Lịch vạn niên là bảng đối chiếu ngày âm – dương lịch, can chi qua rất nhiều năm, dùng để tra; còn lịch vạn sự là sách ghi cho từng ngày những việc nên làm, việc kiêng theo các quy ước thuật số. Một bên trả lời câu hỏi "ngày này là ngày gì", bên kia trả lời câu hỏi "ngày này theo sách thì hợp việc gì". Hai thứ hay được đóng chung trong một cuốn nên người dùng gọi lẫn tên nhau.
Bài này tách hai loại sách ra để thấy mỗi loại sinh ra từ nhu cầu nào, chúng gặp nhau ra sao trong những cuốn sách lịch bán ở Việt Nam, và vì sao sự phân biệt ấy hữu ích khi bạn đọc bất cứ bảng ngày tốt xấu nào. Bài không hướng dẫn chọn ngày và không giải thích từng ô trên trang lịch.
Lịch vạn niên: một công cụ tra cứu thuần tuý
Ý tưởng cốt lõi của lịch vạn niên là gom kết quả tính lịch của nhiều năm vào một chỗ. Lịch âm dương của Á Đông rất khó tính nhẩm: tháng nhuận đặt theo tiết khí, ngày đầu tháng phụ thuộc vào thời điểm trăng mới. Người bình thường không thể tự tính, nên cần bảng tính sẵn. Đời Thanh đã có những bộ bảng tra lịch kéo dài hàng trăm năm do cơ quan thiên văn soạn, thường được nhắc với tên Vạn niên thư; về sau, sách in tư nhân mở rộng ý tưởng này ra cho người dân.
Chữ "vạn niên" là lối nói phóng đại theo kiểu văn chương: không ai in đủ một vạn năm. Một cuốn lịch vạn niên thông thường chỉ bao trùm vài trăm năm, có khi ít hơn. Giá trị của nó nằm ở chỗ chính xác: nếu bảng được soạn đúng, ngày âm, ngày dương, tháng nhuận và can chi sẽ khớp nhau. Đây là phần có thể kiểm chứng bằng thiên văn học.
Cần lưu ý thêm một chi tiết kỹ thuật: Việt Nam và Trung Quốc tính lịch theo múi giờ khác nhau, nên có năm ngày đầu tháng hoặc tháng nhuận lệch nhau. Một cuốn lịch vạn niên dịch thẳng từ bảng của Trung Quốc mà không hiệu chỉnh có thể sai ở những chỗ đó. Đây là lý do người làm sách lịch Việt nghiêm túc luôn ghi rõ bảng của mình tính theo giờ Hà Nội.
Lịch vạn sự: một lớp quy ước đặt lên trên
Lịch vạn sự thì khác hẳn về bản chất. Nó lấy khung ngày tháng từ lịch vạn niên, rồi chồng lên đó một lớp ghi chú dựa trên thần sát, mười hai trực, hai mươi tám sao, giờ hoàng đạo và các quy ước khác. Kết quả là mỗi ngày có một danh sách việc "nên" và việc "kiêng". Phần này không thể kiểm chứng bằng thiên văn, vì nó là quy ước văn hoá chứ không phải kết quả đo đạc.
Nguồn của lớp ghi chú ấy là các sách thuật số chọn ngày đã nói ở những bài khác: sách thần sát đời Thanh, các bản Ngọc hạp, thông thư Hoa Nam. Người soạn lịch vạn sự Việt Nam thường chọn một hoặc vài nguồn rồi trình bày lại cho gọn. Do mỗi người chọn một kiểu, hai cuốn lịch vạn sự có thể ghi khác nhau cho cùng một ngày, trong khi phần lịch vạn niên của chúng hoàn toàn trùng khớp.
Tên "vạn sự" cũng là lối nói khái quát: muôn việc. Trên thực tế, các cuốn sách chỉ phân loại vài chục loại việc phổ biến như cưới hỏi, làm nhà, xuất hành, khai trương, an táng, nhập học. Những việc của đời sống hiện đại như ký hợp đồng điện tử hay mua xe thường được người soạn tự xếp vào nhóm gần nhất.
Phân biệt hai loại sách
Bảng dưới đặt hai loại cạnh nhau. Khi cầm một cuốn sách lịch bất kỳ, bạn có thể dùng nó để biết trang nào thuộc loại nào.
| Tiêu chí | Lịch vạn niên | Lịch vạn sự |
|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Ngày này là ngày gì (âm, dương, can chi, tiết khí) | Ngày này theo sách hợp, kiêng việc gì |
| Cơ sở | Tính toán thiên văn và lịch pháp | Quy ước thuật số: thần sát, trực, sao, giờ |
| Kiểm chứng được không | Được, đối chiếu với lịch chính thức | Không, chỉ đối chiếu được giữa các sách |
| Khác nhau giữa các cuốn | Chỉ khi có lỗi in hoặc khác múi giờ tính | Thường xuyên, do khác nguồn quy ước |
| Cách dùng hợp lý | Tra ngày sinh, ngày giỗ, đổi lịch | Tham khảo văn hoá, tôn trọng thói quen gia đình |
Điểm quan trọng nhất là dòng thứ ba. Khi hai cuốn sách mâu thuẫn ở phần lịch vạn niên, một trong hai đã sai và có thể sửa. Khi chúng mâu thuẫn ở phần vạn sự, không có trọng tài khách quan nào để phân xử.
Vì sao hai thứ được đóng chung một cuốn
Nhu cầu người mua. Người cần tra ngày âm thường cũng là người quan tâm ngày tốt xấu, nhất là khi lo việc giỗ, việc cưới, việc làm nhà. Gộp hai thứ vào một cuốn giúp sách dễ bán hơn.
Truyền thống thông thư. Thông thư Hoa Nam vốn đã trình bày ngày tháng và việc nên, kiêng trên cùng một dòng. Sách Việt học cách trình bày ấy, nên ranh giới giữa hai lớp nội dung bị xoá mờ ngay từ đầu.
Tiện cho người làm sách. Khi đã có bảng ngày tháng, việc gắn thêm cột ghi chú tương đối dễ. Nhà in có thể bán cùng một cuốn với tên "lịch vạn niên", "lịch vạn sự" hay ghép cả hai, tuỳ thị hiếu.
Hệ quả: uy tín bị chuyển sang. Vì phần lịch vạn niên chính xác, người đọc dễ tin luôn phần vạn sự nằm ngay bên cạnh, dù hai phần có bản chất hoàn toàn khác nhau. Đây là lý do nên tách chúng ra trong đầu khi đọc.
Sách lịch in ở Việt Nam qua các thời
Trước khi chữ quốc ngữ phổ biến, người Việt dùng lịch chữ Hán do triều đình ban hoặc sách lịch nhập từ phương Bắc. Từ đầu thế kỷ hai mươi, khi nghề in chữ quốc ngữ phát triển ở Hà Nội, Sài Gòn, nhiều nhà sách bắt đầu in sách lịch bằng tiếng Việt. Những cuốn này thường là bản biên dịch, có lời tựa của người soạn, phần bảng ngày tháng và phần việc nên, kiêng.
Nửa sau thế kỷ, cùng với lịch bloc treo tường, các cuốn lịch vạn niên khổ nhỏ được in lại nhiều lần, có cuốn bao trùm cả trăm năm để người dân tra ngày sinh, ngày giỗ của người thân. Một số cuốn được các nhà nghiên cứu lịch pháp soạn rất cẩn thận, ghi rõ cách tính theo giờ Việt Nam; một số khác chỉ chép lại từ nguồn nước ngoài, giữ nguyên chỗ lệch.
Từ khi có điện thoại thông minh, phần lớn người dùng chuyển sang ứng dụng. Nhưng cấu trúc vẫn y như cũ: một khung lịch vạn niên, đè lên đó lớp ghi chú vạn sự. Cái mới chỉ là tốc độ tra và màu sắc giao diện, còn câu hỏi "lớp ghi chú này lấy từ đâu" thì ứng dụng hiếm khi trả lời.
Với người làm nội dung, đây là một khoảng trống đáng chú ý. Một trang lịch trình bày tử tế nên tách bạch hai lớp bằng cách trình bày: phần ngày tháng đặt ở chỗ nổi bật, phần ghi chú việc nên, kiêng đặt riêng, kèm một dòng nói rõ đây là quy ước theo sách nào. Cách làm ấy không làm mất đi nét văn hoá của lịch vạn sự, mà chỉ giúp người đọc biết mình đang đọc loại thông tin gì.
Đánh giá một cuốn sách lịch trước khi dùng
Dù bạn mua sách giấy hay cài ứng dụng, có thể tự kiểm tra nhanh chất lượng theo mấy bước sau:
- Tìm xem người soạn có ghi lịch tính theo giờ Việt Nam không. Nếu không ghi, hãy đối chiếu vài ngày Tết, ngày rằm với lịch chính thức trong nước.
- Kiểm tra một tháng nhuận gần đây. Đây là chỗ các bảng dịch thẳng từ nước ngoài hay sai nhất.
- Xem phần vạn sự có ghi nguồn quy ước không: theo sách nào, phái nào. Không ghi gì cả thì nên coi là ý kiến của người soạn.
- Đọc lời tựa hoặc phần giới thiệu. Một cuốn sách nghiêm túc thường nói rõ giới hạn của mình.
- Dùng phần lịch vạn niên cho việc cần chính xác như ngày giỗ; phần vạn sự chỉ để tham khảo, đừng để nó quyết định việc lớn của gia đình.
Nếu muốn xem thêm các vật phẩm như hộp đựng sách cổ hay giá kê sách trang trí bàn đọc, bạn có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy; còn chất lượng một cuốn lịch thì chỉ có việc đối chiếu mới cho biết.
Những nhầm lẫn hay gặp quanh hai cái tên
Vì hai loại sách bị gọi lẫn từ lâu, trong đời sống có vài nhầm lẫn lặp đi lặp lại. Nhận ra chúng giúp bạn đọc sách lịch, nghe người khác nói về ngày giờ mà không bị rối:
- "Lịch vạn niên ghi ngày này xấu." Nói chính xác thì phần lịch vạn niên không ghi tốt xấu; dòng ghi chú ấy thuộc lớp vạn sự mà người soạn đặt thêm vào cùng trang.
- "Sách nào cũng giống nhau vì đều là lịch." Phần ngày tháng thì gần như giống, phần việc nên, kiêng thì khác nhiều, vì mỗi người soạn theo một nguồn.
- "Sách càng cũ càng đúng." Sách cũ quý về mặt tư liệu, nhưng bảng ngày tháng trong sách cũ có thể chưa hiệu chỉnh theo giờ Việt Nam, còn phần vạn sự thì không có chuyện đúng hơn theo tuổi đời.
- "Ứng dụng tính bằng máy nên chính xác cả phần tốt xấu." Máy tính chính xác ở phần lịch pháp; phần tốt xấu vẫn là quy ước do người lập trình chọn nguồn đưa vào.
- "Ngày hoàng đạo là ngày tốt cho mọi việc." Ngay trong các sách chọn ngày, hoàng đạo chỉ là một tiêu chí trong nhiều tiêu chí, và các sách còn mâu thuẫn nhau về cách cân nhắc chúng.
Gỡ được mấy nhầm lẫn này, bạn sẽ thấy cuốn sách lịch trong nhà dễ hiểu hơn nhiều: một phần là công cụ tính toán đáng tin, một phần là kho quy ước văn hoá để tham khảo.
Câu hỏi thường gặp
Lịch vạn niên có chính xác không?
Phần ngày âm, ngày dương, can chi, tiết khí của lịch vạn niên có thể chính xác nếu được tính đúng theo giờ Việt Nam. Sai sót thường gặp nằm ở tháng nhuận và ngày đầu tháng khi bảng dịch từ nguồn nước ngoài mà không hiệu chỉnh.
Vì sao hai cuốn lịch vạn sự ghi việc nên làm khác nhau?
Vì phần vạn sự dựa trên quy ước thuật số, mỗi người soạn chọn một hay vài nguồn khác nhau như sách thần sát, Ngọc hạp, thông thư. Không có chuẩn khách quan để xác định cuốn nào đúng.
Chữ vạn niên có nghĩa là lịch dùng được một vạn năm không?
Không. Vạn niên là lối nói phóng đại mang nghĩa rất nhiều năm. Một cuốn lịch vạn niên thường chỉ bao trùm vài trăm năm, đủ để tra ngày sinh, ngày giỗ của nhiều thế hệ.
Ứng dụng lịch trên điện thoại khác gì sách lịch giấy?
Về cấu trúc gần như giống nhau: khung lịch vạn niên cộng lớp ghi chú vạn sự. Ứng dụng tra nhanh hơn, nhưng thường không cho biết phần ghi chú lấy từ nguồn nào, nên càng cần đọc tỉnh táo.
Có nên dùng lịch vạn sự để chọn ngày cưới không?
Nhiều gia đình vẫn xem để yên lòng và tôn trọng người lớn, đó là lựa chọn văn hoá. Chỉ nên nhớ đây là quy ước không có bằng chứng dự báo, và điều quan trọng hơn là sự thuận tiện, sức khoẻ, sự đồng thuận của hai bên gia đình.
