Nhật chủ là thiên can của trụ ngày trong bát tự, được dùng làm điểm quy chiếu cho mọi chữ còn lại. Sách còn gọi là nhật nguyên hay nhật can. Mọi quan hệ trên lá số như thập thần, vượng suy hay dụng thần đều được tính từ chữ này. Người mới học bát tự thường hỏi hai câu: vì sao lại là can ngày, và nhật chủ khác gì với "mệnh Kim, mệnh Mộc" mà người Việt hay nói theo năm sinh.
Bài này trả lời hai câu đó, giới thiệu mười loại nhật chủ cùng những hình ảnh quen dùng trong sách, và nói rõ chỗ nên dừng: hình ảnh là để nhớ ký hiệu, không phải để gán tính cách cho người thật.
Từ năm làm chủ tới ngày làm chủ: một bước chuyển trong lịch sử mệnh học
Các nhà nghiên cứu lịch sử thuật số thường kể một mạch như sau. Thời Đường có Lý Hư Trung, người được Hàn Dũ nhắc tới trong bài văn mộ chí, nói rằng ông dùng năm, tháng, ngày sinh và can chi để đoán đời người. Cách của ông, theo những gì được truyền lại, lấy năm sinh làm trọng tâm. Ở giai đoạn này lá số thường được nói là có ba trụ, chưa phải bốn.
Bước chuyển được gán cho Từ Tử Bình, tên là Từ Cư Dịch, sống vào khoảng cuối Ngũ Đại đầu Tống theo lời truyền. Ông được cho là người thêm trụ giờ cho đủ bốn trụ và đổi điểm quy chiếu từ năm sang can ngày. Vì thế môn này còn được gọi là "Tử Bình", và cách lấy ngày làm chủ trở thành nền của hầu hết sách mệnh học về sau. Tiểu sử Từ Tử Bình khá mờ, nên nhiều học giả coi đây là lời truyền gắn với một tên tuổi hơn là một sự kiện có ghi chép chắc chắn.
Dù chi tiết lịch sử còn tranh luận, kết quả kỹ thuật thì rõ: trong bát tự hiện nay, chữ đại diện cho "bản thân" là can ngày. Năm sinh lùi xuống thành một trụ như các trụ khác, được đọc theo quan hệ với nhật chủ.
Vì sao lại chọn can ngày
Sách cổ không để lại một lập luận thống nhất, nhưng có mấy cách giải thích hay được nêu. Cách thứ nhất là lý do phân biệt: nếu lấy năm làm chủ thì tất cả những người sinh cùng một năm có chung điểm quy chiếu, tức một trong mười loại cho cả mười hai tháng. Can ngày đổi mỗi ngày, quay vòng mười ngày một lần, nên những người sinh cách nhau vài ngày đã có nhật chủ khác nhau.
Cách thứ hai là lý do biểu tượng: trong lối nghĩ của mệnh học, năm như tổ tiên, tháng như cha mẹ và anh em, ngày như bản thân, giờ như con cái. Trụ ngày đứng ở vị trí "mình" trong cái thang thế hệ ấy. Đây là quy ước gán nghĩa cho vị trí, giống như trong tử vi các cung được gán cho từng mặt của đời sống.
Cách thứ ba đến từ chính thực hành: khi lấy ngày làm chủ, quan hệ giữa chữ chủ và bảy chữ còn lại được hệ thống hoá thành mười loại quan hệ, tức thập thần, và hệ thống này tỏ ra đủ linh hoạt để các phái phát triển ra nhiều cách đọc. Không cách giải thích nào trong ba cách trên là bằng chứng cho việc lá số nói đúng về đời người; chúng chỉ giải thích vì sao hệ thống được thiết kế như vậy.
Mười loại nhật chủ và hình ảnh quen dùng trong sách
Mười thiên can chia theo ngũ hành và âm dương. Sách mệnh học thường gắn cho mỗi can một hình ảnh thiên nhiên để dễ nhớ tính chất của hành đó trong hệ thống. Hình ảnh có thể khác nhau đôi chút giữa các sách.
| Can | Hành và âm dương | Hình ảnh hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giáp | Mộc dương | Cây lớn, gỗ thân | Đứng đầu mười can |
| Ất | Mộc âm | Cỏ hoa, dây leo | Mềm, uốn theo vật khác |
| Bính | Hỏa dương | Mặt trời | Ánh sáng toả rộng |
| Đinh | Hỏa âm | Ngọn đèn, ngọn nến | Lửa nhỏ, có chỗ đứng |
| Mậu | Thổ dương | Núi, đất dày | Đất khô, đất đắp |
| Kỷ | Thổ âm | Đất ruộng vườn | Đất ẩm, nuôi cây |
| Canh | Kim dương | Kim loại thô, rìu búa | Cứng, chưa rèn |
| Tân | Kim âm | Châu ngọc, kim loại tinh | Đã chế tác |
| Nhâm | Thủy dương | Sông lớn, biển | Nước chảy mạnh |
| Quý | Thủy âm | Mưa, sương, nước mạch | Nước nhỏ, thấm |
Trong ví dụ giả định có tám chữ Ất Hợi, Quý Mùi, Ất Sửu, Kỷ Mão, nhật chủ là Ất, tức Mộc âm. Người học sẽ dùng chữ Ất này làm mốc để gọi tên quan hệ của Quý, Kỷ và các can ẩn trong địa chi.
Nhật chủ không phải "mệnh" theo năm sinh
Ở Việt Nam, câu "mình mệnh Kim", "bạn mệnh Hỏa" mà nhiều người hay nói thường dựa vào ngũ hành nạp âm của năm sinh: mỗi cặp can chi năm có một nạp âm như Hải Trung Kim, Lư Trung Hỏa, Sơn Đầu Hỏa. Đây là một hệ ghép khác, có bảng riêng, và hoàn toàn khác với nhật chủ.
Lấy lại ví dụ giả định trên: năm Ất Hợi có nạp âm Sơn Đầu Hỏa, nên theo cách nói thông thường người này "mệnh Hỏa". Nhưng nhật chủ của lá số là Ất, tức Mộc. Hai cách gọi cho ra hai hành khác nhau, và chẳng cách nào sai, vì chúng thuộc hai hệ quy ước khác nhau. Lỗi chỉ xảy ra khi người ta trộn chúng: lấy "mệnh" theo nạp âm năm rồi đem áp vào phép tính thập thần của bát tự, hoặc ngược lại.
Khi đọc một bài viết hay nghe một người nói về "mệnh" của bạn, câu hỏi đầu tiên nên là: mệnh này tính theo cái gì? Nạp âm năm, nhật chủ bát tự, hay cục trong tử vi? Ba thứ này thường bị gọi chung một chữ "mệnh" trên mạng, và đó là nguồn của rất nhiều lời khuyên chọn màu, chọn đồ vật mâu thuẫn nhau.
Đọc nhật chủ cho đúng tầm: những điều nên tránh
Đừng biến hình ảnh thành tính cách. Câu "nhật chủ Giáp là cây lớn nên người thẳng thắn, cứng đầu" nghe hợp lý nhưng chỉ là phép liên tưởng từ hình ảnh. Một phần mười dân số có nhật chủ Giáp, và họ đa dạng như mọi nhóm người khác.
Nhật chủ không đứng một mình. Ngay trong logic của bát tự, nhật chủ chỉ có nghĩa khi đặt trong quan hệ với bảy chữ còn lại, với mùa sinh và với đại vận. Các thầy theo truyền thống cũng không luận một lá số chỉ từ can ngày.
Không có nhật chủ tốt hay xấu. Mười can là mười vị trí ngang nhau trong một vòng. Sách không xếp hạng can nào hơn can nào; nếu có ai nói "nhật chủ của bạn xấu", đó là lời phán không có cơ sở ngay cả trong hệ thống.
Cẩn trọng với trẻ em. Đừng dùng nhật chủ để nhận định tính cách hay định hướng cho con. Đứa trẻ cần được quan sát và lắng nghe như chính nó, không qua lăng kính của một chữ can.
Tìm nhật chủ của chính mình và kiểm cho chắc
Muốn biết nhật chủ, bạn chỉ cần biết can chi của ngày sinh dương lịch, rồi lấy chữ can. Có thể tra trên lịch vạn niên in, trên ứng dụng lịch, hoặc tự tính bằng phép đếm từ một ngày mốc, như ngày 1 tháng 1 năm 2000 là Mậu Ngọ. Riêng người sinh từ 23 giờ đến nửa đêm cần xác định trước quy ước giờ Tý, vì một trong hai quy ước sẽ đẩy trụ ngày sang hôm sau, tức đổi nhật chủ.
Can chi ngày không có dị bản giữa các nước dùng âm lịch, vì vòng ngày chạy liên tục và mọi bên dùng chung. Nếu hai nguồn báo hai can ngày khác nhau cho cùng một ngày dương lịch, chắc chắn có một nguồn nhập sai ngày hoặc sai múi giờ. Đây là điểm dễ kiểm nhất trên lá số, nên hãy kiểm nó trước tiên.
Biết nhật chủ là bước đầu để đọc các bài tiếp theo: thập thần là mười tên gọi cho quan hệ giữa nhật chủ và các can khác; vượng suy là cách các phái cân đo nhật chủ mạnh hay yếu so với cả lá số. Nếu bạn quan tâm tới đồ vật mang hình ảnh của từng hành như cây gỗ, đá, đồ đồng, có thể xem thêm phần giải nghĩa biểu tượng trên Vật Phẩm Phong Thủy, đọc như kiến thức về chất liệu và biểu tượng, không phải để "bổ" cho nhật chủ.
Đặt nhật chủ vào cả lá số: đọc thử ví dụ giả định
Để thấy nhật chủ được dùng ra sao, hãy nhìn lại tám chữ Ất Hợi, Quý Mùi, Ất Sửu, Kỷ Mão. Bước đầu tiên của người học là khoanh chữ Ất ở trụ ngày, rồi gọi tên quan hệ của từng chữ còn lại với nó. Can năm cũng là Ất, cùng hành cùng âm dương, nên là tỉ kiên. Can tháng là Quý, Thủy âm, Thủy sinh Mộc và cùng âm, nên là thiên ấn. Can giờ là Kỷ, Thổ âm, Mộc khắc Thổ và cùng âm, nên là thiên tài. Các địa chi Hợi, Mùi, Sửu, Mão được đọc qua các can ẩn bên trong, theo bảng tàng can.
Bước thứ hai là đặt nhật chủ vào mùa sinh. Trụ tháng là Mùi, tháng cuối hạ, theo thuyết vượng tướng hưu tù là lúc Thổ vượng, Mộc không ở thời mạnh. Bước thứ ba là đếm xem quanh nhật chủ có bao nhiêu chữ cùng hành hay sinh cho nó: ở đây có thêm một Ất ở năm, chữ Mão ở giờ chứa Ất, chữ Hợi chứa Giáp và Nhâm, chữ Quý ở tháng. Các phái sẽ cân những yếu tố này theo cách riêng để kết luận nhật chủ "vượng" hay "nhược".
Ví dụ cho thấy một điều quan trọng: chữ Ất tự nó không nói lên gì nhiều. Mọi thứ người ta nói về lá số đều đến từ quan hệ giữa nhật chủ và phần còn lại, theo các quy tắc mà từng phái lại hiểu khác nhau. Đó là lý do người đọc tỉnh táo nên học quy tắc trước, rồi mới nghe lời luận, và luôn nhớ rằng lời luận là một cách diễn giải văn hoá, không phải phép đo.
Câu hỏi thường gặp
Nhật chủ và cung mệnh trong tử vi có giống nhau không?
Không. Cung mệnh trong tử vi là một trong mười hai cung, an theo tháng và giờ sinh âm lịch, chứa các sao. Nhật chủ là một chữ can lấy từ ngày sinh. Hai hệ thống khác nhau từ dữ kiện đầu vào tới cách đọc, chỉ cùng dùng can chi làm ký hiệu.
Hai người cùng nhật chủ thì có giống nhau không?
Chỉ giống nhau ở một chữ trong tám chữ. Cứ mười ngày lại lặp một nhật chủ, nên số người cùng nhật chủ là rất lớn. Ngay trong cách luận của bát tự, bảy chữ còn lại và mùa sinh mới tạo ra khác biệt, chứ không phải nhật chủ đơn lẻ.
Nhật chủ có đổi theo năm tháng không?
Không. Nhật chủ cố định theo ngày sinh. Thứ thay đổi theo thời gian trong bát tự là đại vận mười năm một lần và lưu niên từng năm, được đọc theo quan hệ với nhật chủ cố định đó.
Có nên chọn màu sắc, đồ dùng theo nhật chủ không?
Đó là lựa chọn văn hoá cá nhân, không có bằng chứng về tác dụng. Nếu thích, hãy coi như một cách chọn đồ có ý nghĩa với mình, đừng chi nhiều tiền hay bỏ thứ mình thích vì một lời khuyên theo nhật chủ.
Vì sao có người nói nhật chủ là "bản mệnh"?
Trong một số sách và cách nói dân gian, chữ bản mệnh được dùng lỏng cho nhiều khái niệm. Trong thuật ngữ Tử Bình, nhật chủ hay nhật nguyên là cách gọi chính xác. Khi gặp chữ bản mệnh, hãy hỏi người nói đang dùng theo hệ nào để tránh nhầm.
Sinh ngày Giáp Tý thì nhật chủ là gì?
Nhật chủ là chữ can, tức Giáp, thuộc Mộc dương. Chữ Tý là chi của trụ ngày, trong sách thường gọi là nhật chi, được đọc như một chữ riêng với can ẩn bên trong. Nhật chủ chỉ lấy phần can, không lấy cả cặp.