Trụ giờ là cặp can chi cuối cùng của bát tự, được suy từ giờ sinh và can của trụ ngày. Nó là trụ nhạy nhất: năm, tháng, ngày đều ít khi sai, nhưng giờ sinh thì hay được làm tròn, nhớ nhầm hay ghi theo một múi giờ khác. Chỉ lệch một canh giờ là hai chữ cuối đổi hẳn.
Bài này đi qua ba việc: đổi giờ đồng hồ ra canh giờ và tìm can giờ; hai quy ước khác nhau cho người sinh từ 23 giờ đến nửa đêm; và tranh luận có nên chỉnh giờ sinh theo mặt trời thật hay không. Mục đích là để bạn biết lá số của mình phụ thuộc vào quy ước nào, chứ không phải để chọn quy ước "đúng" theo nghĩa nào cho đời mình tốt hơn.
Bảng canh giờ và can giờ theo can ngày
Mỗi ngày chia làm mười hai canh, mỗi canh hai tiếng đồng hồ, bắt đầu từ giờ Tý lúc 23 giờ. Can của giờ Tý phụ thuộc can ngày theo phép ngũ thử độn; các giờ sau đếm thuận. Bảng dưới ghi can giờ cho năm nhóm can ngày.
| Canh giờ | Giờ đồng hồ | Ngày Giáp, Kỷ | Ngày Ất, Canh | Ngày Bính, Tân | Ngày Đinh, Nhâm | Ngày Mậu, Quý |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Tý | 23 – 1 | Giáp Tý | Bính Tý | Mậu Tý | Canh Tý | Nhâm Tý |
| Sửu | 1 – 3 | Ất Sửu | Đinh Sửu | Kỷ Sửu | Tân Sửu | Quý Sửu |
| Dần | 3 – 5 | Bính Dần | Mậu Dần | Canh Dần | Nhâm Dần | Giáp Dần |
| Mão | 5 – 7 | Đinh Mão | Kỷ Mão | Tân Mão | Quý Mão | Ất Mão |
| Thìn | 7 – 9 | Mậu Thìn | Canh Thìn | Nhâm Thìn | Giáp Thìn | Bính Thìn |
| Tỵ | 9 – 11 | Kỷ Tỵ | Tân Tỵ | Quý Tỵ | Ất Tỵ | Đinh Tỵ |
| Ngọ | 11 – 13 | Canh Ngọ | Nhâm Ngọ | Giáp Ngọ | Bính Ngọ | Mậu Ngọ |
| Mùi | 13 – 15 | Tân Mùi | Quý Mùi | Ất Mùi | Đinh Mùi | Kỷ Mùi |
| Thân | 15 – 17 | Nhâm Thân | Giáp Thân | Bính Thân | Mậu Thân | Canh Thân |
| Dậu | 17 – 19 | Quý Dậu | Ất Dậu | Đinh Dậu | Kỷ Dậu | Tân Dậu |
| Tuất | 19 – 21 | Giáp Tuất | Bính Tuất | Mậu Tuất | Canh Tuất | Nhâm Tuất |
| Hợi | 21 – 23 | Ất Hợi | Đinh Hợi | Kỷ Hợi | Tân Hợi | Quý Hợi |
Để ý cột cuối kết thúc ở Quý Hợi, và cột đầu bắt đầu bằng Giáp Tý: năm nhóm can ngày ghép lại vừa đúng 60 cặp, tức một vòng hoa giáp trọn vẹn. Đó cũng là cách tự kiểm bảng: nếu dựng lại mà năm cột không nối được thành vòng 60 thì đã chép sai một ô.
Ranh giới giữa các canh tính theo giờ tròn: 5 giờ đúng là đầu giờ Mão, 4 giờ 59 vẫn là giờ Dần. Với người sinh sát ranh, mấy phút chênh của đồng hồ phòng sinh cũng đáng tính tới.
Giờ Tý vắt qua hai ngày: hai quy ước cho người sinh sau 23 giờ
Giờ Tý kéo dài từ 23 giờ hôm trước tới 1 giờ hôm sau, tức nó nằm vắt qua nửa đêm. Câu hỏi đặt ra: người sinh lúc 23 giờ 30 thì trụ ngày tính theo hôm đó hay hôm sau? Các sách và các phần mềm không thống nhất, và có hai quy ước chính.
Quy ước thứ nhất coi ngày can chi đổi ở đầu giờ Tý, tức lúc 23 giờ. Người sinh 23 giờ 30 có trụ ngày của hôm sau và giờ Tý theo can của hôm sau. Đây là cách làm theo nhiều sách cổ, vì trong lịch pháp truyền thống giờ Tý là giờ đầu của một ngày. Quy ước thứ hai, thường gọi là chia tảo Tý và dạ Tý (hay vãn Tý), giữ trụ ngày theo hôm đó cho tới nửa đêm, nhưng giờ thì là giờ Tý nối tiếp sau giờ Hợi của chính ngày đó.
Lấy ví dụ giả định một người sinh lúc 23 giờ 30 ngày 2 tháng 8 năm 1995. Ngày đó là Ất Sửu, hôm sau là Bính Dần. Theo quy ước thứ nhất, trụ ngày là Bính Dần, trụ giờ là Mậu Tý. Theo quy ước thứ hai, trụ ngày vẫn là Ất Sửu, còn trụ giờ cũng là Mậu Tý, vì giờ Tý tiếp sau giờ Đinh Hợi của ngày Ất là Mậu Tý. Hai lá số chung trụ giờ nhưng khác trụ ngày, mà trụ ngày lại chứa nhật chủ, chữ quan trọng nhất của bát tự. Vì vậy, người sinh khoảng 23 giờ đến nửa đêm nên ghi rõ lá số của mình lập theo quy ước nào.
Có nên chỉnh giờ sinh theo mặt trời thật
Giờ đồng hồ ở Việt Nam là giờ múi UTC+7, lấy theo kinh tuyến 105 độ Đông. Trong khi đó canh giờ cổ được đo bằng mặt trời tại chỗ: giờ Ngọ là khoảng mặt trời lên cao nhất. Hai thứ này không trùng nhau. Mỗi độ kinh tuyến lệch tương ứng bốn phút. Hà Nội nằm ở khoảng 105,8 độ Đông nên mặt trời tới sớm hơn giờ múi khoảng ba phút; Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 106,7 độ, sớm khoảng bảy phút; vùng ven biển Quảng Ninh phía đông còn sớm hơn.
Ngoài kinh độ còn có phương trình thời gian: vì quỹ đạo trái đất hình elip và trục nghiêng, giờ mặt trời thật nhanh chậm so với giờ trung bình theo mùa, lệch khoảng 14 phút về một phía vào tháng Hai và khoảng 16 phút về phía kia vào đầu tháng Mười Một. Cộng hai yếu tố, giờ mặt trời thật tại nơi sinh có thể lệch giờ đồng hồ gần nửa tiếng vào một số thời điểm trong năm.
Một số phái hiện đại và nhiều phần mềm có tuỳ chọn "giờ mặt trời thật" để chỉnh lại. Phái khác cho rằng sách cổ không có khái niệm này theo nghĩa hiện đại và giữ giờ địa phương. Không có bên nào chứng minh được cách của mình cho kết quả luận đoán tốt hơn, vì bản thân việc luận đoán chưa được kiểm chứng. Điều thực tế: nếu giờ sinh của bạn cách ranh canh giờ từ nửa tiếng trở lên thì chỉnh hay không cũng không đổi trụ giờ; còn nếu sát ranh, hãy lập cả hai phương án và ghi chú.
Những nguồn sai giờ thường gặp hơn cả chuyện kinh độ
Giờ bị làm tròn. Giờ ghi trong sổ sinh hay lời kể thường là 6 giờ, 8 giờ rưỡi, 10 giờ. Con số càng tròn thì khả năng đã làm tròn càng cao. Sai số vài chục phút do làm tròn lớn hơn nhiều so với vài phút lệch kinh độ.
Múi giờ hành chính thay đổi theo thời kỳ. Việt Nam không phải lúc nào cũng dùng UTC+7 trên cả nước. Trong một số giai đoạn trước năm 1975, giờ hành chính ở miền Nam là UTC+8. Giờ ghi trên giấy của người sinh thời đó cần quy đổi trước khi lập lá số.
Sinh ở nước có giờ mùa hè. Giờ trên giấy khai sinh ở châu Âu, Bắc Mỹ, Úc vào mùa hè thường nhanh hơn giờ chuẩn một tiếng. Phải trừ ra trước khi đổi sang canh giờ.
Nhớ giờ theo sự kiện. Câu như "sinh lúc gà gáy", "sinh lúc vừa ăn cơm tối xong" cho một khoảng rộng, không phải một thời điểm. Nên ghi lại nguyên văn câu kể, kèm khoảng giờ ước lượng, thay vì đổi ngay ra một canh cụ thể.
Nhầm sáng chiều. Giấy tờ ghi kiểu 12 giờ, hoặc người kể nói "bảy giờ" mà không rõ sáng hay tối, là nguồn sai cả nửa vòng canh giờ. Hỏi lại thêm một chi tiết phụ, như trời sáng hay tối, thường giải quyết được.
Không biết giờ sinh: tam trụ và cách giữ lá số trung thực
Nhiều người Việt lớn tuổi không biết giờ sinh của mình, và điều này chẳng có gì lạ: giờ sinh chỉ được ghi chép đều đặn khi việc sinh ở cơ sở y tế trở nên phổ biến. Trong trường hợp đó, bát tự vẫn lập được ba trụ năm, tháng, ngày, tức sáu chữ. Nhật chủ nằm ở trụ ngày nên vẫn còn nguyên. Phần mất đi là hai chữ của trụ giờ và những gì suy ra từ chúng.
Có một kỹ thuật gọi là "định giờ" hay "chỉnh giờ": người xem dựa vào các sự kiện trong đời để chọn ra canh giờ có vẻ khớp nhất. Kỹ thuật này có một vấn đề cơ bản về phương pháp: khi đã biết trước các sự kiện, người ta rất dễ tìm ra lời giải thích phù hợp cho bất kỳ canh giờ nào, nên kết quả nghe thuyết phục nhưng không kiểm chứng được. Nếu dùng, hãy coi nó là giả thuyết, đừng ghi vào lá số như sự thật.
Cách trung thực nhất là để trống trụ giờ, hoặc liệt kê đủ mười hai phương án và ghi chú "chưa rõ giờ". Một lá số có ghi chú rõ phần nào chắc, phần nào chưa chắc luôn đáng tin hơn một lá số đủ tám chữ mà có hai chữ được chọn bằng cảm giác.
Mẫu ghi chú quy ước đặt ở góc lá số
Để người khác đọc lá số của bạn, hoặc chính bạn đọc lại sau nhiều năm, không phải đoán người lập đã dùng cách tính nào, hãy ghi kèm mấy dòng sau:
- Giờ sinh gốc và nguồn: giấy chứng sinh, lời kể của ai, có làm tròn không.
- Múi giờ của giờ gốc, và đã quy đổi về múi nào trước khi lập.
- Có chỉnh theo kinh độ hoặc giờ mặt trời thật không; nếu có, chỉnh bao nhiêu phút.
- Quy ước giờ Tý: ngày đổi lúc 23 giờ hay lúc nửa đêm.
- Mốc đổi năm và đổi tháng: Lập Xuân và mười hai tiết, theo giờ Việt Nam.
- Phần mềm hoặc sách dùng để đối chiếu.
Sáu dòng ghi chú này tốn hai phút, nhưng giúp mọi cuộc so sánh lá số sau này trở nên rõ ràng: lệch ở đâu là biết ngay vì sao lệch. Nếu bạn lập lá số trên AI Huyền Học hay một công cụ bất kỳ, hãy chụp lại phần cài đặt quy ước cùng với lá số.
Trụ giờ trong lối đọc truyền thống: vị trí cuối của cái thang
Trong cách gán nghĩa cho bốn trụ mà nhiều sách Tử Bình dùng, trụ năm ứng với tổ tiên và thời thơ ấu, trụ tháng ứng với cha mẹ, anh em và tuổi thanh niên, trụ ngày ứng với bản thân và người phối ngẫu, còn trụ giờ ứng với con cái và quãng đời về sau. Đây là quy ước đặt nghĩa theo vị trí, giống một cái thang thế hệ đi từ xa tới gần rồi tới đời sau.
Vì quy ước này, nhiều người thấy lo khi trụ giờ của mình không chắc, nghĩ rằng "phần con cái" trên lá số bị sai. Thật ra, ngay trong logic của hệ thống, trụ giờ chỉ là một trong bốn trụ và được đọc chung với cả lá số; và ngoài hệ thống, chuyện con cái, tuổi già của một người phụ thuộc vào rất nhiều điều có thật như sức khoẻ, quan hệ gia đình, điều kiện sống. Không nên để một cặp chữ có thể đã tính lệch quyết định cách bạn nghĩ về những việc ấy.
Câu hỏi thường gặp
Sinh đúng 23 giờ thì thuộc giờ Hợi hay giờ Tý?
Theo cách chia canh giờ phổ biến, 23 giờ đúng là đầu giờ Tý. Tuy nhiên, giờ ghi trên giấy hiếm khi chính xác tới từng phút, nên người sinh quanh 23 giờ nên lập cả hai phương án Hợi và Tý, kèm luôn câu hỏi về quy ước đổi ngày.
Phần mềm bát tự để mặc định quy ước giờ Tý nào?
Mỗi phần mềm một khác, và nhiều cái cho phép chọn trong phần cài đặt. Cách kiểm đơn giản là nhập thử một giờ sinh 23 giờ 30 rồi xem trụ ngày có đổi sang hôm sau không. Ghi lại kết quả để biết công cụ mình đang dùng theo cách nào.
Chỉnh giờ mặt trời thật có làm lá số chính xác hơn không?
Chỉnh giờ chỉ làm lá số khớp hơn với một quy ước đo thời gian, không làm cho lời luận đúng hơn. Bản thân giá trị dự đoán của bát tự chưa được chứng minh, nên không có cơ sở để nói cách chỉnh nào cho kết quả tốt hơn.
Sinh mổ theo giờ hẹn thì trụ giờ tính thế nào?
Về mặt tính toán, trụ giờ lấy theo thời điểm em bé ra đời, bất kể sinh thường hay sinh mổ. Việc một số gia đình chọn giờ mổ theo lá số là quyết định của họ; về y khoa, thời điểm mổ nên do bác sĩ quyết định dựa trên sức khoẻ mẹ và bé.
Giờ sinh ghi trên giấy khai sinh có đáng tin không?
Thường đáng tin hơn trí nhớ, nhất là giờ ghi từ hồ sơ bệnh viện. Tuy vậy, nhiều giấy tờ cũ làm tròn giờ hoặc ghi theo múi giờ của thời kỳ đó. Nên đối chiếu với lời kể của người có mặt khi sinh nếu có thể.
Không biết giờ sinh có nên đi "định giờ" không?
Bạn có thể tìm hiểu như một kỹ thuật của nghề, nhưng nên biết nó dựa vào việc khớp ngược các sự kiện đã xảy ra, nên rất khó kiểm chứng. Để trống trụ giờ và ghi chú rõ là lựa chọn trung thực hơn, và không làm mất đi phần lớn cấu trúc lá số.