Nhánh Bốc trong ngũ thuật gồm những phép trả lời một câu hỏi cụ thể vào một thời điểm cụ thể: bói mai rùa, bói cỏ thi, gieo ba đồng tiền lập quẻ Lục hào, lập quẻ Mai Hoa theo thời gian hoặc theo vật, tính bàn tam thức, đoán qua chữ viết. Khác với Mệnh dùng ngày giờ sinh và Tướng dùng hình dạng, Bốc lấy đầu vào từ chính lúc người ta hỏi.
Bài này không dạy cách bói. Nó xếp các phép Bốc thành một bản đồ theo cách lấy đầu vào: từ vật ngẫu nhiên, từ thời điểm, hay từ điềm và chữ, để bạn thấy mỗi phép đứng ở đâu so với nhau. Các phép cụ thể như Mai Hoa, Lục hào, Kỳ Môn có danh mục riêng trên Thầy Số. Như mọi phép chiêm, Bốc không có bằng chứng khoa học về khả năng biết trước sự việc.
Ba cách lấy đầu vào của các phép Bốc
Cách chia dưới đây là để dễ nhìn, không phải cách chia của một sách cổ cụ thể. Một số phép dùng kết hợp nhiều cách.
| Cách lấy đầu vào | Phép tiêu biểu | Đầu vào cụ thể | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Từ vật ngẫu nhiên | Bói mai rùa, bói cỏ thi, gieo ba đồng tiền, xin thẻ | Vết nứt, số cọng còn lại, mặt sấp ngửa, thẻ rút được | Kết quả phụ thuộc thao tác lúc hỏi |
| Từ thời điểm | Mai Hoa theo năm tháng ngày giờ, tam thức Kỳ Môn, Lục Nhâm, Thái Ất | Can chi, tiết khí, giờ lúc hỏi | Cùng một giờ, mọi người hỏi đều có cùng một bàn tính |
| Từ điềm, vật, chữ | Mai Hoa theo vật và âm thanh, chiết tự, đoán mộng | Số tiếng chim kêu, số nét chữ, vật thấy trước mắt | Phụ thuộc nhiều vào người đoán chọn chi tiết nào |
Nhìn ba hàng sẽ thấy một điều thú vị: nhóm thứ hai về nguyên tắc cho kết quả giống nhau với mọi người hỏi cùng một giờ. Người hành nghề vì thế thường phải đưa thêm yếu tố như nội dung câu hỏi, phương hướng, người hỏi là ai, để phân biệt. Nhóm thứ ba thì ngược lại, mỗi người đoán có thể chọn những chi tiết khác nhau từ cùng một khung cảnh.
Từ vật ngẫu nhiên: mai rùa, cỏ thi và ba đồng tiền
Chữ "bốc" (卜) trên giáp cốt văn là hình vết nứt, gợi lại phép bói cổ nhất có chứng cứ: dùi lỗ trên mai rùa hoặc xương bả vai bò, hơ lửa cho nứt rồi đọc vết nứt. Phép này gắn với triều Thương và đã được giới khảo cổ, ngôn ngữ học nghiên cứu rất kỹ qua hàng chục nghìn mảnh giáp cốt. Cạnh đó là phép bói cỏ thi, chia đếm năm mươi cọng cỏ theo quy tắc để ra từng hào, gắn với Chu Dịch.
Về sau xuất hiện cách gieo ba đồng tiền: mỗi lần gieo ba đồng, đếm mặt sấp mặt ngửa để ra một hào, gieo sáu lần thành một quẻ. Cách này nhanh hơn cỏ thi nhiều, nên trở thành phương tiện phổ biến của Lục hào, phép bói Dịch dùng nạp giáp, lục thân. Lục hào có danh mục riêng; ở đây chỉ cần thấy nó nằm trong dòng "vật ngẫu nhiên" cùng với mai rùa và cỏ thi.
Xin thẻ ở đình chùa, miếu mạo cũng thuộc dòng này: lắc ống thẻ đến khi một thẻ rơi ra, rồi đọc lời ứng với số thẻ. Phép này rất phổ biến trong đời sống tín ngưỡng ở Việt Nam và có trang riêng bàn về văn hoá xin xăm. Điểm chung của cả dòng là đầu vào được tạo ra bằng một thao tác mà người hỏi không kiểm soát được kết quả, và người xưa coi chính sự không kiểm soát ấy là chỗ để "trời" trả lời.
Từ thời điểm: Mai Hoa theo giờ và tam thức
Mai Hoa Dịch số, phép tương truyền của Thiệu Ung đời Tống, có một cách lập quẻ không cần gieo gì cả: lấy số của năm, tháng, ngày, giờ lúc hỏi, cộng lại rồi chia theo quy tắc để ra quẻ trên, quẻ dưới và hào động. Đầu vào là thời gian, thứ ai cũng biết, nên phép này nhanh và gọn. Cách tính cụ thể, quẻ chủ, quẻ hỗ, quẻ biến, thể và dụng được trình bày trong danh mục Mai Hoa.
Tam thức là ba hệ lớn Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp, Đại Lục Nhâm, cũng lấy thời điểm làm đầu vào nhưng phức tạp hơn nhiều. Từ can chi và tiết khí của giờ hỏi, người tính dựng một "bàn" gồm nhiều lớp ký hiệu xoay theo quy tắc, rồi đọc quan hệ giữa các lớp. Ba hệ này từng gắn với việc quân, việc nước trong thư tịch cổ, nên còn mang dáng vẻ của tri thức triều đình.
Đứng trên bản đồ, nhóm "thời điểm" là cầu nối giữa Bốc và lịch pháp. Không có lịch can chi và tiết khí chính xác thì không lập được quẻ Mai Hoa theo giờ, càng không dựng được bàn Kỳ Môn. Điều này lặp lại một chủ đề của cả danh mục: lịch là nền chung, các phép đoán là những tầng xây lên trên nền ấy. Các thành phần của Kỳ Môn được Thầy Số tách ra viết riêng từng mảnh.
Từ điềm, vật và chữ: phép đoán dựa vào người đoán
Mai Hoa còn có cách lập quẻ từ vật trước mắt hoặc từ âm thanh: đếm tiếng chim kêu, số bước chân, số vật nhìn thấy, rồi đổi ra quẻ. Phép này dựa nhiều vào việc người đoán chọn chi tiết nào. Trong sách Mai Hoa có khái niệm "ngoại ứng", tức những sự việc tình cờ xảy ra quanh lúc hỏi được dùng làm thêm thông tin. Chính chỗ linh hoạt này khiến phép đoán phụ thuộc lớn vào cá nhân người đoán.
Chiết tự, tức tách một chữ Hán thành các bộ phận rồi suy nghĩa, là một lối chơi chữ có truyền thống lâu trong văn chương. Người Việt học chữ Hán quen với những câu đố chiết tự, như chữ "hảo" (好) gồm chữ "nữ" và chữ "tử". Khi chiết tự được dùng để đoán việc, người hỏi viết một chữ, người đoán tách ra rồi gắn ý vào câu hỏi. Đây là nghệ thuật liên tưởng hơn là phép tính.
Đoán mộng cũng thuộc nhóm này, với những sổ mộng dân gian và các giai thoại trong sử sách. Các trang chuyên về phép bói dân gian đã bàn kỹ chủ đề này. Điều nên nhận ra ở nhóm thứ ba là: càng nhiều phần dựa vào người đoán chọn chi tiết, càng khó có hai người đoán cho cùng một kết quả, và càng khó nói phép ấy có quy tắc khách quan.
Nhánh Bốc nằm ở đâu trong thư mục cổ
Trong Hán thư Nghệ văn chí, các phép Bốc chủ yếu nằm ở hai loại của lược Số thuật: thi quy, tức bói cỏ thi và mai rùa, và tạp chiêm, tức các phép chiêm lặt vặt như đoán mộng, xem điềm. Kinh Dịch thì đứng riêng ở lược Lục nghệ như một kinh điển. Sự tách giữa "sách kinh" và "sách dùng để bói" đã có từ thời ấy.
Đến Tứ khố toàn thư, các sách lập quẻ được gom vào tiểu mục chiêm bốc của thuật số loại. Ở đó có những sách như Kinh thị Dịch truyện, gắn với Kinh Phòng đời Hán, người được coi là có công lớn trong việc gắn can chi vào quẻ; và Tiêu thị Dịch lâm, sách tương truyền của Tiêu Diên Thọ đời Hán, viết lời cho bốn nghìn không trăm chín mươi sáu trường hợp quẻ này biến sang quẻ kia, tức sáu mươi tư nhân sáu mươi tư. Còn tam thức như Lục Nhâm, Độn Giáp thì nằm ở tiểu mục âm dương ngũ hành, cạnh các sách chọn ngày.
Cách xếp này cho thấy người làm thư mục không coi mọi phép Bốc là một khối. Phép lập quẻ Dịch đi một đường, tam thức đi cùng chọn ngày, các phép dân gian như xin thẻ hầu như không được thư mục triều đình ghi nhận vì chúng sống trong đời sống tín ngưỡng hơn là trong sách. Khung ngũ thuật gom tất cả về một chữ "Bốc" thì gọn, nhưng làm mất đi những lớp lịch sử khác nhau ấy.
Bốc khác Mệnh và Tướng ở chỗ nào
Câu hỏi cụ thể, một lần. Mệnh và Tướng nói về cả một đời người hay một ngôi nhà. Bốc trả lời một câu hỏi cụ thể vào một lúc cụ thể, như việc này có thành không.
Đầu vào sinh ra lúc hỏi. Ngày giờ sinh và hình dạng là cố định; quẻ thì được tạo ra khi hỏi. Vì thế cùng một người có thể có nhiều quẻ cho nhiều câu hỏi.
Truyền thống kiêng hỏi lại. Nhiều sách bói Dịch dặn không hỏi đi hỏi lại một việc. Ở góc nhìn hôm nay, đó cũng là cách tránh việc người hỏi cứ gieo đến khi ra quẻ mình muốn.
Cảm giác "trúng" dễ đến. Câu hỏi có hai khả năng thành hay không thành, nên lời đoán nào cũng có khả năng trúng đáng kể nhờ may rủi. Cảm giác trúng không phải bằng chứng phép bói đúng.
Nên đọc như cách suy nghĩ. Nhiều người dùng quẻ như một khung để tự hỏi lại vấn đề của mình từ nhiều phía. Dùng như vậy thì vô hại; giao quyết định quan trọng cho quẻ thì không nên.
Bản đồ Bốc trong đời sống người Việt
Ở Việt Nam, những phép Bốc gặp nhiều nhất trong đời sống là xin thẻ ở đình chùa, gieo quẻ đầu năm, và các phép đơn giản như gieo đồng xu xin âm dương khi cúng. Lục hào và Mai Hoa có người học, có sách dịch, nhưng chủ yếu trong giới tìm hiểu thuật số. Tam thức thì hiếm người thực hành, phần lớn được biết qua sách vở, tiểu thuyết và giai thoại về các nhà quân sự.
Thầy bói mù gieo quẻ ở chợ là hình ảnh quen thuộc trong ký ức văn hoá làng Việt, và cũng là nhân vật của nhiều câu ca dao trào lộng. Họ thường dùng đồng tiền hoặc thẻ, kết hợp lời đoán thuộc lòng. Nghề này và vị trí xã hội của nó được bàn riêng trong danh mục về nghề thầy.
Khi đặt các phép Bốc lên cùng một bản đồ, bạn có thể thấy chúng không phải những bí thuật rời rạc mà là các biến thể của vài ý tưởng cơ bản: lấy một đầu vào lúc hỏi, đổi ra ký hiệu, rồi đọc ký hiệu theo quy tắc. Hiểu được cái khung chung ấy giúp bạn tiếp cận mọi phép bói mới gặp một cách bình tĩnh: hỏi đầu vào là gì, quy tắc đổi ra sao, và ai là người đọc.
Câu hỏi thường gặp
Bốc trong ngũ thuật gồm những phép nào?
Gồm các phép trả lời một câu hỏi cụ thể vào lúc hỏi: bói mai rùa, bói cỏ thi, gieo ba đồng tiền lập quẻ Lục hào, Mai Hoa Dịch số, tam thức Thái Ất, Kỳ Môn, Lục Nhâm, chiết tự, đoán mộng, xin thẻ. Có thể chia theo đầu vào là vật ngẫu nhiên, thời điểm, hoặc điềm và chữ.
Lục hào và Mai Hoa khác nhau thế nào?
Lục hào thường lập quẻ bằng gieo ba đồng tiền sáu lần, rồi luận theo nạp giáp, lục thân. Mai Hoa có thể lập quẻ từ con số của thời gian, vật hay âm thanh, rồi luận theo thể và dụng. Hai phép cùng dùng quẻ Dịch nhưng quy tắc luận khác hẳn nhau.
Tam thức là gì trong nhánh Bốc?
Tam thức là ba hệ Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp và Đại Lục Nhâm, đều dựng một bàn ký hiệu từ can chi và tiết khí của thời điểm hỏi. Chúng phức tạp hơn các phép gieo quẻ và từng gắn với việc quân, việc nước trong thư tịch cổ.
Chiết tự có phải là bói không?
Chiết tự trước hết là lối chơi chữ, tách chữ Hán thành các bộ phận để suy nghĩa, rất quen trong văn chương. Khi dùng để đoán việc, nó trở thành một phép bói dựa nhiều vào khả năng liên tưởng của người đoán hơn là quy tắc tính toán.
Vì sao gieo quẻ hay thấy trúng?
Nhiều câu hỏi chỉ có hai khả năng, nên lời đoán nào cũng có cơ hội trúng đáng kể nhờ may rủi. Thêm vào đó, người ta hay nhớ lần trúng và quên lần trật. Cảm giác trúng vì thế không phải bằng chứng cho thấy phép bói biết trước sự việc.
Có nên dùng quẻ để quyết định việc lớn không?
Không nên. Có thể dùng quẻ như một khung để tự đặt câu hỏi, nhìn vấn đề từ nhiều phía, giống một cách suy ngẫm. Còn việc lớn như sức khoẻ, tiền bạc, hôn nhân cần thông tin thật, lời khuyên của người có chuyên môn và sự cân nhắc của chính bạn.