Gematria, isopsephy, abjad: lịch sử gán số cho chữ cái trước khi có thần số học

Gematria (truyền thống Do Thái), isopsephy (Hy Lạp) và abjad (Ả Rập) là những lối tính giá trị số của một từ bằng cách cộng giá trị các chữ cái, xuất hiện từ thời cổ đại vì khi đó chữ cái chính là chữ số. Đây là tầng lịch sử sâu nhất mà phần "số tên" của thần số học hiện đại vay mượn.

Nhưng giữa các lối tính cổ và bảng chữ cái 1–9 của thần số học có những khác biệt lớn: giá trị chữ cái cổ lên tới hàng trăm, mục đích là chơi chữ, làm thơ, chú giải văn bản hay ghi niên đại chứ không phải mô tả tính cách. Bài kể lại từng truyền thống ở mức tư liệu phổ thông, kèm ví dụ có ghi chép, và chỉ ra chỗ thần số học thế kỷ 20 đã đổi khác.

Khi chữ cái chính là chữ số

Hệ chữ số Ấn Độ – Ả Rập với mười ký hiệu từ 0 đến 9 và giá trị theo vị trí là phát minh tương đối muộn với châu Âu và Trung Đông; trước đó, nhiều dân tộc viết số bằng chính chữ cái của mình. Người Hy Lạp, từ khoảng thế kỷ 5–4 trước Công nguyên, dùng hệ chữ số chữ cái: chín chữ cho hàng đơn vị, chín chữ cho hàng chục, chín chữ cho hàng trăm, tổng cộng 27 ký hiệu, gồm cả ba chữ cổ đã không còn dùng để viết âm. Người Do Thái gán giá trị số cho 22 chữ cái Hebrew theo cách tương tự. Người Ả Rập có thứ tự chữ cái riêng dùng cho mục đích tính số, gọi là thứ tự abjad.

Khi chữ cái và chữ số là một, việc cộng giá trị chữ cái của một từ là hành động rất tự nhiên. Mọi từ đều "có" một con số, và hai từ khác nhau có thể có cùng tổng. Từ đây nảy sinh đủ lối chơi chữ, đố chữ, mã hoá tên người, và về sau là những cách chú giải văn bản tôn giáo.

Ngược lại, người La Mã chỉ dùng vài chữ cái làm số (I, V, X, L, C, D, M), còn chữ Hán dùng chữ số riêng, không lấy chữ để đếm. Vì vậy truyền thống cộng giá trị chữ cái phát triển mạnh ở thế giới Hy Lạp, Do Thái, Ả Rập và Ba Tư hơn là ở La Mã hay Đông Á.

Isopsephy: lối chơi chữ bằng con số của người Hy Lạp

Isopsephy, từ tiếng Hy Lạp nghĩa đen là "những viên sỏi bằng nhau" (sỏi là vật dụng để đếm), là lối so sánh hai từ có cùng tổng giá trị. Nó xuất hiện cả trong văn chương lẫn đời thường. Một ví dụ thường được dẫn là dòng chữ vẽ trên tường ở Pompeii, thành phố bị núi lửa vùi năm 79, có nội dung đại ý "ta yêu nàng có con số là 545": người viết giấu tên người yêu bằng tổng giá trị chữ cái.

Sử gia La Mã Suetonius, khi viết về hoàng đế Nero, ghi lại một câu châm biếm bằng tiếng Hy Lạp lan truyền thời đó, đặt tên Nero cạnh cụm từ "đã giết chính mẹ mình", ám chỉ việc Nero cho giết mẹ là Agrippina. Các nhà nghiên cứu hiện đại chỉ ra rằng hai vế này có cùng tổng giá trị chữ cái, tức câu châm biếm được dựng theo lối isopsephy. Đây là ví dụ cho thấy isopsephy được dùng như một hình thức châm biếm chính trị bằng chữ số trong đời sống La Mã.

Isopsephy cũng xuất hiện trong thơ: có nhà thơ Hy Lạp thời La Mã sáng tác những cặp câu thơ có tổng giá trị chữ cái bằng nhau như một thử thách kỹ thuật. Lối chơi này giống lối đố chữ, câu đố, chiết tự trong văn hoá Việt hơn là một môn xem tính cách. Không có tư liệu nào cho thấy người Hy Lạp dùng isopsephy để tính "số linh hồn" của ai.

Gematria trong truyền thống Do Thái

Gematria là lối tính giá trị số của từ Hebrew, được dùng trong truyền thống chú giải văn bản của người Do Thái, đặc biệt trong một số dòng thần bí học về sau. Người ta tìm những từ, cụm từ có cùng giá trị để soi sáng mối liên hệ giữa chúng. Gematria chỉ là một trong nhiều phương pháp chú giải, và các học giả Do Thái từ xưa tới nay có nhiều quan điểm khác nhau về mức độ nghiêm túc của nó. Bài này chỉ dừng ở mức tư liệu văn hoá; muốn hiểu sâu nên tìm tới sách của học giả hoặc hỏi người trong cộng đồng.

Một ví dụ dễ thấy trong đời sống hiện nay: từ Hebrew "chai", nghĩa là "sống", gồm hai chữ có giá trị 8 và 10, tổng là 18. Vì vậy trong nhiều cộng đồng Do Thái, quà tặng hay tiền mừng thường được trao theo bội số của 18 như một lời chúc sống lâu. Đây là một phong tục văn hoá, tương tự cách người Việt chuộng những con số đọc lên có âm tốt.

Gematria về mặt kỹ thuật khác thần số học ở chỗ dùng giá trị đầy đủ của chữ cái (lên tới 400 với chữ cuối bảng), áp vào văn bản chứ không vào ngày sinh, và mục đích là chú giải chứ không phải mô tả tính cách người. Thần số học thế kỷ 20 hay mượn chữ "gematria" để tạo vẻ cổ kính, nhưng phép tính 1–9 của nó là chuyện khác.

Abjad, chronogram và niên đại giấu trong câu thơ

Trong thế giới Ả Rập, Ba Tư và sau đó là Ottoman, thứ tự chữ cái abjad (đặt tên theo bốn chữ đầu: alif, ba, jim, dal) gắn mỗi chữ với một giá trị từ 1 tới 1000. Một ứng dụng rất phổ biến là chronogram: nhà thơ viết một câu thơ mà tổng giá trị chữ cái chính là năm xảy ra sự kiện, như năm xây một công trình hay năm mất của một nhân vật. Người đọc vừa thưởng thức câu thơ, vừa "giải" ra được niên đại. Những câu thơ ghi niên đại kiểu này xuất hiện trên bia, trên cổng các công trình ở nhiều vùng thuộc thế giới Hồi giáo.

Châu Âu cũng có chronogram theo cách riêng: trong một câu tiếng Latinh, những chữ cái trùng với chữ số La Mã (I, V, X, L, C, D, M) được viết hoa hoặc to hơn, cộng lại ra năm. Lối này thịnh hành trong các bia ký, bìa sách, huy chương ở châu Âu khoảng thế kỷ 16–18.

Điểm chung của abjad và chronogram là con số mang thông tin cụ thể, kiểm tra được (một năm, một ngày), chứ không mang một phẩm chất trừu tượng. Đó là lối chơi chữ của giới có học, đòi hỏi tài thơ văn, gần với lối câu đối chiết tự hay câu đố chữ của nhà nho Việt hơn là một môn đoán vận.

Các hệ gán số cho chữ cái đặt cạnh nhau

Bảng tóm tắt những khác biệt chính. Thông tin ở mức phổ thông; mỗi truyền thống có nhiều biến thể và nhiều tầng lịch sử hơn những gì một dòng trong bảng nói được.

Hai dòng cuối khác hẳn bốn dòng đầu ở cả giá trị lẫn mục đích. Đã có những nguồn cuối thời cổ đại, như tác phẩm của Hippolytus thế kỷ 3, mô tả một lối bói rút gọn giá trị tên về "gốc" dưới 10 theo lối bỏ bớt chín; đó là tiền thân gần nhất mà tư liệu ghi được của phép rút gọn trong thần số học. Tuy vậy, cách tính và mục đích của nó vẫn khác bảng 1–9 hiện đại, và khoảng cách giữa hai bên là gần mười bảy thế kỷ.

Còn ở Đông Á: số nét chữ Hán và tên người

Chữ Hán không dùng làm chữ số theo kiểu chữ cái Hy Lạp, nên Đông Á không có truyền thống cộng giá trị chữ. Thay vào đó có lối đếm số nét. Ở Nhật Bản, phép xem tên theo số nét chữ Hán được hệ thống hoá và phổ biến rộng từ đầu thế kỷ 20, chia tên thành các "cách" và đọc theo tổng số nét. Lối này cũng có mặt ở Trung Hoa, Hàn Quốc với nhiều biến thể.

Ở Việt Nam, tên người hiện nay viết bằng chữ Quốc ngữ, nên phép đếm nét chữ Hán chỉ áp được khi chuyển tên sang chữ Hán. Việc chuyển này không duy nhất: một âm Hán Việt như "Minh", "Anh", "Hoa" có thể ứng với nhiều chữ Hán khác nhau, số nét khác nhau, nghĩa khác nhau. Vì vậy kết quả phụ thuộc hoàn toàn vào việc người tính chọn chữ nào, giống như số tên Latinh phụ thuộc cách bỏ dấu.

Văn hoá Việt cũng có lối chơi chữ gần với tinh thần này, nhưng đi theo hình chữ và âm đọc chứ không theo giá trị số: chiết tự chữ Hán (tách một chữ thành các bộ phận để đố hoặc để giải nghĩa), câu đối dùng chữ đồng âm, nói lái. Những lối này đòi hỏi vốn chữ và tài văn chương, và chưa bao giờ được dùng để "đọc" tính cách ai từ tên.

Đặt cạnh nhau, Hy Lạp, Do Thái, Ả Rập, Nhật Bản và thần số học hiện đại cho thấy một điều chung: con người ở nhiều nền văn hoá đều thích tìm con số ẩn trong chữ viết, và mỗi nền văn hoá làm điều đó theo chữ viết của mình. Đọc như vậy, "số tên" không còn là một bí mật cổ xưa, mà là một nhánh trẻ của một thói quen rất lâu đời của loài người: chơi với chữ và số.

Câu hỏi thường gặp

Gematria có phải là thần số học không?

Không hẳn. Gematria là lối tính giá trị số của từ Hebrew trong truyền thống chú giải văn bản Do Thái, dùng giá trị chữ cái lên tới hàng trăm. Thần số học hiện đại dùng bảng chữ Latinh 1 tới 9 để mô tả tính cách. Thần số học mượn ý tưởng chung nhưng không phải là gematria.

Isopsephy nghĩa là gì?

Isopsephy là từ tiếng Hy Lạp, nghĩa đen là "những viên sỏi bằng nhau", chỉ lối so sánh những từ có cùng tổng giá trị chữ cái. Người Hy Lạp và người La Mã nói tiếng Hy Lạp dùng nó để chơi chữ, làm thơ, giấu tên, và đôi khi để châm biếm.

Vì sao chữ cái tiếng Anh không có giá trị số truyền thống?

Bảng chữ cái Latinh không dùng làm hệ chữ số đầy đủ như chữ Hy Lạp hay Hebrew; người La Mã chỉ dùng vài chữ như I, V, X, L, C, D, M. Vì vậy bảng gán A bằng 1 tới I bằng 9 của thần số học là sáng tạo hiện đại, không có gốc cổ.

Chronogram là gì?

Chronogram là câu văn hoặc câu thơ trong đó các chữ cái mang giá trị số cộng lại ra một năm, thường là năm của sự kiện được ghi. Lối này phổ biến trong thơ Ả Rập, Ba Tư, Ottoman theo hệ abjad, và trong bia ký Latinh châu Âu theo chữ số La Mã.

Có thể tính giá trị số cho tên tiếng Việt theo các hệ cổ không?

Về kỹ thuật thì có thể chuyển tên sang chữ Hy Lạp, Hebrew hay Ả Rập rồi cộng, nhưng việc chuyển âm không duy nhất và chẳng có truyền thống nào làm vậy với tên Việt. Kết quả chỉ nên xem như một thử nghiệm vui về chữ viết, không mang ý nghĩa gì về người mang tên.