòng hợp lại trong Đạo giáo, một tôn giáo hình thành từ cuối đời Đông Hán.
Kho sách của Đạo giáo được tập hợp thành Đạo tạng qua nhiều đời. Bản lớn còn lưu đến nay thường được nhắc là Đạo tạng biên soạn đời Minh. Trong Đạo tạng có kinh điển, nghi lễ, sách tu luyện, và cả một số sách thuộc loại thuật số như sách đoán mệnh, sách chọn ngày. Điều này cho thấy ranh giới giữa tôn giáo và thuật số ở Trung Hoa xưa không hề tuyệt đối, nhưng hai thứ vẫn có hệ thống sách và người giữ gìn riêng.
Trong Tứ khố toàn thư, Đạo gia và Thích gia, tức sách của Đạo và của Phật, là hai loại riêng trong tử bộ, không lẫn với thuật số. Cách chia này phản ánh quan niệm rằng tu tập là việc của tôn giáo và triết học, có thầy, có giới luật, có cộng đồng riêng. Thầy Số tôn trọng ranh giới đó: những câu hỏi về tu tập nên được hỏi các vị tu hành trong truyền thống mình quan tâm.
Sơn và Y trong đời sống làng Việt xưa
Nhìn từ làng quê Việt Nam trước đây, ranh giới giữa các nghề rõ hơn ta tưởng. Ông lang trong làng bốc thuốc, bắt mạch, được gọi là thầy thuốc; người ta tìm đến ông khi ốm. Nhà sư ở chùa lo việc tu hành, giảng kinh, làm lễ cho người mất. Ông đồ dạy chữ và có khi coi ngày. Mỗi người được gọi bằng một chữ riêng, và dân làng biết rõ việc nào tìm ai.
Dĩ nhiên vẫn có những người kiêm nhiều việc, nhất là ở nơi thiếu thầy thuốc. Có ông lang biết thêm xem ngày, có thầy cúng biết vài bài thuốc nam. Nhưng khi nói về họ, người ta vẫn tách: "ông ấy chữa bệnh giỏi" khác với "ông ấy xem ngày giỏi". Việc gom tất cả vào một khung "ngũ thuật" là thói quen của sách vở hiện đại, ít thấy trong cách nói của làng quê.
Những vị thầy thuốc được sử sách Việt ghi nhận cũng được nhớ bằng sách thuốc và việc chữa bệnh, không phải bằng tài đoán vận. Điều đó cho thấy ngay trong xã hội truyền thống, y đã có vị trí riêng, được đánh giá bằng kết quả chữa trị. Người đọc hôm nay có thể giữ đúng tinh thần ấy: đánh giá nghề y bằng chuyên môn y, đánh giá việc tu tập theo chuẩn mực của truyền thống tôn giáo, và đọc các phép đoán như văn hoá tham khảo.
Ranh giới nên giữ khi gặp Sơn và Y trong sách huyền học
Y là y, không phải phép đoán. Một tài liệu huyền học có nhắc ngũ hành của tạng phủ là đang dùng ngôn ngữ chung của văn hoá cổ, không có nghĩa là có thể tự chẩn đoán hay tự chữa bệnh theo đó.
Không tự áp dụng phương thuốc trong sách cổ. Liều lượng, cách bào chế, tên dược liệu trong sách cổ có thể khác hiện nay, thậm chí có vị độc. Việc dùng thuốc cần thầy thuốc có chuyên môn và giấy phép hành nghề.
Tu tập cần thầy và cộng đồng. Thiền, dưỡng khí, các pháp môn tu đều có truyền thống, có người hướng dẫn. Tự tập theo một đoạn trích trên mạng dễ hiểu sai.
Cảnh giác với lời hứa trường sinh, trẻ mãi. Lịch sử phương sĩ đời Tần, Hán là lịch sử của những lời hứa trường sinh không thành. Lời hứa ấy hôm nay vẫn xuất hiện dưới dạng quảng cáo sản phẩm, khoá học.
Đọc như lịch sử tư tưởng. Nếu muốn hiểu vì sao Sơn và Y được gom vào ngũ thuật, cách tốt nhất là đọc như lịch sử phân loại tri thức, không như sách hướng dẫn thực hành.
Vì sao khung ngũ thuật vẫn gom Sơn và Y vào
Nếu thư mục cổ đã tách, vì sao khung ngũ thuật hiện đại lại gom vào? Có vài lý do có thể đoán được. Thứ nhất, người lập khung muốn vẽ toàn cảnh "tri thức truyền thống phương Đông" chứ không chỉ các phép đoán, nên đưa vào cả thân thể và tu dưỡng. Thứ hai, ba nhánh Mệnh, Tướng, Bốc lo chuyện đoán định, còn Sơn và Y lo chuyện "sửa": sửa thân, sửa tâm. Khung năm nhánh vì thế trông như một hệ khép kín, vừa biết vừa làm.
Thứ ba, trong thực tế xã hội, nhiều người hành nghề kiêm nhiều việc. Ở làng quê xưa, một ông thầy có thể vừa bốc thuốc, vừa xem ngày, vừa viết sớ. Khung ngũ thuật phản ánh hình ảnh "ông thầy biết nhiều nghề" ấy, dù trên giấy tờ thư mục các nghề vẫn tách nhau.
Hiểu những lý do này giúp bạn dùng khung ngũ thuật đúng mức: một cách gom tiện để nói chuyện, không phải bằng chứng rằng chữa bệnh và đoán mệnh là cùng một loại tri thức. Khi đọc các bài khác trong danh mục, bạn sẽ thấy Thầy Số chỉ đi sâu vào ba nhánh Mệnh, Tướng, Bốc ở góc văn hoá, còn Sơn và Y dừng ở góc lịch sử phân loại như bài này.
Câu hỏi thường gặp
Phương kỹ là gì?
Phương kỹ là tên lược cuối cùng trong Hán thư Nghệ văn chí, gồm bốn loại sách: y kinh, kinh phương, phòng trung và thần tiên. Đây là những tri thức liên quan tới thân thể và sự sống, được người làm thư mục đời Hán xếp riêng, không nằm trong lược Số thuật.
Y học có thuộc thuật số không?
Trong các thư mục cổ từ Hán thư đến Tứ khố toàn thư, y học luôn là một mục riêng, không nằm trong thuật số. Khung ngũ thuật hiện đại mới gom Y vào cùng Mệnh, Tướng, Bốc. Ngày nay y học cổ truyền là ngành có đào tạo và quản lý riêng.
Chữ Sơn trong ngũ thuật gồm những gì?
Theo cách giải thích phổ biến, Sơn gồm việc đọc kinh điển Đạo gia, thiền định, dưỡng sinh, quyền thuật và một số phép tu khác. Trong thư mục cổ, phần này ứng với thần tiên gia trong Phương kỹ và Đạo gia trong Chư tử, về sau gắn với Đạo giáo.
Có nên tự dùng phương thuốc trong sách cổ không?
Không nên. Tên dược liệu, liều lượng và cách bào chế trong sách cổ có thể khác hiện nay, có vị có độc tính. Việc dùng thuốc cần được thầy thuốc có chuyên môn và giấy phép hành nghề thăm khám, chỉ định cụ thể cho từng người.
Đạo tạng có chứa sách thuật số không?
Có một số. Đạo tạng là kho sách của Đạo giáo, gồm kinh điển, nghi lễ, sách tu luyện, và cũng có những sách liên quan đến đoán mệnh, chọn ngày. Điều đó cho thấy tôn giáo và thuật số từng giao nhau, nhưng mỗi bên vẫn có hệ thống sách và người giữ gìn riêng.