Tàng can là các thiên can được coi là "ẩn" bên trong mỗi địa chi; mỗi chi chứa từ một đến ba can, phân thành bản khí, trung khí và dư khí. Nhờ lớp này, bốn địa chi của bát tự không chỉ là bốn con giáp mà trở thành bốn "kho" chứa nhiều hành, và lá số tám chữ có thể có tới hơn chục can khi tính cả phần ẩn.
Người mới thường bỏ qua tàng can vì nó không hiện ra trong tám chữ. Nhưng hầu như mọi phép luận bát tự, từ thập thần dưới chi tới vượng suy và dụng thần, đều dùng đến nó. Bài này đưa bảng tàng can phổ biến, giải thích logic đằng sau cách sắp xếp, và chỉ ra chỗ các sách không thống nhất.
Bảng tàng can của mười hai địa chi
Bảng dưới theo cách ghi phổ biến trong các sách Tử Bình được dịch và lưu hành rộng. Thứ tự trong mỗi ô là bản khí, rồi trung khí, rồi dư khí. Một vài ô có dị bản, ghi ở cột cuối.
| Địa chi | Hành của chi | Tàng can | Dị bản hay gặp |
|---|---|---|---|
| Tý | Thủy | Quý | Có sách ghi Nhâm, Quý |
| Sửu | Thổ | Kỷ, Quý, Tân | |
| Dần | Mộc | Giáp, Bính, Mậu | |
| Mão | Mộc | Ất | Có sách ghi Giáp, Ất |
| Thìn | Thổ | Mậu, Ất, Quý | |
| Tỵ | Hỏa | Bính, Mậu, Canh | Thứ tự Mậu và Canh đổi chỗ ở một số bản |
| Ngọ | Hỏa | Đinh, Kỷ | Có sách ghi thêm Bính |
| Mùi | Thổ | Kỷ, Đinh, Ất | |
| Thân | Kim | Canh, Nhâm, Mậu | Một số bản không ghi Mậu |
| Dậu | Kim | Tân | Có sách ghi Canh, Tân |
| Tuất | Thổ | Mậu, Tân, Đinh | |
| Hợi | Thủy | Nhâm, Giáp | Có sách ghi thêm Mậu |
Nếu lá số in từ một phần mềm ghi tàng can khác bảng này, hãy so với cột dị bản trước khi cho rằng phần mềm sai. Điều quan trọng là biết mình đang dùng bảng nào và dùng nhất quán.
Logic sắp xếp: ba nhóm địa chi
Bảng tàng can thoạt nhìn như phải học thuộc, nhưng nó có logic khá chặt khi chia mười hai chi thành ba nhóm. Nhóm thứ nhất là bốn chi "tứ chính" Tý, Ngọ, Mão, Dậu, đứng giữa bốn mùa, khí của mùa ở đây thuần nhất nên chủ yếu chỉ chứa một can cùng hành: Tý chứa Quý, Mão chứa Ất, Dậu chứa Tân. Ngọ là ngoại lệ hay được nhắc, chứa thêm Kỷ thổ.
Nhóm thứ hai là bốn chi "tứ sinh" Dần, Thân, Tỵ, Hợi, đứng đầu bốn mùa. Ngoài bản khí cùng hành, chúng chứa can của hành sắp được "sinh ra" ở đó theo vòng trường sinh: Dần chứa Bính vì Hỏa trường sinh ở Dần; Tỵ chứa Canh vì Kim trường sinh ở Tỵ; Thân chứa Nhâm vì Thủy trường sinh ở Thân; Hợi chứa Giáp vì Mộc trường sinh ở Hợi. Can Mậu xuất hiện ở Dần, Tỵ, Thân theo các quan niệm khác nhau về chỗ trường sinh của Thổ.
Nhóm thứ ba là bốn chi "tứ khố" Thìn, Tuất, Sửu, Mùi, đứng cuối bốn mùa, đều là Thổ. Mỗi chi chứa bản khí Thổ, một can dư khí của mùa vừa qua, và một can của hành được coi là "nhập kho" ở đó. Thìn là kho Thủy nên chứa Quý, kèm Ất là dư khí mùa xuân; Mùi là kho Mộc nên chứa Ất, kèm Đinh dư khí mùa hạ; Tuất là kho Hỏa nên chứa Đinh, kèm Tân dư khí mùa thu; Sửu là kho Kim nên chứa Tân, kèm Quý dư khí mùa đông.
Bản khí, trung khí, dư khí: không phải ba can ngang nhau
Trong cùng một chi, các can ẩn không có sức nặng ngang nhau. Bản khí là can chính, cùng hành với chi, được coi là mạnh nhất. Trung khí và dư khí yếu hơn, và cách các phái cân chúng rất khác nhau. Có phái cho bản khí gấp nhiều lần hai can kia; có phái gán điểm số cụ thể cho từng can để cộng trừ khi tính vượng suy; có phái chỉ quan tâm can nào "thấu" lên thiên can.
Một quan niệm khác gọi là "nhân nguyên tư lệnh": trong mỗi tháng, từng can ẩn của chi tháng lần lượt nắm quyền một số ngày nhất định, tính từ lúc giao tiết. Ví dụ trong tháng Dần, theo quan niệm này, Mậu, Bính, Giáp lần lượt nắm quyền theo thứ tự đó. Số ngày cụ thể cho mỗi can được ghi khác nhau giữa các sách, nên nếu gặp một bảng số ngày, hãy xem nó lấy từ sách nào.
Điều người đọc nên rút ra: tàng can là một lớp có nhiều tham số tuỳ phái. Khi hai thầy cùng nhìn một lá số mà kết luận nhật chủ mạnh yếu khác nhau, rất thường là vì họ cân tàng can khác nhau. Đây không phải chuyện ai giỏi hơn, mà là hệ thống cho phép nhiều cách đọc.
Thấu can và thông căn: hai khái niệm đi kèm tàng can
Thấu can. Khi một can ẩn trong chi đồng thời xuất hiện ở hàng thiên can của lá số, sách gọi là can đó "thấu" ra. Trong ví dụ giả định Ất Hợi, Quý Mùi, Ất Sửu, Kỷ Mão, chữ Kỷ ẩn trong Mùi và Sửu đã thấu ở trụ giờ; chữ Quý ẩn trong Sửu đã thấu ở trụ tháng; chữ Ất ẩn trong Mùi và Mão đã thấu ở năm và ngày.
Vì sao thấu can được chú ý. Nhiều phái coi can thấu ra là phần "lộ", hoạt động rõ, còn can chỉ ẩn trong chi là phần tiềm tàng. Trong cách định "cách cục" của sách Tử Bình chân thuyên, việc can nào trong chi tháng thấu ra là căn cứ quan trọng để gọi tên cách.
Thông căn. Ngược chiều với thấu, một thiên can được nói là "có gốc" hay "thông căn" khi trong các địa chi có tàng can cùng hành với nó. Ở ví dụ trên, nhật chủ Ất có gốc ở Mão, ở Mùi, và ở Hợi qua Giáp.
Gốc mạnh, gốc yếu. Gốc ở bản khí được coi là mạnh hơn gốc ở dư khí, và gốc ở chi tháng hay chi ngày thường được coi nặng hơn gốc ở chi năm. Các trọng số cụ thể lại khác nhau tuỳ phái.
Tàng can trên lá số in và trong phần mềm
Hầu hết lá số bát tự in từ ứng dụng hiện nay có một hàng ghi tàng can dưới mỗi địa chi, thường chữ nhỏ hơn, kèm tên thập thần tương ứng. Một số phần mềm còn tô màu theo ngũ hành để dễ nhìn. Điều đáng kiểm là phần mềm dùng bảng tàng can nào: thử nhìn chi Ngọ có ghi Bính không, chi Hợi có ghi Mậu không, chi Tý có ghi Nhâm không. Ba ô này là chỗ các bảng hay khác nhau nhất.
Nếu tự lập lá số bằng tay, bạn chỉ cần chép bảng tàng can một lần lên tấm thẻ và dùng lâu dài. Sau vài lá số, bảng sẽ tự thuộc nhờ logic ba nhóm chi. Một mẹo khác: nhớ rằng bản khí của mỗi chi luôn cùng hành với chi, nên chỉ cần nhớ thêm trung khí và dư khí của tám chi Dần, Thân, Tỵ, Hợi, Thìn, Tuất, Sửu, Mùi. Khi tự lập lá số, hãy chép tàng can ngay dưới mỗi chi theo đúng thứ tự bản khí đứng trước, để lúc gọi tên thập thần không nhầm can nào là can chính.
Về nguồn gốc, quan niệm can ẩn trong chi đã có trong các sách mệnh học thời Tống – Minh, và được hệ thống trong các bộ như Uyên hải tử bình, Tam mệnh thông hội. Bảng chi tiết của từng bộ không hoàn toàn trùng nhau, vì vậy các bản dịch tiếng Việt cũng thừa hưởng những chỗ lệch đó.
Đếm ngũ hành có và không có tàng can: một ví dụ cho thấy khác biệt
Trên mạng có rất nhiều công cụ "đếm ngũ hành bát tự" rồi kết luận lá số "thiếu Hỏa", "thiếu Kim" và khuyên bổ sung bằng màu sắc, đồ vật. Phần lớn các công cụ ấy chỉ đếm tám chữ lộ. Ví dụ giả định Ất Hợi, Quý Mùi, Ất Sửu, Kỷ Mão cho thấy vì sao cách đếm này thô.
Nếu chỉ đếm tám chữ theo hành của can và chi, ta có ba Mộc (hai Ất, Mão), hai Thủy (Hợi, Quý), ba Thổ (Mùi, Sửu, Kỷ), và không có Hỏa, không có Kim. Nhưng khi mở tàng can ra, chi Mùi chứa Đinh hỏa, chi Sửu chứa Tân kim. Hai hành tưởng là "thiếu" thật ra có mặt, chỉ ở dạng ẩn và yếu. Một số phái còn cho rằng chi Mùi giữa hè vốn mang khí nóng, nên khó nói lá số này "không có Hỏa".
Ngay trong logic của bát tự, kết luận "thiếu hành" vì vậy phụ thuộc rất nhiều vào việc có tính tàng can hay không và tính theo trọng số nào. Còn ngoài hệ thống, không có bằng chứng nào cho thấy việc mặc màu, đeo đá hay đặt đồ vật theo hành "thiếu" có tác động gì tới cuộc sống của ai. Nếu bạn đã được ai đó khuyên mua sắm vì lá số thiếu một hành, hãy hỏi lại họ đã đếm theo cách nào, rồi tự quyết định có cần hay không.
Đọc tàng can như cấu trúc, không như lời đoán
Ý tưởng mỗi con giáp "chứa" nhiều hành là một sáng tạo đáng chú ý của tư duy thuật số. Nó cho phép một hệ ký hiệu chỉ có tám chữ diễn đạt những tổ hợp phức tạp hơn nhiều. Người học văn hoá phương Đông có thể đọc tàng can như một ví dụ về cách người xưa mã hoá chu kỳ mùa thành một cấu trúc có tầng lớp, nơi mùa này còn vương lại chút khí của mùa trước và đã nhen nhóm mầm của mùa sau.
Nhưng cấu trúc tinh tế không đồng nghĩa với khả năng dự đoán. Tàng can làm cho lời luận phong phú hơn và cũng làm cho nó linh hoạt hơn: càng nhiều thành phần, càng dễ tìm được một thành phần để giải thích bất kỳ sự việc nào sau khi nó đã xảy ra. Đó là lý do người đọc nên trân trọng tàng can như một phần của di sản tư duy, và giữ khoảng cách với những lời phán dựa vào nó.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chi Ngọ thuộc Hỏa mà lại chứa Kỷ thổ?
Theo cách giải thích thường gặp, Hỏa sinh Thổ, và giữa mùa hạ khí nóng cực thịnh đã nuôi Thổ, nên Ngọ chứa thêm Kỷ. Đây là lập luận trong hệ thống, giúp nhớ bảng chứ không phải mô tả hiện tượng tự nhiên nào.
Tàng can có ảnh hưởng tới trụ năm theo Lập Xuân không?
Không. Tàng can chỉ là lớp ký hiệu bên trong mỗi địa chi, được suy ra sau khi đã có tám chữ. Việc xác định trụ năm theo Lập Xuân hay trụ tháng theo tiết khí xảy ra trước đó và không phụ thuộc vào tàng can.
Bảng tàng can nào đúng nhất?
Không có bảng nào được chứng minh là đúng hơn, vì đây là quy ước của các truyền thống sách khác nhau. Bảng phổ biến trong bài được dùng rộng nhất trong sách và phần mềm hiện nay. Điều quan trọng là dùng nhất quán và ghi rõ bảng mình dùng.
Can ẩn có được gọi tên thập thần không?
Có. Mỗi can ẩn được gọi tên thập thần theo quan hệ với nhật chủ, giống như can lộ trên thiên can. Lá số in thường ghi các tên này ngay dưới tàng can để người đọc tiện theo dõi.
Chi Thìn, Tuất, Sửu, Mùi có phải đều là Thổ giống nhau?
Cùng là Thổ nhưng mỗi chi chứa tổ hợp can ẩn khác nhau, nên trong hệ thống chúng được coi là bốn loại Thổ khác nhau: Thìn ẩm có Thủy, Tuất khô có Hỏa, Sửu lạnh có Kim và Thủy, Mùi nóng có Hỏa và Mộc.