Phương sĩ là ai: từ Từ Phúc thời Tần đến phương thuật liệt truyện trong sử Hán

Phương sĩ là tên sử sách Trung Hoa dùng cho những người tự nhận có "phương", tức phép thuật, như cầu tiên, luyện đan, xem điềm, trừ tà, nổi bật nhất dưới thời Tần Thuỷ Hoàng và Hán Vũ Đế. Họ là những nhân vật vừa có thật trong sử, vừa đi vào truyền thuyết, và câu chuyện của họ là một chương quan trọng của lịch sử thuật số.

Bài này kể lại theo các bộ sử chính như Sử ký của Tư Mã Thiên, Hậu Hán thư, Tam quốc chí: phương sĩ xuất thân từ đâu, họ hứa hẹn gì với vua, vì sao nhiều người được trọng dụng rồi bị giết. Phần nào là ghi chép của sử gia, phần nào là truyền thuyết đời sau, bài sẽ tách ra để bạn tự đánh giá.

Chữ "phương sĩ" nghĩa là gì

Chữ "phương" trong Hán văn có nhiều nghĩa: phương hướng, vuông, và cả phương pháp, phương thuốc. Trong chữ "phương sĩ", "phương" chỉ phép thuật hoặc bí quyết. Phương sĩ là kẻ sĩ có phép, người tự cho là nắm được những bí quyết mà người thường không biết. Chữ "phương thuật" cũng từ đó mà ra, chỉ chung các phép của phương sĩ.

Sử ký cho biết nhiều phương sĩ xuất thân từ vùng ven biển nước Yên và nước Tề thời Chiến Quốc, tức vùng đông bắc Trung Hoa ngày nay. Vùng biển với hải thị, đảo xa, sương mù là đất lành cho truyền thuyết về các núi thần ngoài khơi, nơi có tiên nhân và thuốc bất tử. Các phương sĩ vùng này mang những truyền thuyết ấy vào cung vua.

Phương sĩ không phải một nghề có quy chuẩn. Có người giỏi xem thiên văn, có người biết thuốc, có người chuyên xem tướng, có người chủ yếu giỏi nói. Điểm chung là họ sống nhờ việc thuyết phục người quyền lực tin vào bí quyết của mình. Chính đặc điểm này làm cho số phận của họ gắn chặt với tâm lý của vua chúa.

Cũng cần phân biệt phương sĩ với quan coi thiên văn, coi lịch trong triều. Quan Thái sử làm việc theo chức phận, có sổ sách, có trách nhiệm ghi chép; phương sĩ thì đến rồi đi theo sự tin dùng của vua. Hai nhóm có khi dùng chung những tri thức về trời đất, nhưng vị trí xã hội và cách được đánh giá rất khác nhau.

Phương sĩ thời Tần: Từ Phúc và chuyến ra biển

Câu chuyện nổi tiếng nhất là Từ Phúc, Sử ký ghi tên là Từ Thị. Theo Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ, ông dâng thư nói ngoài biển có ba núi thần là Bồng Lai, Phương Trượng, Doanh Châu, có tiên nhân ở, và xin được đem đồng nam đồng nữ ra biển tìm. Tần Thuỷ Hoàng chấp thuận, cấp người và thuyền. Từ Phúc đi, nhiều năm không tìm được thuốc, sử ghi ông tìm lý do để biện bạch.

Từ Phúc đi đâu cuối cùng thì Sử ký không nói rõ. Đời sau có thuyết cho rằng ông tới Nhật Bản, và ở Nhật có những nơi gắn với truyền thuyết về ông. Đây là lớp truyền thuyết, chưa có bằng chứng khảo cổ khẳng định, nên chỉ nên đọc như câu chuyện văn hoá.

Cũng theo Sử ký, có những phương sĩ khác như Lư Sinh, Hầu Sinh được giao tìm tiên dược. Về sau hai người này bàn với nhau rằng Tần Thuỷ Hoàng tham quyền, chuộng hình phạt, không đáng để tìm thuốc tiên cho, rồi bỏ trốn. Vua giận, cho tra xét các nho sinh, phương sĩ ở Hàm Dương; sử ghi hơn bốn trăm người bị chôn. Sự kiện này thường được gộp vào câu "đốt sách chôn nho", dù chi tiết còn được giới sử học bàn cãi.

Một số phương sĩ dưới thời Hán Vũ Đế theo Sử ký

Hán Vũ Đế là vị vua tin dùng phương sĩ nổi tiếng nhất sau Tần Thuỷ Hoàng. Bảng dưới tóm theo các thiên Hiếu Vũ bản kỷ và Phong thiện thư trong Sử ký.

Tư Mã Thiên sống cùng thời Hán Vũ Đế và tận mắt thấy nhiều cuộc cầu tiên. Giọng ông khi kể khá kín đáo nhưng không giấu sự hoài nghi: ông ghi đủ những lời hứa, rồi ghi đủ những lần lời hứa không thành. Người đọc tự rút ra kết luận.

Phương thuật liệt truyện và phương kỹ truyện: sử gia ghi gì

Từ Hậu Hán thư trở đi, các bộ sử có thiên riêng chép những người có tài phương thuật. Hậu Hán thư của Phạm Diệp có Phương thuật liệt truyện; Tam quốc chí của Trần Thọ, phần Nguỵ thư, có Phương kỹ truyện. Đọc các thiên này sẽ thấy "phương thuật" lúc ấy bao gồm rất nhiều thứ khác loại.

Hoa Đà, thầy thuốc nổi tiếng, có tên trong cả hai bộ sử ở các thiên này. Tam quốc chí còn chép Quản Lộ, người giỏi bói Dịch và xem tướng; Chu Tuyên, người đoán mộng; Chu Kiến Bình, người xem tướng; Đỗ Quỳ, người am hiểu âm nhạc. Một thầy thuốc, một nhạc sư và một người đoán mộng nằm chung một thiên, cho thấy sử gia coi "phương kỹ" là tài năng chuyên môn hiếm, không phân biệt y, nhạc hay bói.

Sử gia thường chép những câu chuyện đoán trúng, vì đó là lý do nhân vật được nhớ. Người đọc hôm nay nên nhớ đó là lựa chọn của người ghi chép: các lần đoán sai hiếm khi được chép lại. Đây là hiện tượng chọn lọc trong ghi chép, giống như lời kể truyền miệng về "ông thầy đoán trúng" ở bất cứ thời nào.

Từ phương sĩ đến Đạo giáo và các nghề thầy đời sau

Cuối đời Đông Hán, nhiều tư tưởng thần tiên, phép trường sinh và nghi lễ dân gian kết lại thành những phong trào tôn giáo có tổ chức, từ đó hình thành Đạo giáo. Giới nghiên cứu thường coi các phương sĩ là một trong những dòng chảy góp phần vào sự hình thành ấy, bên cạnh tư tưởng Lão Trang và tín ngưỡng dân gian. Đây là vấn đề lịch sử tôn giáo phức tạp; ai muốn tìm hiểu sâu nên đọc sách chuyên khảo hoặc hỏi các nhà nghiên cứu, người tu hành trong truyền thống ấy.

Phần kỹ thuật của phương sĩ như xem thiên văn, xem tướng, bói, chọn ngày thì đi vào các dòng thuật số đời sau. Phần thuốc men đi vào y học và luyện đan. Chữ "phương sĩ" dần ít dùng, thay bằng những tên gọi cụ thể hơn: thầy tướng, thầy bói, thầy địa lý, đạo sĩ.

Ở Việt Nam, chữ "phương sĩ" ít đi vào lời ăn tiếng nói thường ngày, nhưng hình ảnh người có phép lạ được vua tin dùng vẫn xuất hiện trong truyện kể và dã sử. Khi đọc những câu chuyện ấy, có thể nhớ lại cách Tư Mã Thiên kể về Lý Thiếu Quân, Loan Đại: ghi lại đầy đủ, để chính sự việc nói lên điều cần nói.

Sau phương sĩ: luyện đan, sách tiên truyện và những cái giá phải trả

Sau thời Tần Hán, giấc mơ trường sinh không mất đi mà đổi hình thức. Thuật luyện đan, tức nung nấu khoáng vật như đan sa, chì, thuỷ ngân để tìm thuốc bất tử, phát triển mạnh. Cát Hồng đời Đông Tấn là tác giả tiêu biểu: ông soạn Bão Phác Tử, trong đó có những thiên bàn về luyện đan, và Thần tiên truyện, chép chuyện các vị tiên. Trước đó còn có Liệt tiên truyện, sách tương truyền của Lưu Hướng, nhưng nhiều học giả cho là sách đời sau gán tên.

Thuật luyện đan để lại hai di sản trái ngược. Một mặt, những người luyện đan đã tích luỹ nhiều quan sát về phản ứng của khoáng chất, được các nhà sử học khoa học coi là một phần tiền sử của hoá học ở Trung Hoa. Mặt khác, các viên "thuốc tiên" chứa kim loại nặng gây hại thật. Nhiều nhà sử học cho rằng một số hoàng đế đời Đường đã bị ảnh hưởng sức khoẻ, thậm chí qua đời, vì dùng đan dược.

Đây là bài học rõ ràng nhất mà lịch sử phương sĩ và luyện đan để lại: một lời hứa về sức khoẻ không được kiểm chứng có thể gây hại thật cho thân thể. Hôm nay, mọi sản phẩm, phương thuốc được quảng cáo bằng ngôn ngữ huyền bí, trường sinh, cải mệnh đều nên được đặt qua câu hỏi: ai kiểm chứng, kiểm chứng thế nào, có cơ quan chuyên môn nào xác nhận không.

Đọc chuyện phương sĩ hôm nay rút ra điều gì

Lời hứa lớn cần kết quả kiểm được. Phương sĩ đời Hán hứa vàng, hứa thuốc tiên, hứa gặp thần. Những lời hứa đều có thể kiểm, và sử gia đã ghi lại khi chúng không thành. Lời hứa đổi đời, giải hạn, đảm bảo tài lộc hôm nay cũng nên được nhìn như vậy.

Quyền lực không làm lời hứa đúng hơn. Ngay cả hoàng đế có cả thiên hạ trong tay cũng không tìm được thuốc trường sinh. Việc một người được người có địa vị tin dùng không phải bằng chứng cho phép thuật của họ.

Câu chuyện đoán trúng được chép nhiều hơn. Sử sách và lời truyền miệng đều có xu hướng giữ lại những lần trúng. Khi nghe ai đó kể về một người đoán việc như thần, hãy hỏi thêm những lần không trúng thì sao.

Tách sử khỏi truyền thuyết. Từ Phúc có thật trong Sử ký, nhưng chuyện ông lập nghiệp ở Nhật là truyền thuyết đời sau. Thói quen tách hai lớp này áp dụng được cho mọi nhân vật gắn với thuật số.

Không chế giễu người trong sử. Người xưa sống trong một vũ trụ quan khác. Hiểu họ đúng hoàn cảnh giúp ta nhìn rõ hơn những lời hứa tương tự trong hiện tại, không phải để cười người đi trước.

Câu hỏi thường gặp

Phương sĩ là gì?

Phương sĩ là tên các bộ sử Trung Hoa dùng cho những người tự nhận có phép thuật như cầu tiên, luyện đan, xem điềm, xem tướng, nổi bật dưới thời Tần và Hán. Họ không phải một nghề có chuẩn mực mà là nhóm người sống nhờ thuyết phục vua chúa và quý tộc tin vào bí quyết của mình.

Từ Phúc có thật không?

Từ Phúc có trong Sử ký của Tư Mã Thiên, với tên Từ Thị, là người xin Tần Thuỷ Hoàng cho ra biển tìm tiên dược. Còn chuyện ông đến Nhật Bản lập nghiệp là truyền thuyết của đời sau, chưa có bằng chứng khảo cổ khẳng định, nên chỉ nên đọc như câu chuyện văn hoá.

Vì sao nhiều phương sĩ thời Hán Vũ Đế bị giết?

Theo Sử ký, những người như Thiếu Ông và Loan Đại được phong tước, trọng đãi vì hứa gọi hồn, làm vàng, cầu thuốc bất tử. Khi lời hứa không thành hoặc bị phát hiện làm giả, họ bị xử tội. Số phận phương sĩ gắn chặt với kỳ vọng của người cầm quyền.

Hoa Đà có phải là phương sĩ không?

Hoa Đà là thầy thuốc, nhưng sử gia xếp ông vào các thiên Phương thuật liệt truyện của Hậu Hán thư và Phương kỹ truyện của Tam quốc chí. Lúc ấy phương kỹ chỉ chung những tài năng chuyên môn hiếm, gồm cả y, nhạc, bói, xem tướng, không mang nghĩa lừa bịp.

Phương sĩ có liên quan đến Đạo giáo không?

Giới nghiên cứu thường coi phương sĩ là một trong những dòng chảy góp phần hình thành Đạo giáo cuối đời Đông Hán, bên cạnh tư tưởng Lão Trang và tín ngưỡng dân gian. Đây là vấn đề lịch sử tôn giáo phức tạp, nên đọc thêm sách chuyên khảo để hiểu đầy đủ.

Đọc chuyện phương sĩ ở đâu cho đúng nguồn?

Nguồn chính là Sử ký, đặc biệt các thiên Tần Thuỷ Hoàng bản kỷ, Hiếu Vũ bản kỷ và Phong thiện thư, cùng Hậu Hán thư và Tam quốc chí. Nên đọc qua bản dịch có chú thích, và cẩn thận với những phiên bản kể lại trên mạng đã thêm thắt chi tiết.