Dấu vết chắc chắn của "độn giáp" trong sử sách xuất hiện từ đời Hán, khi thư mục triều đình đã có riêng một nhóm binh thư "binh âm dương" và chính sử nhắc độn giáp trong danh sách các thuật của phương sĩ. Hệ thống Kỳ Môn hoàn chỉnh như sách in ngày nay thì được định hình muộn hơn nhiều, qua các binh thư và bài ca vần từ Đường, Tống tới Minh, Thanh.
Bài này tách lớp sử liệu khỏi lớp truyền thuyết. Những gì có văn bản làm chứng được kể như vậy; những gì chỉ là "tương truyền" được ghi rõ là tương truyền. Mục đích là giúp bạn hiểu Kỳ Môn đã đi qua lịch sử thế nào, chứ không dựng thêm một lớp huyền thoại. Chuyện các nhân vật được gán là người lập Kỳ Môn có bài riêng trong danh mục này.
Tìm dấu vết thật thay vì kể lại truyền thuyết
Nhiều tài liệu phổ thông mở đầu bằng câu chuyện Hoàng Đế đánh Xi Vưu, được thần nữ trao phép độn giáp. Câu chuyện ấy có giá trị văn hoá nhưng không phải là sử liệu về nguồn gốc Kỳ Môn. Muốn biết môn này thật sự xuất hiện khi nào, phải tìm trong các văn bản có niên đại tương đối chắc: thư mục triều đình, chính sử, binh thư còn lưu truyền.
Cách làm này có một giới hạn: nhiều sách cổ đã mất, chỉ còn tên trong thư mục. Thấy tên một cuốn sách "độn giáp" đời Hán không có nghĩa nội dung của nó giống Kỳ Môn ngày nay. Từ "độn giáp" có thể đã chỉ những phép thuật số khác nhau qua từng thời kỳ, và hệ thống chín cung, tám cửa, chín sao như ta biết có thể là kết quả của quá trình hợp nhất lâu dài.
Vì vậy, khi đọc phần dưới, hãy phân biệt ba mức: có tên trong thư mục (biết là có sách, không rõ nội dung), có văn bản còn lại (đọc được nội dung), và chỉ có trong truyền thuyết hay lời tựa đời sau (không kiểm được). Phần lớn tài liệu phổ thông trộn ba mức này làm một.
Đời Hán: nhóm "binh âm dương" và chữ "độn giáp" trong chính sử
Thư mục Hán thư Nghệ văn chí chia binh thư làm bốn nhóm: binh quyền mưu, binh hình thế, binh âm dương và binh kỹ xảo. Nhóm binh âm dương được mô tả, đại ý, là những phép dụng binh thuận theo thời tiết, suy xét hình đức, theo hướng cán sao Bắc Đẩu, dựa vào ngũ hành, mượn quỷ thần làm chỗ dựa. Đây chưa phải Kỳ Môn, nhưng là môi trường tri thức mà Kỳ Môn sau này lớn lên trong đó: binh pháp gắn với lịch, sao và ngũ hành.
Chữ "độn giáp" xuất hiện rõ trong Hậu Hán thư. Lời tựa phần Phương thuật liệt truyện kể ra một loạt thuật mà phương sĩ đương thời theo học, trong đó có độn giáp cạnh phong giác (xem gió), cô hư và nhiều tên khác. Chỉ một dòng liệt kê như vậy cũng cho biết rằng tới thời Đông Hán, độn giáp đã là tên một môn được biết đến rộng rãi, xếp chung với các thuật số đoán thời tiết, chọn hướng.
Thư mục các triều sau, như phần Kinh tịch chí của sử nhà Tùy, ghi nhiều đầu sách mang tên độn giáp, phần lớn nay đã mất. Danh sách dài ấy cho thấy môn này được biên soạn nhiều, nhưng vì không còn văn bản, chúng ta không biết chắc các sách ấy dựng bàn ra sao. Đây là khoảng trống mà các truyền thuyết về sau lấp vào.
Đường, Tống: độn giáp đi vào binh thư và bị triều đình kiểm soát
Binh thư đời Đường. Thái Bạch âm kinh của Lý Thuyên đời Đường là một binh thư được nhiều nhà nghiên cứu nhắc tới vì có phần bàn về độn giáp và các phép chiêm trong quân. Sự có mặt của độn giáp trong một binh thư cho thấy nó được coi là kiến thức của người cầm quân.
Binh thư đời Tống. Bộ Võ kinh tổng yếu do triều Tống cho biên soạn là một bách khoa quân sự lớn. Theo mô tả của giới nghiên cứu, phần sau của bộ sách có các mục về chiêm hậu, trong đó nhắc tới các thuật như lục nhâm và độn giáp. Điều này phản ánh vị trí chính thức của tam thức trong tri thức quân sự triều đình.
Triều đình kiểm soát. Cũng vì gắn với quân sự và thiên văn, các triều đại thường hạn chế tư nhân học những môn này. Sử nhà Tống ghi các lệnh cấm dân gian giữ sách thiên văn và một số loại thuật số, trong đó có độn giáp. Chính sách ấy giải thích phần nào vì sao Kỳ Môn lâu nay mang tiếng "bí truyền".
Từ triều đình ra dân gian. Về lâu dài, lệnh cấm không ngăn được sách chép tay lưu hành. Khi tri thức đi từ quan thiên văn sang người học tư, nó được viết lại cho dễ nhớ, và đó là lúc các bài ca vần xuất hiện.
Bài ca Yên Ba Điếu Tẩu và các sách in Minh, Thanh
Văn bản được người học Kỳ Môn thuộc nhiều nhất là bài ca thường gọi là Yên Ba Điếu Tẩu ca, tương truyền của Triệu Phổ, một đại thần đầu đời Tống; việc gán tác giả này chưa được chứng minh. Bài ca tóm tắt cách dựng bàn bằng câu vần, và chính nó chứa câu chuyện về các đợt giản lược từ một nghìn tám mươi cục xuống bảy mươi hai, rồi mười tám cục. Vì vậy, nhiều truyền thuyết về người lập Kỳ Môn thật ra truy về một bài ca có niên đại muộn hơn rất nhiều so với các nhân vật trong đó.
Sang Minh, Thanh, xuất hiện các bộ sách lớn mang tên "toàn thư", "đại toàn", nhiều bộ đề tên Lưu Bá Ôn (Lưu Cơ), mưu thần đầu đời Minh. Việc gán tên này phần lớn là cách tăng uy tín cho sách, giới nghiên cứu không coi là bằng chứng về tác giả thật. Ngoài ra còn có những sách có tác giả rõ hơn, như Độn giáp diễn nghĩa đời Minh, được bộ Tứ khố toàn thư đời Thanh thu vào phần thuật số.
Việc Tứ khố toàn thư xếp sách độn giáp vào loại thuật số thuộc bộ Tử cũng là một dữ kiện đáng chú ý: các học giả biên soạn triều Thanh coi đây là một môn kỹ thuật, đặt cạnh xem sao, xem tướng, chứ không xếp ngang hàng kinh điển. Các lời đề yếu của bộ sách này nhiều chỗ còn tỏ thái độ dè dặt với khả năng dự đoán của thuật số.
Vì sao binh pháp cần đến thuật số, và Tôn Tử nói gì
Chiến tranh thời cổ đầy bất định: thời tiết, đường sá, tin tức chậm, lòng quân dễ dao động. Trong hoàn cảnh ấy, các phép chọn ngày giờ, xem gió, xem sao có nhiều chức năng ngoài việc "đoán". Chúng giúp thống nhất thời điểm hành động, tạo cảm giác chính danh cho mệnh lệnh, giữ tinh thần binh sĩ. Một vị tướng tuyên bố đã chọn được giờ thuận có thể đang dùng thuật số như một công cụ chỉ huy, bất kể bản thân có tin hay không.
Điều thú vị là chính binh thư nổi tiếng nhất lại tỏ ra dè dặt. Thiên "Dụng gián" của Tôn Tử binh pháp viết, đại ý, rằng biết trước tình hình địch không thể cầu ở quỷ thần, không thể suy từ việc tương tự, không thể nghiệm bằng độ số, mà phải lấy từ người, tức là từ người đi do thám. Câu này thường được giới nghiên cứu nhắc tới như một tiếng nói lý tính sớm trong truyền thống binh pháp.
Như vậy trong cùng một truyền thống có hai dòng song song: dòng binh âm dương dùng lịch, sao, ngũ hành, và dòng coi trọng tình báo, địa hình, hậu cần. Kỳ Môn thuộc dòng thứ nhất. Hiểu được thế cân bằng này giúp đọc lịch sử Kỳ Môn một cách công bằng: nó là một phần thật của văn hoá quân sự cổ, nhưng chưa bao giờ là toàn bộ, và ngay người xưa cũng không đặt hết niềm tin vào nó.
Bảng tóm tắt các mốc theo mức độ chắc chắn
Bảng giúp phân biệt điều có văn bản làm chứng và điều chỉ là tương truyền. Các mốc không ghi năm cụ thể vì nhiều văn bản chỉ xác định được theo triều đại.
| Thời kỳ | Dấu vết | Mức độ chắc chắn |
|---|---|---|
| Truyền thuyết Hoàng Đế, Phong Hậu | Câu chuyện thần nữ trao phép, 1080 cục | Truyền thuyết, chép trong bài ca đời sau |
| Tây Hán | Nhóm binh âm dương trong thư mục Hán thư | Có thư mục, chưa phải Kỳ Môn |
| Đông Hán | Độn giáp trong danh sách thuật ở Hậu Hán thư | Có chính sử, không rõ nội dung |
| Tùy, Đường | Nhiều đầu sách độn giáp trong thư mục; binh thư bàn độn giáp | Có tên sách, một phần văn bản |
| Tống | Bách khoa quân sự có mục chiêm hậu; lệnh cấm tư học | Có văn bản và chính sử |
| Tương truyền đầu Tống | Bài ca Yên Ba Điếu Tẩu | Văn bản còn, tác giả chưa chắc |
| Minh, Thanh | Các bộ toàn thư, đại toàn; sách vào Tứ khố | Văn bản còn, nhiều tên tác giả là gán |
Đọc theo bảng sẽ thấy Kỳ Môn ngày nay là kết quả của khoảng hơn một nghìn năm biên soạn, chứ không phải một hệ thống trao tay nguyên vẹn từ thời thượng cổ.
Đọc sử liệu về Kỳ Môn cho tỉnh táo
Khi gặp các bài viết về lịch sử Kỳ Môn, mấy câu hỏi sau giúp phân biệt sử với chuyện kể.
- Nguồn được dẫn là thư mục, chính sử, văn bản còn lại, hay chỉ là lời tựa của một cuốn sách đời sau?
- Cuốn sách được nhắc còn văn bản không, hay chỉ còn tên? Có tên không có nghĩa là biết nội dung.
- Tác giả được ghi là người soạn thật hay "tương truyền"? Sách đề tên danh nhân để tăng uy tín là hiện tượng rất phổ biến.
- Chữ "độn giáp" trong văn bản cổ có chắc đã chỉ đúng hệ chín cung, tám cửa như ngày nay không?
- Bài viết có tách bạch giữa việc Kỳ Môn được dùng trong quân đội và việc nó có hiệu quả hay không? Có mặt trong binh thư không phải bằng chứng về hiệu quả.
- Người quan tâm sách Hán Nôm có thể tra thư mục các kho lưu trữ với từ khoá độn giáp, rồi đọc phần mô tả văn bản trước khi tin vào bản dịch lưu truyền trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ Môn Độn Giáp xuất hiện từ khi nào?
Chữ độn giáp đã có trong chính sử đời Đông Hán, trong danh sách các thuật của phương sĩ. Nhưng hệ thống Kỳ Môn với chín cung, tám cửa, chín sao như sách ngày nay được định hình dần qua Đường, Tống tới Minh, Thanh.
Binh âm dương là gì?
Đó là một trong bốn nhóm binh thư trong thư mục Hán thư Nghệ văn chí, gồm các phép dụng binh dựa vào thời tiết, hướng sao Bắc Đẩu, ngũ hành. Nhóm này chưa phải Kỳ Môn nhưng là môi trường tri thức mà Kỳ Môn sau này phát triển.
Yên Ba Điếu Tẩu ca là gì?
Đó là bài ca vần tóm tắt cách lập bàn Kỳ Môn, tương truyền của Triệu Phổ đầu đời Tống, tác giả chưa được chứng minh. Câu chuyện giản lược từ 1080 cục xuống 72 rồi 18 cục được kể trong bài ca này.
Sách Kỳ Môn của Lưu Bá Ôn có thật do ông soạn không?
Nhiều bộ sách Kỳ Môn đời Minh, Thanh đề tên Lưu Bá Ôn, nhưng giới nghiên cứu coi phần lớn là gán tên để tăng uy tín. Không nên coi đó là bằng chứng ông là tác giả.
Vì sao Kỳ Môn bị gọi là môn bí truyền?
Một phần vì nó gắn với quân sự và thiên văn, những lĩnh vực mà nhiều triều đại hạn chế tư nhân học. Sử nhà Tống ghi các lệnh cấm dân gian giữ sách thiên văn và một số thuật số. Sự hạn chế đó tạo nên tiếng bí truyền.
Kỳ Môn có trong binh thư thì có nghĩa là nó hiệu quả không?
Không. Việc một môn được ghi trong binh thư cho thấy người xưa coi trọng nó, không chứng minh nó dự đoán đúng. Nhiều yếu tố quân sự trong sách cổ ngày nay chỉ còn giá trị lịch sử.