Văn bản Hán Nôm dùng ba lớp chữ số: chữ số thường như 一 二 三 cho văn chương và văn bia; chữ số viết kép như 壹 貳 參 cho giấy tờ tiền bạc để chống tẩy sửa; và chữ Nôm như 𠬠 (một), 𠄩 (hai), 𠀧 (ba) khi viết bằng tiếng Việt. Ngoài ra còn có những chữ gộp như 廿 (hai mươi), 卅 (ba mươi) và một hệ ký hiệu số riêng của giới buôn bán.
Với người đang cầm một cuốn gia phả, một tờ văn tự bán ruộng hay ảnh chụp một tấm bia đá, biết đọc chữ số là bước đầu tiên để xác định năm tháng, số ruộng, số tiền. Bài này đi qua từng lớp chữ số, cách ghi năm tháng ngày trong văn bản cổ, những chỗ dễ đọc nhầm, và vài mẹo tự kiểm trước khi nhờ người chuyên môn.
Chữ số thường và chữ số viết kép
Mỗi con số trong chữ Hán có hai cách viết. Dạng thường gọn, ít nét, dùng trong sách vở. Dạng viết kép, gọi là đại tả, nhiều nét hơn, dùng trong khế ước, sổ sách, giấy biên nhận:
| Số | Dạng thường | Dạng viết kép | Âm Hán Việt |
|---|---|---|---|
| 1 | 一 | 壹 | nhất |
| 2 | 二 | 貳 | nhị |
| 3 | 三 | 參 | tam |
| 4 | 四 | 肆 | tứ |
| 5 | 五 | 伍 | ngũ |
| 6 | 六 | 陸 | lục |
| 7 | 七 | 柒 | thất |
| 8 | 八 | 捌 | bát |
| 9 | 九 | 玖 | cửu |
| 10 | 十 | 拾 | thập |
| 100 | 百 | 佰 | bách |
| 1.000 | 千 | 仟 | thiên |
Hãy nhìn dạng thường của 1, 2, 3, 10: chỉ là một, hai, ba gạch ngang hoặc một chữ thập. Thêm một nét là 一 thành 二, 二 thành 三, 十 thành 千. Một người không trung thực chỉ cần thêm một nét bút là thay đổi số tiền hay số ruộng. Dạng viết kép mượn những chữ đồng âm nhiều nét, rất khó sửa mà không để lại dấu vết. Về lịch sử của lối viết này có nhiều thuyết; một thuyết phổ biến gắn với việc chấn chỉnh sổ sách sau một vụ án tham ô đầu đời Minh, nhưng những dạng tương tự đã thấy trong văn thư từ trước đó.
Những chữ số dễ đọc nhầm
廿, 卅, 卌. Ba chữ gộp chỉ 20, 30, 40; âm Hán Việt thường gặp là nhập (có sách đọc chấp), tạp và tấp. Trên bia và gia phả, ngày 21 có khi viết 廿一 thay vì 二十一. Người mới đọc thường tưởng 廿 là chữ lạ hoặc một tên riêng.
初 trước số ngày. Mười ngày đầu tháng thường viết kèm chữ sơ: 初一 là mùng một, 初十 là mùng mười. Chữ này không thay đổi giá trị con số, chỉ báo đây là những ngày đầu tháng.
朔 và 望. Sóc là ngày mùng một, vọng là ngày rằm. Văn bia hay ghi "sóc nhật", "vọng nhật" thay cho con số, đặc biệt trong việc ghi ngày lễ.
正月 và 臘月. Tháng Giêng viết là chính nguyệt, tháng Chạp có khi viết lạp nguyệt; tháng Mười Một có khi là đông nguyệt. Nếu chỉ tìm chữ số, bạn sẽ bỏ sót những tháng ghi bằng tên.
〇 và 零. Số không trong văn bản cổ hiếm gặp; khi cần biểu thị chỗ trống người ta dùng chữ linh 零 hoặc để khuyết. Vòng tròn 〇 xuất hiện muộn hơn và chủ yếu trong văn bản in.
Chữ số trong tên người. Nhiều người xưa có tên hoặc thứ bậc như Nhất Lang, Tam Nương. Con số ở đây là thứ tự trong nhà, không phải năm hay số lượng.
Cách ghi năm tháng ngày trên văn bia, gia phả
Văn bản Hán Nôm của Việt Nam hầu như không ghi năm theo dương lịch. Năm thường được ghi bằng niên hiệu của vua đang trị vì cộng với số năm, kèm theo can chi để đối chiếu. Một dòng ghi năm có thể có dạng: niên hiệu, rồi chữ số chỉ năm thứ mấy, rồi chữ "tuế thứ" và can chi của năm ấy. Ví dụ giả định: "Cảnh Hưng nhị thập niên, tuế thứ Kỷ Mão".
Để chuyển sang dương lịch, bạn cần biết năm đầu của niên hiệu đó rồi cộng thêm. Can chi là chốt kiểm tra: nếu cộng ra năm dương lịch mà can chi không khớp, có thể bạn đọc sai chữ số, hoặc niên hiệu bị nhầm với một niên hiệu khác trùng tên ở triều khác. Việt Nam và Trung Hoa có nhiều niên hiệu trùng nhau, nên cần xác định văn bản của triều nào.
Sau năm là tháng và ngày, ghi theo âm lịch. Nhiều văn bản ghi thêm giờ theo canh giờ, đặc biệt trong gia phả ghi ngày sinh, ngày mất. Một số văn bản ghi "cát nhật" — ngày lành — thay cho con số cụ thể, đặc biệt trên văn bia dựng chùa, đình. Gặp chữ ấy thì không có ngày cụ thể để đổi; đừng cố suy ra một con số.
Chữ số Nôm: khi người Việt viết số bằng tiếng nói của mình
Khi viết văn bản bằng chữ Nôm — truyện thơ, văn tế, sách giáo huấn — người Việt cần ghi những con số được đọc bằng tiếng Việt: một, hai, ba, bốn, năm… Chữ Nôm cho những từ này thường được tạo bằng cách ghép một chữ Hán chỉ nghĩa với một chữ Hán chỉ âm. Ví dụ, chữ 𠀧 (ba) ghép chữ 巴 gợi âm với chữ 三 gợi nghĩa; chữ 𠄩 (hai) cũng mang thành phần 二 để báo nghĩa con số.
Chữ Nôm không được chuẩn hoá như chữ Hán. Cùng một con số có thể có nhiều dị thể tuỳ người viết, vùng miền và thời kỳ. Có văn bản Nôm lại dùng thẳng chữ Hán như 三 nhưng đọc theo âm Việt là "ba". Vì thế khi gặp một chữ lạ có vẻ là số, nên tra từ điển chữ Nôm, đối chiếu ngữ cảnh, thay vì đoán.
Trong cùng một văn bản, chữ số Hán và chữ số Nôm có thể cùng xuất hiện: niên hiệu và can chi viết bằng chữ Hán, còn số lượng trong câu văn kể chuyện viết bằng Nôm. Điều này phản ánh đúng đời sống chữ nghĩa của nhà nho Việt: một chân trong văn hoá chữ Hán, một chân trong tiếng nói của làng xóm.
Số mã của giới buôn bán
Bên cạnh chữ số Hán, giới buôn bán ở Trung Hoa từng dùng một hệ ký hiệu số riêng, thường gọi là số mã hay mã Tô Châu. Hệ này dùng những nét gạch đứng, gạch ngang và một vài ký hiệu đặc biệt, viết nhanh hơn chữ số Hán nhiều. Nó xuất hiện trên sổ sách cửa hiệu, đơn hàng, nhãn giá, và cũng được dùng trong các hiệu thuốc.
Số mã được viết theo vị trí giống chữ số Ả Rập: các ký hiệu xếp thành một hàng, bên trên hoặc bên dưới ghi thêm chữ chỉ đơn vị như trăm, nghìn, lạng, đồng. Người không quen sẽ thấy nó giống những nét gạch vô nghĩa. Trong các kho tư liệu của hiệu buôn người Hoa, có thể gặp lại hệ ký hiệu này trên giấy tờ cũ.
Với người nghiên cứu gia phả và tư liệu gia đình, số mã thường xuất hiện trong những cuốn sổ chi tiêu, sổ nợ của tổ tiên làm nghề buôn. Nếu bắt gặp một cột ký hiệu lạ bên cạnh tên hàng hoá, rất có thể đó là số mã. Nên nhờ người biết đọc kiểm tra, vì cách viết có khác biệt giữa các vùng và các thời kỳ.
Đơn vị đo đi kèm con số trong khế ước, địa bạ
Đọc đúng chữ số mới là một nửa; nửa kia là hiểu đơn vị đi kèm. Trong văn tự mua bán ruộng đất và địa bạ thời Lê – Nguyễn, diện tích thường ghi theo mẫu, sào, thước, tấc. Ở Bắc Bộ, một mẫu bằng mười sào, một sào bằng mười lăm thước; giá trị quy ra mét vuông theo quy ước sau này là khoảng 3.600 mét vuông một mẫu. Ở Trung Bộ và Nam Bộ, mẫu và sào lớn hơn, và Nam Bộ còn dùng "công". Vì vậy cùng ghi "hai mẫu" nhưng diện tích thật có thể khác nhau tuỳ vùng.
Tiền trong khế ước thường ghi theo quan, tiền, đồng. Một quan bằng mười tiền; còn một tiền bằng bao nhiêu đồng kẽm thì thay đổi theo thời kỳ — thời Lê có sự phân biệt giữa các loại tiền tính số đồng khác nhau. Khi chuyển số tiền trong văn tự cũ sang giá trị hôm nay, gần như không thể làm chính xác, vì sức mua và hệ tiền đã đổi nhiều lần.
Lời khuyên thực tế: khi chép lại khế ước hay địa bạ cho gia phả, hãy giữ nguyên con số và đơn vị như văn bản gốc, rồi mới chú thích quy đổi ước lượng kèm ghi rõ "theo quy ước vùng nào, thời nào". Như vậy con cháu đọc về sau vẫn biết đâu là dữ liệu gốc, đâu là phần diễn giải.
Tự đọc số trên một văn bản cổ trước khi nhờ chuyên gia
Dưới đây là trình tự gợi ý khi bạn có trong tay ảnh chụp một tấm bia, một trang gia phả hay một tờ khế ước:
- Chụp ảnh rõ nét, đủ sáng, không chạm tay hay hoá chất lên bản gốc. Với văn bia, nên chụp nhiều góc nghiêng để thấy nét khắc mờ.
- Khoanh vùng những chỗ có khả năng là ngày tháng: thường ở đầu hoặc cuối văn bản, đi sau một niên hiệu hoặc trước chữ "nhật", "nguyệt".
- Đối chiếu từng chữ với bảng chữ số thường và chữ số kép. Chú ý các chữ gộp 廿, 卅 và các chữ 初, 朔, 望.
- Ghi lại niên hiệu và can chi, tra năm đầu niên hiệu và cộng thêm. Kiểm lại can chi của năm dương lịch tính được.
- Nếu ngày tháng là âm lịch, dùng bảng đổi lịch đáng tin để quy sang dương lịch, nhớ kiểm tra tháng nhuận.
- Ghi rõ những chỗ chưa chắc và nhờ người đọc Hán Nôm có chuyên môn kiểm lại trước khi khắc lên bia mới hay in vào gia phả mới.
Nhờ các bước này, bạn sẽ có một bản ghi sơ bộ đáng tin, đồng thời biết rõ mình cần hỏi chuyên gia điều gì. Người đọc chuyên nghiệp cũng làm việc nhanh hơn khi bạn đã khoanh sẵn những chỗ khó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao trên khế ước cũ số tiền được viết bằng chữ nhiều nét?
Đó là chữ số viết kép, hay đại tả. Chữ số thường như một, hai, ba, mười rất dễ bị thêm nét để sửa thành số lớn hơn. Chữ viết kép nhiều nét, khó sửa mà không để dấu vết, nên được dùng trong giấy tờ tiền bạc, ruộng đất.
Chữ 廿 đọc là gì?
Chữ 廿 chỉ số hai mươi, âm Hán Việt thường đọc là nhập, có sách ghi chấp. Nó hay xuất hiện khi ghi ngày như 廿一 là ngày hai mươi mốt. Tương tự, 卅 chỉ ba mươi và 卌 chỉ bốn mươi.
Có thể dùng chữ số Ả Rập trong gia phả mới viết bằng chữ Hán không?
Gia phả mới là văn bản của gia đình, nên cách trình bày do gia đình quyết định. Nhiều gia đình ghi song song chữ Hán và chữ Quốc ngữ, kèm năm dương lịch bằng chữ số Ả Rập để con cháu dễ đọc. Nên giữ bản gốc và ghi rõ đâu là phần bổ sung.
Làm sao biết một niên hiệu thuộc triều Việt Nam hay Trung Hoa?
Hãy xem bối cảnh văn bản: địa danh, tên người, nơi lưu giữ. Sau đó tra danh sách niên hiệu của cả hai bên. Can chi đi kèm là công cụ kiểm tra tốt, vì niên hiệu trùng tên nhưng thuộc hai triều khác nhau thường cho ra can chi khác nhau.
Chữ số Nôm có bảng chuẩn để tra không?
Không có một bảng chuẩn duy nhất, vì chữ Nôm chưa từng được chuẩn hoá như chữ Hán. Bạn nên dùng các từ điển chữ Nôm đã xuất bản, đối chiếu dị thể và ngữ cảnh, và hỏi người có chuyên môn khi gặp chữ lạ.