Thập thần là mười tên gọi cho quan hệ giữa nhật chủ, tức can ngày, với từng can khác trên lá số bát tự: tỉ kiên, kiếp tài, thực thần, thương quan, thiên tài, chính tài, thất sát, chính quan, thiên ấn và chính ấn. Trên lá số in từ ứng dụng, các tên này thường được ghi nhỏ cạnh mỗi chữ can, và chúng là lớp ký hiệu mà phần lớn lời luận bát tự dựa vào.
Nghe thì nhiều, nhưng toàn bộ thập thần suy ra được từ đúng hai câu hỏi về ngũ hành và âm dương. Bài này chỉ cách suy, kèm bảng tra, giải nghĩa gốc của từng tên và nhắc những chỗ người mới hay hiểu quá lên. Thập thần là tên của quan hệ, không phải lời nhận xét về con người.
Hai câu hỏi để gọi tên mọi quan hệ
Câu hỏi thứ nhất: can đang xét có quan hệ ngũ hành gì với nhật chủ? Chỉ có năm khả năng: cùng hành; sinh ra nhật chủ; được nhật chủ sinh ra; bị nhật chủ khắc; khắc nhật chủ. Vòng tương sinh là Mộc sinh Hỏa, Hỏa sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc. Vòng tương khắc là Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc.
Câu hỏi thứ hai: can đó cùng âm dương hay khác âm dương với nhật chủ? Năm can dương là Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm; năm can âm là Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý. Năm khả năng nhân hai là mười, và mỗi ô có một tên. Quy luật chung dễ nhớ: cùng âm dương thì mang tên "thiên" hoặc tên mạnh như tỉ kiên, thực thần, thất sát; khác âm dương thì mang tên "chính" hoặc kiếp tài, thương quan.
Thật ra quy luật ấy có hai ngoại lệ về tên gọi ở nhóm ngang hàng và nhóm do mình sinh ra, nên cách chắc nhất vẫn là thuộc bảng dưới đây. Học xong bảng, bạn có thể gọi tên thập thần cho bất kỳ lá số nào mà không cần phần mềm, chỉ mất vài giây cho mỗi chữ.
Bảng mười thập thần
Cột "quan hệ" mô tả can đang xét so với nhật chủ. Một số thần có tên gọi thứ hai, hay gặp trong sách cũ và trên các phần mềm.
| Quan hệ ngũ hành | Cùng âm dương | Khác âm dương | Nhóm gọi chung |
|---|---|---|---|
| Cùng hành với nhật chủ | Tỉ kiên | Kiếp tài | Tỉ kiếp (ngang hàng) |
| Nhật chủ sinh ra | Thực thần | Thương quan | Thực thương (cái mình tạo ra) |
| Nhật chủ khắc | Thiên tài | Chính tài | Tài tinh (cái mình chi phối) |
| Khắc nhật chủ | Thất sát, còn gọi thiên quan | Chính quan | Quan sát (cái chi phối mình) |
| Sinh ra nhật chủ | Thiên ấn, còn gọi kiêu thần | Chính ấn | Ấn tinh (cái nuôi mình) |
Năm nhóm gọi chung ở cột cuối là cách các sách hay dùng khi nói khái quát: "lá số nhiều tài tinh", "quan sát hỗn tạp", "ấn tinh mạnh". Khi đọc sách, nên chú ý xem tác giả đang nói một thần cụ thể hay cả nhóm.
Ví dụ tra: thập thần của mười can khi nhật chủ là Giáp
Giáp là Mộc dương. Đi lần lượt qua mười can, áp hai câu hỏi trên, ta được bảng sau. Bạn có thể tự làm tương tự cho chín nhật chủ còn lại để luyện.
| Can | Hành, âm dương | Quan hệ với Giáp | Thập thần |
|---|---|---|---|
| Giáp | Mộc dương | Cùng hành, cùng dương | Tỉ kiên |
| Ất | Mộc âm | Cùng hành, khác âm dương | Kiếp tài |
| Bính | Hỏa dương | Giáp sinh ra, cùng dương | Thực thần |
| Đinh | Hỏa âm | Giáp sinh ra, khác âm dương | Thương quan |
| Mậu | Thổ dương | Giáp khắc, cùng dương | Thiên tài |
| Kỷ | Thổ âm | Giáp khắc, khác âm dương | Chính tài |
| Canh | Kim dương | Khắc Giáp, cùng dương | Thất sát |
| Tân | Kim âm | Khắc Giáp, khác âm dương | Chính quan |
| Nhâm | Thủy dương | Sinh Giáp, cùng dương | Thiên ấn |
| Quý | Thủy âm | Sinh Giáp, khác âm dương | Chính ấn |
Với nhật chủ âm thì tên đảo theo cặp. Ví dụ nhật chủ Ất: Ất là tỉ kiên, Giáp là kiếp tài; Đinh là thực thần, Bính là thương quan; Kỷ là thiên tài, Mậu là chính tài; Tân là thất sát, Canh là chính quan; Quý là thiên ấn, Nhâm là chính ấn.
Nghĩa gốc của các tên: đọc chữ Hán để thấy logic
Tên thập thần không đặt tuỳ tiện. Chữ "tài" là của cải, thứ mình nắm và sử dụng được, nên được gán cho hành bị mình khắc, tức thứ nằm dưới quyền mình. Chữ "quan" là phép tắc, chức quyền, thứ quản lý mình, nên được gán cho hành khắc mình. Chữ "ấn" là con dấu, biểu tượng của sự che chở và học vấn trong xã hội cũ, gán cho hành sinh ra mình. "Thực" là ăn, "thương" là làm tổn, cùng chỉ những gì mình sinh ra và tiêu hao sức mình. "Tỉ" là sánh vai, "kiếp" là giành lấy, chỉ những gì ngang hàng với mình.
Các tên có chữ "chính" thường được sách cổ mô tả là quan hệ hài hoà vì âm gặp dương; tên "thiên" mang nghĩa lệch, không cân. Còn thất sát có chữ "sát" vì can đó khắc nhật chủ mà lại cùng tính âm dương, nên lực khắc được coi là gay gắt. Thương quan có tên vậy vì thực thương sinh ra từ nhật chủ lại khắc chính quan, tức "làm thương tổn quan".
Nhìn theo cách đó, thập thần là một hệ ẩn dụ xã hội: người xưa dùng hình ảnh của gia đình, quan trường và của cải để đặt tên cho các quan hệ ngũ hành. Sách cổ còn gán thập thần cho người thân, chẳng hạn với lá số nam thì tài tinh ứng với vợ, quan sát ứng với con, phản ánh cấu trúc gia đình phụ quyền thời đó. Người đọc hôm nay nên hiểu đây là dấu vết lịch sử của hệ thống, không áp nguyên vào gia đình mình.
Luyện gọi tên thập thần: ba bài tập có đáp án
Ba bài tập dưới đây dùng các tổ hợp can giả định, không ứng với ngày sinh của ai. Với mỗi bài, hãy che phần đáp án, tự áp hai câu hỏi về ngũ hành và âm dương, rồi mới so.
- Nhật chủ Bính (Hỏa dương), các can khác là Nhâm, Giáp, Tân. Nhâm là Thủy dương, khắc Hỏa, cùng dương: thất sát. Giáp là Mộc dương, sinh Hỏa, cùng dương: thiên ấn. Tân là Kim âm, bị Hỏa khắc, khác âm dương: chính tài.
- Nhật chủ Canh (Kim dương), các can khác là Đinh, Mậu, Quý. Đinh là Hỏa âm, khắc Kim, khác âm dương: chính quan. Mậu là Thổ dương, sinh Kim, cùng dương: thiên ấn. Quý là Thủy âm, do Kim sinh ra, khác âm dương: thương quan.
- Nhật chủ Quý (Thủy âm), các can khác là Bính, Kỷ, Ất. Bính là Hỏa dương, bị Thủy khắc, khác âm dương: chính tài. Kỷ là Thổ âm, khắc Thủy, cùng âm: thất sát. Ất là Mộc âm, do Thủy sinh ra, cùng âm: thực thần.
- Tự kiểm bằng phép đối xứng. Nếu A là chính quan của B thì B là chính tài của A, vì quan hệ khắc đảo chiều; nếu A là chính ấn của B thì B là thương quan của A. Thử với bài tập hai: Đinh là chính quan của Canh, vậy Canh phải là chính tài của Đinh. Đinh là Hỏa âm, khắc Canh Kim dương, khác âm dương: đúng là chính tài.
Làm khoảng mười lá số như vậy, phần lớn người học không còn phải nhìn bảng. Cái khó thật sự của bát tự không nằm ở việc gọi tên mà ở chỗ các phái cân nặng nhẹ những tên đó theo cách rất khác nhau.
Những cách hiểu quá lên cần tránh
Tên nghe dữ không có nghĩa là xấu. Thất sát, thương quan, kiếp tài nghe đáng sợ, nhưng chúng chỉ là tên của một quan hệ ngũ hành. Ngay trong sách cổ, mỗi thần đều có trường hợp được đánh giá tốt và trường hợp được đánh giá kém, tuỳ cả lá số.
"Có chính tài" không phải là "có tiền". Chữ tài trong thập thần là tên ký hiệu. Không có nghiên cứu nào cho thấy số lượng tài tinh trên lá số liên quan tới thu nhập thật của ai.
Đếm thập thần không phải là luận. Một số ứng dụng đếm số lần xuất hiện của mỗi thần rồi vẽ biểu đồ phần trăm. Cách đếm này bỏ qua trọng số mùa sinh, can lộ hay can ẩn, nên ngay trong logic của bát tự cũng chỉ là thống kê sơ sài.
Không dùng thập thần để đánh giá người khác. Câu như "lá số đó thương quan nặng nên khó bảo" là phán xét dựa vào một ký hiệu. Đừng dùng nó để nhận định đồng nghiệp, người yêu hay con cái.
Thập thần trên chi và trong lá số ví dụ
Thập thần được gọi cho từng can, không gọi cho địa chi. Với địa chi, người ta gọi tên cho các can tàng ẩn bên trong chi, và thường lấy can chính, gọi là bản khí, làm đại diện. Vì thế trên lá số in ra, dưới mỗi chi thường có một đến ba tên thập thần nhỏ, ứng với một đến ba can ẩn.
Lấy lại ví dụ giả định Ất Hợi, Quý Mùi, Ất Sửu, Kỷ Mão với nhật chủ Ất. Trên can: Ất ở năm là tỉ kiên, Quý ở tháng là thiên ấn, Kỷ ở giờ là thiên tài. Dưới chi: Hợi chứa Nhâm và Giáp, tức chính ấn và kiếp tài; Mùi chứa Kỷ, Đinh, Ất, tức thiên tài, thực thần, tỉ kiên; Sửu chứa Kỷ, Quý, Tân, tức thiên tài, thiên ấn, thất sát; Mão chứa Ất, tức tỉ kiên. Đó là toàn bộ lớp thập thần của lá số, suy ra hoàn toàn từ tám chữ và bảng tàng can.
Bạn có thể lập lá số trên AI Huyền Học rồi tự gọi tên thập thần trước khi nhìn dòng chữ nhỏ máy in ra. Nếu hai bên khớp, bạn đã nắm được lớp này. Nếu lệch ở dưới chi, nhiều khả năng do bảng tàng can của phần mềm khác bảng bạn dùng, chuyện có thật vì các sách không hoàn toàn thống nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thập thần có phải là mười vị thần không?
Không. Chữ "thần" ở đây mang nghĩa một yếu tố, một tính chất trong hệ thống, không phải thần linh. Thập thần là mười tên gọi kỹ thuật cho quan hệ giữa các can, giống như tên các phép tính, không có yếu tố thờ cúng nào.
Nhật chủ có được gọi là tỉ kiên không?
Không. Nhật chủ là điểm quy chiếu nên không tự gọi tên quan hệ với chính nó. Trên lá số, ô của can ngày thường ghi chữ "nhật chủ" hay "nhật nguyên". Chỉ những chữ Giáp khác trên lá số, nếu nhật chủ là Giáp, mới gọi là tỉ kiên.
Lá số không có chính quan thì có sao không?
Rất nhiều lá số thiếu một vài thần, vì tám chữ không thể chứa đủ mười loại một cách đều đặn. Thiếu một thần chỉ là một đặc điểm cấu trúc. Lời nói "không có quan thì không có chức" là một kiểu luận rất thô, ngay cả các phái truyền thống cũng không đọc như vậy.
Vì sao có phần mềm ghi "thiên quan" thay vì "thất sát"?
Hai tên chỉ cùng một thần. Thất sát là cách gọi phổ biến hơn trong sách Tử Bình; thiên quan là tên trung tính hơn, được một số sách và phần mềm dùng để tránh cảm giác nặng nề của chữ "sát". Tương tự, kiêu thần và thiên ấn là một.
Học thập thần có cần thuộc ngũ hành sinh khắc trước không?
Có. Thập thần dựa hoàn toàn vào hai vòng sinh và khắc của ngũ hành, cộng với phân biệt âm dương của mười can. Thuộc hai vòng này thì bảng thập thần gần như tự suy ra, không phải học vẹt.
Thập thần có giống lục thân trong Lục hào không?
Hai hệ dùng chung ý tưởng gọi tên quan hệ ngũ hành bằng hình ảnh gia đình và xã hội, nhưng khác nhau về cấu trúc. Lục hào dùng năm lục thân, quy chiếu theo hành của cung quẻ; bát tự dùng mười thần, quy chiếu theo nhật chủ và có phân âm dương.