Biểu đồ ngày sinh trong thần số học là một lưới 3×3 gồm chín ô ứng với các số từ 1 đến 9; bạn lấy từng chữ số trong ngày tháng năm sinh dương lịch và ghi vào ô tương ứng, số 0 bỏ qua. Ô có nhiều chữ số được đọc là điểm nổi bật, ô trống là điểm "thiếu", còn ba ô thẳng hàng cùng đầy hoặc cùng trống được gọi là một "mũi tên".
Kiểu biểu đồ này rất phổ biến trong thần số học ở Việt Nam. Bài hướng dẫn cách vẽ từng bước với ngày sinh ví dụ giả định, giải thích bố cục hàng, cột, đường chéo theo cách các sách trình bày, rồi làm một phép đếm đơn giản cho thấy điều ít ai nói: phần lớn hình dạng của lưới được quyết định bởi thế kỷ bạn sinh ra.
Bố cục lưới 3×3: hàng, cột và cách đặt số
Kiểu lưới phổ biến nhất đặt số 1 ở góc dưới bên trái, đi lên theo cột: cột trái từ dưới lên là 1, 2, 3; cột giữa là 4, 5, 6; cột phải là 7, 8, 9. Như vậy hàng dưới cùng gồm 1, 4, 7; hàng giữa 2, 5, 8; hàng trên cùng 3, 6, 9. Một số sách và trang mạng vẽ ngược hoặc xoay lưới, nên khi so hai biểu đồ hãy chắc chúng cùng bố cục.
Theo cách trình bày của các sách dùng lưới này, ba hàng ngang được gắn với ba "mặt phẳng": hàng 1-4-7 là mặt thực tế, thể chất; hàng 2-5-8 là mặt cảm xúc; hàng 3-6-9 là mặt trí tuệ, tư duy. Ba cột dọc và hai đường chéo cũng được đặt tên. Tổng cộng có tám đường thẳng ba ô: ba hàng, ba cột, hai chéo.
Đây là sơ đồ mô tả do các tác giả thần số học thế kỷ 20 đặt ra. Không nên nhầm nó với ma phương 3×3 của Lạc thư trong cổ học phương Đông (nơi tổng mỗi hàng, cột, chéo đều bằng 15). Lưới thần số học xếp số theo thứ tự, không có tính chất cộng nào, và không có liên hệ lịch sử với Lạc thư dù nhìn qua cùng là chín ô.
Cách vẽ biểu đồ ngày sinh từng bước
Ví dụ giả định: một người sinh ngày 29/11/1987. Bạn chỉ cần giấy, bút và ngày sinh dương lịch chính xác.
- Viết ngày sinh đủ tám chữ số: 2, 9, 1, 1, 1, 9, 8, 7. Ngày sinh dưới 10 hay tháng dưới 10 thì số 0 đứng trước được bỏ qua vì lưới không có ô 0.
- Kẻ lưới 3×3, ghi nhẹ số ô ở góc: hàng dưới 1-4-7, hàng giữa 2-5-8, hàng trên 3-6-9.
- Đặt từng chữ số vào ô của nó, lặp bao nhiêu lần ghi bấy nhiêu lần. Ví dụ trên: ô 1 có "111", ô 2 có "2", ô 7 có "7", ô 8 có "8", ô 9 có "99".
- Đánh dấu các ô trống. Ví dụ trên: ô 3, 4, 5, 6 trống.
- Dò tám đường thẳng. Đường 7-8-9 (cột phải) đủ cả ba ô: sách gọi là một mũi tên đầy. Đường 4-5-6 (cột giữa) trống cả ba ô: sách gọi là một mũi tên trống. Các đường khác chỉ có một hai ô, không tính là mũi tên.
- Một số sách thêm số chủ đạo vào lưới (ở ví dụ là 11 hoặc 2). Nếu làm vậy, hãy ghi rõ, vì nó có thể lấp một ô trống và làm thay đổi mũi tên.
Toàn bộ quá trình chỉ là đếm chữ số. Biểu đồ không thêm thông tin gì ngoài những gì đã có trong ngày sinh, nó chỉ trình bày lại dưới dạng hình.
Tám đường trong lưới và tên gọi hay gặp trong sách
Tên các mũi tên khác nhau giữa các tác giả và bản dịch; bảng dưới ghi cách gọi hay gặp ở sách tiếng Việt và tiếng Anh, chỉ để bạn đối chiếu khi đọc. Mô tả là của sách, không phải kết luận của bài này.
| Đường | Vị trí | Khi đủ ba ô, sách hay gọi | Khi trống cả ba, sách hay gọi |
|---|---|---|---|
| 1-4-7 | Hàng dưới | Mũi tên thực tế | Mũi tên hỗn loạn, thiếu tổ chức (tuỳ bản dịch) |
| 2-5-8 | Hàng giữa | Mũi tên cân bằng cảm xúc | Mũi tên nhạy cảm |
| 3-6-9 | Hàng trên | Mũi tên trí tuệ, trí nhớ | Mũi tên kém trí nhớ |
| 1-2-3 | Cột trái | Mũi tên kế hoạch | Không xuất hiện với người sinh từ 1900 trở về sau (luôn có 1 hoặc 2) |
| 4-5-6 | Cột giữa | Mũi tên ý chí | Mũi tên uất giận, thất vọng |
| 7-8-9 | Cột phải | Mũi tên hành động | Mũi tên thụ động |
| 1-5-9 | Chéo | Mũi tên quyết tâm | Mũi tên trì hoãn |
| 3-5-7 | Chéo | Mũi tên tâm linh, thấu cảm | Mũi tên hoài nghi |
Đọc bảng này, bạn sẽ thấy cách đặt tên thiên về ngôn ngữ tâm lý phổ thông. Có tên nghe nặng, như "uất giận" hay "kém trí nhớ", dễ khiến người đọc lo. Phần sau cho thấy vì sao những cái tên ấy nói về lịch nhiều hơn nói về người.
Ô đầy, ô trống và ô lặp: sách đọc theo nguyên tắc nào
Ô có một chữ số. Các sách thường coi đây là trạng thái "vừa đủ": phẩm chất gắn với con số đó có mặt nhưng không lấn át. Đây là trường hợp được mô tả nhẹ nhàng nhất.
Ô có hai chữ số. Thường được đọc là phẩm chất của số đó nổi rõ. Ví dụ hai số 9 hay hai số 1 ở người sinh thế kỷ 20 rất phổ biến, nên mô tả cho trường hợp này gặp ở rất nhiều bản đọc.
Ô có ba chữ số trở lên. Nhiều sách đọc là "quá mức", tức phẩm chất bị đẩy tới chỗ gây khó khăn. Cách đọc này cho thấy một nguyên tắc ngầm của hệ thống: thiếu cũng chưa tốt mà thừa cũng chưa tốt, điều nghe hợp lý nhưng cũng khiến hầu như mọi cấu hình đều có lời bình.
Ô trống. Được gọi là "bài học", "vùng cần phát triển" hoặc tên gọi nặng hơn tuỳ bản dịch. Mỗi người sinh trong thế kỷ 20 có trung bình bốn, năm ô trống trong chín ô, nên gần như ai cũng có vài "bài học".
Hệ quả khi ghép lại. Với cách đọc này, một biểu đồ bất kỳ đều có ô nổi, ô thiếu, ô quá mức và vài đường đặc biệt, đủ chất liệu để viết một bản mô tả dài nghe có vẻ riêng cho từng người. Độ dài và độ chi tiết của bản mô tả không chứng minh độ chính xác của nó.
Biểu đồ ngày sinh có từ bao giờ
Biểu đồ ngày sinh dạng lưới thường được gọi là "biểu đồ Pythagoras" trong sách tiếng Anh và tiếng Việt. Như các phần khác của thần số học, tên gọi này mang tính tôn vinh hơn là chỉ nguồn gốc: không có tư liệu cổ nào cho thấy trường phái Pythagoras dùng lưới chín ô để đọc ngày sinh. Lưới và các mũi tên được phổ biến qua sách thần số học bình dân nửa sau thế kỷ 20, chủ yếu của các tác giả viết tiếng Anh; các bản ở Việt Nam chủ yếu đi theo dòng sách này.
Điều đó giải thích vì sao lưới có vẻ rất gọn gàng với người sinh thế kỷ 20: nó được thiết kế và thử nghiệm bằng chính những ngày sinh 19xx của độc giả thời đó. Khi áp vào ngày sinh 20xx với nhiều số 0 và số 2, các mũi tên trống xuất hiện dày đặc hơn hẳn, một tình huống người đặt ra hệ thống có lẽ không tính tới.
Một số sách về sau thêm "biểu đồ tên" (đặt giá trị chữ cái của họ tên vào cùng lưới) và "biểu đồ tổng hợp" (chồng biểu đồ tên lên biểu đồ ngày sinh để lấp ô trống). Những phần mở rộng này làm hệ thống phong phú hơn nhưng cũng nhiều quy ước hơn, nhất là với tên tiếng Việt phải bỏ dấu.
Phép đếm ít ai làm: năm sinh quyết định gần hết lưới
Vì mọi người sinh từ 1900 đến 1999 đều có chữ số 1 và 9 trong năm sinh, còn người sinh từ 2000 đến 2099 đều có 2 và hai số 0, hình dạng lưới bị năm sinh chi phối rất mạnh. Bảng dưới đếm trên mọi ngày lịch của hai giai đoạn (coi mỗi ngày như nhau), tỉ lệ ngày sinh có một mũi tên trống.
| Mũi tên trống | Sinh 1960–1999 | Sinh 2000–2019 |
|---|---|---|
| 3-6-9 (hàng trên) | 0% (luôn có số 9) | khoảng 34,5% |
| 7-8-9 (cột phải) | 0% (luôn có số 9) | khoảng 37,0% |
| 1-4-7 (hàng dưới) | 0% (luôn có số 1) | khoảng 7,9% |
| 1-5-9 (chéo) | 0% | khoảng 8,0% |
| 4-5-6 (cột giữa) | khoảng 27,8% | khoảng 37,0% |
| 3-5-7 (chéo) | khoảng 25,8% | khoảng 34,4% |
| 2-5-8 (hàng giữa) | khoảng 16,7% | 0% (luôn có số 2) |
Nghĩa là: theo cách đặt tên trong sách, không một người nào sinh trong thế kỷ 20 có "mũi tên kém trí nhớ" hay "mũi tên thụ động", trong khi khoảng một phần ba trẻ sinh từ năm 2000 có. Không ai cho rằng cả một thế hệ đột nhiên kém trí nhớ hơn vì đổi thế kỷ. Lưới đang phản ánh cách viết năm trên lịch Gregory, không phản ánh con người.
Tương tự, người sinh những năm 2000 trung bình có năm, sáu ô trống, trong khi người sinh 1960–1999 phần lớn có bốn, năm ô trống. Nếu đọc ô trống như "điểm yếu", thế hệ sau mặc nhiên "yếu" hơn thế hệ trước. Đây là lý do mạnh nhất để không dùng biểu đồ ngày sinh để nhận xét trẻ em.
Nếu vẫn muốn đọc biểu đồ ngày sinh
Biểu đồ ngày sinh có một giá trị thật: nó là một hình vẽ đẹp, dễ nhớ, có thể làm điểm khởi đầu cho những cuộc trò chuyện về bản thân. Nếu bạn dùng nó theo cách đó, vài nguyên tắc giúp tránh hiểu lầm. Trước hết, so sánh trong cùng thế hệ: đọc mũi tên trống của mình trong bối cảnh rằng một phần tư, một phần ba những người sinh cùng giai đoạn cũng có nó.
Thứ hai, đừng đọc ô trống như khuyết tật. Ngay trong các sách, ô trống thường được mô tả là "bài học" hoặc "vùng để phát triển", không phải định mệnh. Những tên gọi nặng như "uất giận" là cách dịch, và bạn hoàn toàn có thể bỏ qua chúng.
Thứ ba, đừng chi tiền để "lấp ô trống" bằng cách đổi tên, chọn số điện thoại, mua vật phẩm. Biểu đồ ngày sinh dựa trên ngày sinh, thứ không thay đổi được; còn những lời mời lấp ô bằng thứ khác không đến từ chính hệ thống này. Và với con cái, coi biểu đồ là trò vẽ vui trên giấy nếu con thích, không phải bản nhận xét về con.
Câu hỏi thường gặp
Số 0 trong ngày sinh có ý nghĩa gì trên biểu đồ?
Lưới 3×3 không có ô cho số 0, nên đa số sách bỏ qua. Một vài tác giả có bàn riêng về số 0 như một dấu hiệu "tiềm năng", nhưng đó không phải cách đọc phổ biến. Điều đáng chú ý là người sinh từ năm 2000 có nhiều số 0 hơn, nên ít chữ số được đặt vào lưới hơn.
Có cần thêm số chủ đạo vào biểu đồ không?
Tuỳ sách. Một số tác giả thêm số chủ đạo vào ô tương ứng, có thể làm một mũi tên trống biến mất. Nếu so biểu đồ của mình với người khác hoặc với ứng dụng, hãy kiểm xem bên kia có thêm số chủ đạo hay không, vì đó là nguồn lệch hay gặp.
Biểu đồ ngày sinh có liên quan tới Lạc thư, cửu cung không?
Không. Lạc thư là ma phương 3×3 trong cổ học Trung Hoa, mỗi hàng, cột, chéo cộng ra 15. Lưới thần số học xếp 1 đến 9 theo thứ tự, không có tính chất cộng, và ra đời từ sách phương Tây thế kỷ 20. Hai thứ chỉ giống nhau ở chỗ đều có chín ô.
Ô có ba, bốn chữ số giống nhau thì sao?
Sách thường đọc ô có nhiều chữ số là đặc điểm "quá mạnh", ví dụ ba số 1 thường được gắn với chuyện diễn đạt, giao tiếp, mỗi tác giả mô tả một kiểu. Chú ý rằng người sinh 1900–1999 luôn có ít nhất một số 1 và một số 9 từ năm sinh, nên ô 1 và ô 9 đầy hơn hẳn các ô khác.
Có nên vẽ biểu đồ ngày sinh cho con để định hướng học tập?
Không nên. Như phép đếm trong bài, hình dạng lưới phụ thuộc mạnh vào năm sinh, và trẻ sinh từ 2000 mặc nhiên có nhiều ô trống, nhiều "mũi tên trống" hơn thế hệ trước. Định hướng học tập nên dựa trên quan sát con, trao đổi với giáo viên và chính mong muốn của con.
Hai người sinh khác năm nhưng cùng biểu đồ có đọc giống nhau không?
Theo cách đọc của sách thì có, vì biểu đồ chỉ quan tâm chữ số nào xuất hiện bao nhiêu lần. Ví dụ ngày 12/9/1987 và 21/9/1978 cho cùng một tập chữ số nên cùng một lưới. Đây là một cách dễ thấy để nhận ra giới hạn của biểu đồ.