Bát môn là tám "cửa" của Kỳ Môn Độn Giáp: Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai. Mỗi cửa có một cung gốc trên hậu thiên bát quái, một hành theo ngũ hành và một hình ảnh mà sách cổ dùng để mô tả. Trung cung không có cửa.
Trong các lớp của một bàn Kỳ Môn, bát môn là lớp được nhắc nhiều nhất ngoài đời, một phần nhờ đoạn Bát trận đồ trong Tam quốc diễn nghĩa. Bài này đặt tám cửa về đúng chỗ của chúng: cửa nào gốc ở cung nào, mang hành gì, sách xếp vào nhóm nào, cửa di chuyển trên bàn ra sao và vì sao tên cửa nghe đáng sợ không có nghĩa là điều đáng sợ sẽ xảy ra.
Tám cửa và cung gốc trên hậu thiên bát quái
Mỗi cửa có một cung gốc, tức vị trí của nó trên địa bàn khi chưa xoay. Đi theo chiều kim đồng hồ từ phương Bắc, thứ tự là Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai. Hành của cửa trùng với hành của quẻ ở cung gốc.
| Cửa | Cung gốc (số Lạc thư) | Phương | Ngũ hành | Hình ảnh sách thường dùng |
|---|---|---|---|---|
| Hưu môn | Khảm (1) | Bắc | Thủy | nghỉ ngơi, dưỡng sức |
| Sinh môn | Cấn (8) | Đông Bắc | Thổ | sinh sôi, nảy nở |
| Thương môn | Chấn (3) | Đông | Mộc | tổn thương, va chạm, cũng là sức bật |
| Đỗ môn | Tốn (4) | Đông Nam | Mộc | đóng lấp, ẩn giấu |
| Cảnh môn | Ly (9) | Nam | Hỏa | cảnh sắc, sáng rõ, văn vẻ |
| Tử môn | Khôn (2) | Tây Nam | Thổ | ngừng lặng, kết thúc một chu kỳ |
| Kinh môn | Đoài (7) | Tây | Kim | kinh động, tiếng ồn, lời nói |
| Khai môn | Càn (6) | Tây Bắc | Kim | mở ra, khởi đầu |
Đối chiếu với hậu thiên bát quái sẽ thấy hành của mỗi cửa không tự đặt mà đi theo quẻ: Khảm là Thủy nên Hưu là Thủy, Ly là Hỏa nên Cảnh là Hỏa, Càn và Đoài là Kim nên Khai và Kinh là Kim. Người đã thuộc bát quái chỉ cần nhớ tám tên theo thứ tự là suy ra được phần còn lại.
Tên tám cửa đọc theo chữ Hán
Tên các cửa đều là chữ thông dụng, và đọc nghĩa chữ giúp nhớ nhanh hơn mọi bảng. Hưu là nghỉ, như trong "hưu trí". Sinh là sinh ra. Thương là bị thương, tổn hại. Đỗ là chặn, lấp, như trong "đỗ tuyệt" (ngăn chặn hẳn). Cảnh là cảnh vật, cũng là sáng. Tử là chết, theo nghĩa rộng là dừng hẳn. Kinh là sợ hãi, kinh động. Khai là mở.
Nhìn cả tám chữ sẽ thấy một vòng tuần hoàn quen thuộc của lối nghĩ âm dương: từ nghỉ ngơi (Hưu) tới nảy sinh (Sinh), qua va chạm (Thương) và che khuất (Đỗ), tới rực rỡ (Cảnh), rồi lặng xuống (Tử), xao động (Kinh) và mở ra một vòng mới (Khai) trước khi trở lại nghỉ ngơi. Vòng này khớp với chiều đi của mặt trời qua các phương và với nhịp bốn mùa mà hậu thiên bát quái vốn diễn tả.
Vì vậy chữ "Tử" trong Tử môn không mang nghĩa đe doạ cụ thể. Trong cấu trúc, nó ứng với cung Khôn, cuối hạ sang thu, lúc vạn vật thôi lớn. Tương tự, Thương môn ở cung Chấn, phương Đông, mùa xuân, vốn là cung của sấm động và sức bật; chữ "thương" ở đây gần với cú va mạnh của sự trỗi dậy hơn là tai nạn. Đọc tên cửa theo vị trí của nó trong vòng năm giúp tránh cách hiểu giật gân mà các trang mạng hay dùng.
Sách xếp nhóm tám cửa thế nào
Ba cửa cát. Phần lớn sách Kỳ Môn xếp Khai, Hưu, Sinh vào nhóm cát môn. Ba cửa này nằm ở Càn, Khảm, Cấn, tức dải phía Bắc của bàn, ứng với khoảng từ cuối thu qua đông tới đầu xuân trong vòng năm.
Ba cửa hung. Tử, Kinh, Thương thường bị xếp vào nhóm hung môn. Lý do chủ yếu là nghĩa chữ: chết, sợ, thương tổn. Đây là cách phân loại của sách, phản ánh tâm lý chọn chữ của người soạn, không phải một phép đo.
Hai cửa trung tính. Đỗ và Cảnh thường được coi là trung bình, dùng tốt hay không tuỳ việc. Sách cổ hay nói Đỗ môn hợp với việc ẩn náu, giữ kín; Cảnh môn hợp với việc văn thư, truyền tin. Lối dùng như vậy cho thấy sách nhìn cửa theo tính chất chứ không chỉ chia trắng đen.
Cửa còn được xét cùng cung nó rơi vào. Khi bàn xoay, một cửa có thể đứng ở cung khác cung gốc. Sách xét quan hệ ngũ hành giữa cửa và cung: cửa sinh cung, cung sinh cửa, cửa khắc cung (gọi là môn bách) hay cung khắc cửa. Vì vậy cùng là Khai môn mà sách có thể bình khác nhau tuỳ vị trí, cho thấy hệ thống phức tạp hơn bảng cát hung đơn giản.
Phân loại không phải là dự báo. Xếp nhóm là việc của người soạn sách, phục vụ cách đọc trong hệ thống. Không có bằng chứng nào cho thấy đi theo hướng có "cửa cát" trên bàn làm việc của bạn thuận hơn. Hiểu phân loại để đọc sách, còn quyết định thì dựa trên thông tin thật.
Cửa di chuyển trên bàn ra sao: một ví dụ giả định
Ở phái chuyển bàn, tám cửa xoay quanh tám cung ngoài, giữ nguyên thứ tự Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai theo chiều kim đồng hồ. Cửa dẫn đầu là trực sử. Ví dụ giả định dưới đây dùng dương độn 1 cục, giờ Bính Dần.
- Giờ Bính Dần thuộc tuần Giáp Tý, Giáp ẩn dưới Mậu. Ở dương 1 cục, Mậu nằm ở cung 1 Khảm trên địa bàn.
- Cửa gốc của cung Khảm là Hưu môn, nên Hưu môn là trực sử của giờ này.
- Trực sử đi từ cung có tuần thủ, đếm mỗi giờ một cung theo số Lạc thư (dương độn đi thuận): Giáp Tý ở cung 1, Ất Sửu ở cung 2, Bính Dần ở cung 3. Vậy Hưu môn tới cung 3 Chấn.
- Hưu môn từ Khảm sang Chấn là dịch hai bước theo vòng tám cung (Khảm, Cấn, Chấn). Bảy cửa còn lại cũng dịch hai bước: Sinh tới Tốn, Thương tới Ly, Đỗ tới Khôn, Cảnh tới Đoài, Tử tới Càn, Kinh tới Khảm, Khai tới Cấn.
- Kiểm tra: tám cửa vẫn đủ tám cung, không cung nào trống hay trùng. Trung cung không có cửa.
Nếu khi đếm theo số Lạc thư, trực sử rơi vào cung 5, phái chuyển bàn thường cho nó gửi sang cung 2. Vì quy ước này có chỗ khác nhau giữa các sách, khi đối chiếu phần mềm với sách, hãy kiểm tra trước phần mềm đang theo cách gửi cung nào. Ví dụ trên chỉ minh hoạ cách xoay, không dùng để luận việc thật.
Bát trận đồ và bát môn: tiểu thuyết khác sách thuật số ở đâu
Nhiều người Việt biết đến tám cửa qua đoạn Tam quốc diễn nghĩa kể Lục Tốn lạc vào thạch trận ở Ngư Phúc, được một ông lão dẫn ra theo lối cửa Sinh. Trong truyện, trận đá của Gia Cát Lượng có đủ các cửa Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai. Đó là chi tiết văn chương của tiểu thuyết đời Minh, và nó góp phần lớn làm cho tên tám cửa phổ biến trong dân gian.
Cần tách hai lớp. Lớp thứ nhất là tiểu thuyết: tác giả mượn từ vựng Kỳ Môn để tạo không khí thần bí cho một nhân vật mưu lược. Lớp thứ hai là sử: Tam quốc chí có ghi Gia Cát Lượng bày bát trận, nhưng không mô tả trận ấy là bàn Kỳ Môn với tám cửa như tiểu thuyết kể. Gán Kỳ Môn cho Gia Cát Lượng thuộc về truyền thuyết, và ở các bài khác của danh mục này sẽ có phần riêng về chuỗi giai thoại đó.
Điều thú vị là chính tiểu thuyết lại dùng tám cửa theo nghĩa không gian, như những lối đi thật trong một trận địa. Trong sách thuật số, cửa là một ký hiệu trên bàn tính thời gian và được ánh xạ sang phương hướng. Hai cách hiểu này hay bị trộn, dẫn tới những lời khuyên kiểu "giờ này đi hướng cửa Sinh" mà người nghe tưởng là phép cổ. Biết gốc của từng lớp giúp bạn nghe những lời như vậy với khoảng cách cần thiết.
Bát môn so với tám quẻ và các lớp khác của bàn
Có thể hiểu bát môn như một "lớp nhân sự" của bàn Kỳ Môn. Nhiều sách gọi địa bàn là đất, thiên bàn với cửu tinh là trời, bát môn là người, bát thần là thần, ghép lại thành thiên, địa, nhân, thần. Theo cách chia này, cửa là lớp mô tả việc làm và hoàn cảnh của con người, nên trong lối đọc cổ, cửa thường được xét trước khi xét sao và thần.
Bát môn khác tám quẻ ở chỗ quẻ đứng yên tại cung, còn cửa thì di chuyển. Một bàn bất kỳ luôn có tám quẻ ở đúng chỗ cũ và tám cửa ở những chỗ mới. Chính khoảng lệch giữa cửa và cung gốc của nó tạo ra các trạng thái mà sách đặt tên: cửa trở về đúng cung gốc gọi là môn phục ngâm, cửa sang cung đối diện gọi là môn phản ngâm, cửa khắc cung gọi là môn bách.
Bát môn cũng khác cửu tinh về số lượng. Sao có chín vì một sao (Thiên Cầm) gốc ở trung cung; cửa chỉ có tám vì trung cung không có cửa. Khi học, nhiều người cố đi tìm "cửa thứ chín" trong một vài tài liệu trên mạng; thật ra các sách chuyển bàn thông dụng không có cửa đó. Một số phái phi bàn có cách xử lý trung cung riêng, người học nên đọc đúng sách của phái ấy thay vì ghép tạm.
Đọc tên cửa cho tỉnh táo: vài lưu ý
Tên cửa dễ nhớ nên cũng dễ bị dùng để doạ hoặc để hứa. Mấy lưu ý sau giúp bạn giữ được cái nhìn văn hoá khi gặp chúng.
- Tử môn không có nghĩa ai đó gặp chuyện chết chóc. Đó là tên của một cửa ở cung Khôn, ứng với giai đoạn lặng xuống trong vòng năm.
- Sinh môn không phải lời hứa sinh lời. Nghĩa gốc là sinh sôi, và đó chỉ là ý tượng sách gán cho một ký hiệu.
- Không có phép chứng minh "chọn giờ có cửa cát" làm việc thuận hơn. Nếu ai bán dịch vụ dựa trên khẳng định đó, họ đang bán niềm tin chứ không bán kiến thức.
- Cùng một cửa được bình khác nhau theo cung, sao, thần đi kèm. Lời đọc chỉ dựa trên tên một cửa là lời đọc hời hợt ngay theo chính chuẩn của sách cổ.
- Nếu bạn quan tâm biểu tượng tám cửa trong trang trí, đó là chuyện thẩm mỹ; có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy như đồ trưng bày, không gắn với lời hứa nào.
- Khi tự học, hãy tập xoay tám cửa bằng tay trên giấy cho vài giờ liên tiếp, rồi đối chiếu phần mềm. Thấy được quy luật xoay thì tên cửa thôi gây cảm giác bí ẩn.
Câu hỏi thường gặp
Bát môn gồm những cửa nào?
Tám cửa là Hưu, Sinh, Thương, Đỗ, Cảnh, Tử, Kinh, Khai. Theo chiều kim đồng hồ từ phương Bắc, chúng có cung gốc lần lượt là Khảm, Cấn, Chấn, Tốn, Ly, Khôn, Đoài, Càn. Trung cung không có cửa.
Ba cửa cát trong Kỳ Môn là cửa nào?
Phần lớn sách xếp Khai, Hưu, Sinh vào nhóm cát môn, xếp Tử, Kinh, Thương vào nhóm hung môn, Đỗ và Cảnh là trung bình. Đây là phân loại của sách dựa nhiều vào nghĩa chữ, không phải phép đo hay lời báo trước.
Ngũ hành của bát môn tính thế nào?
Hành của mỗi cửa lấy theo quẻ ở cung gốc. Hưu ở Khảm nên thuộc Thủy, Sinh ở Cấn thuộc Thổ, Thương và Đỗ ở Chấn, Tốn thuộc Mộc, Cảnh ở Ly thuộc Hỏa, Tử ở Khôn thuộc Thổ, Kinh và Khai ở Đoài, Càn thuộc Kim.
Trực sử là gì?
Trực sử là cửa dẫn đầu của một bàn Kỳ Môn theo giờ. Đó là cửa gốc của cung chứa nghi đang giữ Giáp đầu tuần. Trực sử di chuyển theo số giờ tính từ tuần thủ, và bảy cửa còn lại xoay theo cùng một khoảng.
Tử môn có phải là điềm xấu không?
Tử môn là tên một cửa ở cung Khôn, ứng với giai đoạn vạn vật lặng xuống trong vòng năm. Sách cổ xếp nó vào nhóm hung theo nghĩa chữ, nhưng đó là quy ước trong hệ thống, không phải dấu hiệu về việc sẽ xảy ra với ai.
Bát trận đồ của Gia Cát Lượng có phải là bàn Kỳ Môn không?
Trong Tam quốc diễn nghĩa, trận đá ở Ngư Phúc được kể có đủ tám cửa Kỳ Môn. Đó là chi tiết tiểu thuyết. Sử chỉ ghi Gia Cát Lượng bày bát trận, không mô tả như một bàn Kỳ Môn, nên việc gán này thuộc về truyền thuyết.