36, 72 và 108 là một bộ số liên hoàn: 36 cộng 72 bằng 108, và 108 bằng ba lần 36. Cả ba đều là ước số của 360 — con số tròn của một năm lý tưởng và của vòng tròn. Trong văn hoá Trung Hoa, 36 gắn với "thiên cương", 72 gắn với "địa sát", và bộ đôi này đi vào lịch pháp, sách binh, tiểu thuyết Thủy Hử, Tây Du Ký, rồi theo sách vở sang Việt Nam.
Bài này lần theo gốc lịch pháp của số 72 qua khái niệm 72 hậu, giải thích cặp thiên cương – địa sát, rồi đi qua những chỗ con số này xuất hiện trong văn học và ngôn ngữ. Phần cuối bàn chuyện số ước lệ: rất nhiều "72" và "36" trong văn cổ không phải để đếm.
Gốc lịch pháp: 360, 72 và năm hành
Trong nhiều phép tính cổ, một năm được làm tròn thành 360 ngày — mười hai tháng, mỗi tháng ba mươi ngày. Con số này không phải độ dài thật của năm, nhưng rất tiện để chia. Chia 360 cho năm hành được 72: mỗi hành được coi là "vượng" trong 72 ngày. Mộc vượng mùa xuân, Hỏa vượng mùa hạ, Kim vượng mùa thu, Thủy vượng mùa đông, mỗi mùa thực ra dài khoảng 90 ngày, nên phần dư 18 ngày cuối mỗi mùa được giao cho Thổ. Bốn lần 18 cũng ra 72.
Như vậy số 72 sinh ra từ một phép chia đều thời gian cho năm hành. Số 36 thì là một phần mười của 360, và cũng là một nửa của 72. Còn 108 bằng ba lần 36, hay 72 cộng 36. Ba con số khớp vào nhau gọn gàng, nên người xưa rất thích dùng chúng để xếp đặt những danh sách dài.
Cần nói rõ: lời giải thích bằng 360 là cách hiểu phổ biến, giúp thấy vì sao bộ số này "tròn". Không có một văn bản gốc duy nhất nào tuyên bố 36 và 72 được chọn vì lý do ấy. Mỗi danh sách cụ thể có lịch sử riêng.
72 hậu: lịch thời tiết của người xưa
Hậu là gì. Năm có 24 tiết khí, mỗi tiết khí dài khoảng 15 ngày. Người xưa chia mỗi tiết khí thành ba hậu, mỗi hậu khoảng năm ngày. Ba nhân 24 bằng 72, nên cả năm có 72 hậu, gọi là thất thập nhị hậu.
Mỗi hậu một dấu hiệu tự nhiên. Mỗi hậu gắn với một hiện tượng quan sát được: gió đông làm tan băng, sâu ngủ đông bắt đầu cựa, cá ngoi lên phá băng, chim én trở về, sấm bắt đầu cất tiếng… Danh sách này có trong thiên Thời huấn giải của sách Dật Chu thư, và các hiện tượng tương tự rải rác trong thiên Nguyệt lệnh của Lễ ký.
Một bộ lịch vật hậu. Nói theo cách ngày nay, 72 hậu là một cuốn lịch vật hậu học: ghi lại nhịp sinh học của cây cỏ, chim muông, côn trùng ở lưu vực Hoàng Hà. Nó cho thấy người xưa quan sát tự nhiên kỹ đến mức nào.
Không khớp với Việt Nam. Vì được ghi ở miền Bắc Trung Hoa, nhiều hậu không ứng với khí hậu nước ta — ví dụ những hậu nói về băng tan hay nước đóng băng. Người làm vườn ở Việt Nam từ xưa vẫn quan sát theo kinh nghiệm địa phương, không dùng nguyên văn bảng 72 hậu.
Số 72 ở đây là đếm thật. Khác với nhiều chỗ khác, 72 hậu là con số tính ra chính xác từ 24 nhân 3, không phải số ước lệ. Đây là điểm tựa lịch pháp vững nhất của con số 72.
Thiên cương 36 và địa sát 72 trong sách vở
Cặp thiên cương – địa sát xuất phát từ quan niệm thiên văn – Đạo giáo về những ngôi sao chủ cát hung, rồi trở thành khung để tiểu thuyết xếp nhân vật. Bảng dưới gom các chỗ quen thuộc:
| Nơi xuất hiện | Số 36 | Số 72 | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thủy Hử | 36 thiên cương tinh, đứng đầu là Tống Giang | 72 địa sát tinh | Tổng 108 hảo hán Lương Sơn, mỗi người ứng với một sao |
| Tây Du Ký | Trư Bát Giới biết phép biến hoá theo số thiên cương 36 | Tôn Ngộ Không học được 72 phép biến hoá theo số địa sát | Tiểu thuyết đặt hai con số như hai cấp phép thuật |
| Thần thoại Đạo giáo | 36 thiên cương | 72 địa sát | Danh sách tên sao khác nhau giữa các văn bản |
| Binh thư, thành ngữ | Ba mươi sáu kế | — | Câu "ba mươi sáu kế, chạy là thượng sách" đã thấy trong Nam Tề thư; cuốn Tam thập lục kế lưu hành ngày nay được biên soạn muộn |
| Nho gia | — | Bảy mươi hai người hiền trong số học trò Khổng Tử | Sử ký có chỗ ghi 72, có chỗ ghi 77 người |
Bảng cho thấy số 36 và 72 trong văn học được dùng như những "khung danh sách". Tác giả Thủy Hử cần một con số lớn mà vẫn có trật tự để phân hạng nhân vật, và bộ 36 – 72 có sẵn trong văn hoá, lại cộng ra 108 tròn trịa. Chuyện Tôn Ngộ Không biết 72 phép còn Trư Bát Giới chỉ 36 cũng là cách tiểu thuyết dùng con số để nói ai giỏi hơn — dù 72 là "địa sát" và 36 là "thiên cương".
Số 108 trong văn hoá Á Đông
Số 108 xuất hiện ở rất nhiều chỗ: 108 hảo hán Lương Sơn, chuỗi tràng hạt 108 hạt, tiếng chuông chùa đánh 108 tiếng trong nhiều dịp lễ, 108 phiền não theo một số cách đếm trong Phật giáo. Các nguồn này không chung một gốc. Trong Phật giáo, 108 đến từ những phép đếm phiền não theo các tiêu chí nhân lên với nhau, và các kinh luận đưa ra những cách tính khác nhau; muốn hiểu kỹ nên hỏi chư tăng.
Trong khung số học của bài này, 108 là 36 nhân 3 và là 72 cộng 36, nên nó đứng vào bộ số tròn của lịch 360 ngày. Nhiều tác giả hiện đại cũng chỉ ra rằng 108 bằng 1 mũ 1 nhân 2 mũ 2 nhân 3 mũ 3, hoặc 108 gần bằng tỉ lệ khoảng cách mặt trời so với đường kính mặt trời. Những phép trùng khớp này thú vị khi biết, nhưng không có tài liệu nào cho thấy người xưa chọn 108 vì chúng.
Ở Việt Nam, con số 108 quen thuộc nhất qua tràng hạt và qua truyện Thủy Hử được dịch, kể và diễn lại nhiều thế hệ. Câu "108 anh hùng Lương Sơn Bạc" đi vào lời ăn tiếng nói như một cách chỉ một nhóm người đông và mỗi người một vẻ.
Khi 36 và 72 chỉ có nghĩa là "rất nhiều"
Như với số 3 và số 9, các số 36 và 72 rất hay được dùng như số ước lệ. "Ba mươi sáu phố phường" Hà Nội là ví dụ quen thuộc nhất: thực tế khu phố cổ có nhiều hơn ba mươi sáu phố, và danh sách các phố "hàng" thay đổi theo thời gian. Con số chỉ có nghĩa là "rất nhiều phố, mỗi phố một nghề".
Cụm "bảy mươi hai phép thần thông", "bảy mươi hai ngọn núi", "bảy mươi hai tuyệt kỹ" trong văn chương và truyện võ hiệp cũng thường dùng 72 như cách nói "đủ cả", "đông đảo". Khi một truyền thuyết nói một ngọn núi có 72 đỉnh hay một ngôi chùa có 72 tháp, bạn nên coi đó là cách nói tôn vinh hơn là con số kiểm đếm.
Phân biệt được số đếm thật và số ước lệ là kỹ năng cơ bản khi đọc tư liệu cổ. 72 hậu là số đếm thật; 72 phép của Tôn Ngộ Không là con số của tiểu thuyết; 72 người hiền là con số được sử chép nhưng chính sử cũng không thống nhất; 36 phố phường là số ước lệ. Cùng một con số, bốn mức độ chính xác khác nhau.
Vì sao người xưa ưa những con số chia hết 360
Một lý do rất thực tế khiến bộ 36 – 72 – 108 được chuộng là chúng dễ chia. 360 có tới hai mươi bốn ước số: chia được cho 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 12, 15 và nhiều số khác. Một năm 360 ngày vì thế cắt được thành hai nửa, bốn mùa, năm hành, sáu phần, mười hai tháng, hai mươi bốn tiết mà không lẻ ngày nào. Người làm lịch, người đo ruộng, người chia phần đều thích những con số như thế.
72 bằng 8 nhân 9, còn 36 bằng 4 nhân 9 — cả hai đều chứa thừa số 9 và thừa số 2, nên chia đôi, chia ba, chia bốn đều ra số nguyên. Một danh sách 72 mục dễ xếp thành 8 nhóm 9 hay 6 nhóm 12; một danh sách 36 mục dễ xếp thành 6 hàng 6 hay 4 nhóm 9. Với tiểu thuyết cần phân hạng nhân vật hay binh thư cần chia mục, sự tiện lợi này rất có giá trị.
Cũng nên nhớ năm thật dài khoảng 365 ngày một phần tư chứ không phải 360. Lịch thực hành của Trung Hoa và Việt Nam không dùng năm 360 ngày; con số này sống trong các phép phân loại và trong cách làm tròn. Vì vậy thấy số 72 hay 36 trong một sơ đồ thuật số, bạn nên nghĩ đến "phép chia đều cho tiện" trước khi nghĩ đến một bí ẩn nào đó.
Tra một con số 36 hay 72 trong tài liệu cổ
Khi gặp một danh sách "36 điều" hay "72 thứ" trong sách hoặc trên mạng, bạn có thể đi theo các bước sau để xác định mình đang đọc loại con số nào:
- Xem con số có tính ra được từ một phép tính lịch pháp rõ ràng không, như 24 tiết khí nhân 3 thành 72 hậu. Nếu có, đó thường là số đếm thật.
- Xem văn bản có liệt kê đủ từng mục không. Một danh sách đủ 72 tên riêng khác với một câu chỉ nói "bảy mươi hai" rồi dừng.
- Tìm xem các bản khác nhau của cùng tài liệu có cùng con số không. Nếu sử chép chỗ 72 chỗ 77, con số đó đã được làm tròn.
- Xác định thời điểm văn bản ra đời. Nhiều "36 kế", "72 tuyệt kỹ" được biên soạn rất muộn rồi gán cho người xưa.
- Cuối cùng, nếu không làm được các bước trên, hãy coi con số là ước lệ và đọc nó như một cách nói "nhiều, đủ, tròn trịa".
Cách tra này giúp bạn tránh những bài viết gán cho số 36 hay 72 một quyền năng đặc biệt. Con số tròn trịa trong văn hoá thường chỉ phản ánh thói quen làm tròn của người xưa và sức hấp dẫn của sự cân đối.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Tôn Ngộ Không 72 phép mà Trư Bát Giới chỉ 36 phép?
Tây Du Ký gán cho Ngộ Không số phép biến hoá theo số địa sát 72, còn Bát Giới theo số thiên cương 36. Đây là sắp đặt của tiểu thuyết để phân cấp nhân vật; không có giáo lý nào quy định số phép biến hoá như vậy.
108 hảo hán Lương Sơn có phải người thật không?
Tống Giang là nhân vật có ghi chép trong sử nhà Tống như thủ lĩnh một nhóm khởi nghĩa, nhưng 108 hảo hán với tên sao, biệt hiệu và tiểu sử là sáng tạo văn học được bồi đắp qua nhiều đời kể chuyện. Con số 108 là khung của tiểu thuyết.
72 hậu có dùng được để đoán thời tiết ở Việt Nam không?
Không nên dùng nguyên văn. Bảng 72 hậu được ghi ở lưu vực Hoàng Hà, nhiều hậu nói về băng tuyết không có ở nước ta. Giá trị của nó là tư liệu lịch sử về cách người xưa quan sát tự nhiên; để biết thời tiết, hãy theo dự báo khí tượng.
Tràng hạt 108 hạt có liên quan đến thiên cương địa sát không?
Không có bằng chứng về mối liên hệ trực tiếp. Con số 108 của tràng hạt đến từ truyền thống Phật giáo với các cách đếm phiền não, còn 36 cộng 72 của thiên cương địa sát đến từ thiên văn và Đạo giáo. Hai nguồn trùng con số chứ không chung gốc.
Cuốn Ba mươi sáu kế có phải của Tôn Tử không?
Không. Binh pháp Tôn Tử là sách khác hẳn. Câu nói về ba mươi sáu kế đã có từ thời Nam Bắc triều, nhưng cuốn Tam thập lục kế với đủ ba mươi sáu mục như ngày nay được cho là biên soạn khá muộn, khoảng cuối Minh đến Thanh, và chỉ được phổ biến rộng trong thế kỷ hai mươi.