Lập lá số bát tự là việc đổi một thời điểm sinh thành bốn cặp can chi: trụ năm, trụ tháng, trụ ngày và trụ giờ. Tám chữ đó chính là "bát tự". Ngày nay ứng dụng làm việc này trong một giây, nhưng tự lập bằng tay một lần là cách tốt nhất để hiểu lá số được dựng từ đâu, và để biết khi nào máy có thể tính lệch.
Bài dưới đây đi qua sáu bước theo đúng thứ tự người học Tử Bình vẫn làm, kèm một ví dụ giả định có thể tự kiểm. Bài chỉ nói về phần tính toán. Lá số lập đúng là một bảng ký hiệu đúng quy ước; còn việc đọc bảng đó ra lời về đời người là chuyện khác, và cho tới nay chưa có bằng chứng nào cho thấy lời đọc ấy dự đoán được gì.
Bát tự cần những dữ kiện gì và vì sao phải chuẩn bị trước
Bát tự cần bốn thứ: ngày sinh dương lịch, giờ sinh theo đồng hồ, nơi sinh và giới tính. Ngày âm lịch không phải là dữ kiện đầu vào bắt buộc. Đây là điểm khác lớn nhất so với tử vi đẩu số: tử vi an sao theo tháng và ngày âm, còn bát tự chia năm theo vị trí mặt trời, tức theo 24 tiết khí. Nếu trong tay bạn chỉ có ngày âm, hãy đổi ngược sang dương lịch trước, rồi mới bắt đầu.
Nơi sinh cần để biết múi giờ của giờ ghi trên giấy, và với những phái có chỉnh giờ theo mặt trời thật thì cần cả kinh độ. Giới tính không ảnh hưởng tới tám chữ, nó chỉ dùng ở bước sau, khi tính chiều đi của đại vận. Vì vậy hai người khác giới sinh cùng một giờ vẫn có chung một bát tự.
Trước khi tính, nên ghi các dữ kiện ra một góc giấy cùng nguồn của chúng: giờ lấy từ giấy chứng sinh, từ lời mẹ kể hay từ trí nhớ của ông bà. Thói quen này nghe thừa, nhưng khi hai lá số lệch nhau, việc đầu tiên là xem hai bên có cùng dữ kiện không. Ví dụ giả định dùng trong bài: một người nữ sinh lúc 6 giờ 15 sáng ngày 2 tháng 8 năm 1995 tại Hà Nội, giờ ghi theo múi giờ Việt Nam hiện hành.
Sáu bước lập tứ trụ theo thứ tự
Thứ tự dưới đây không phải ngẫu nhiên: trụ tháng cần can năm, trụ giờ cần can ngày, nên phải đi đúng trình tự thì mới không phải làm lại.
- Xác định năm theo mốc Lập Xuân. Sinh trước thời khắc Lập Xuân của năm dương lịch đó thì trụ năm vẫn là can chi của năm trước. Ngày 2/8 nằm xa mốc này, nên năm 1995 là Ất Hợi.
- Xác định tháng theo tiết. Tìm xem ngày sinh nằm giữa hai "tiết" nào. Đầu tháng Tám năm 1995 còn trước tiết Lập Thu, tức vẫn thuộc tháng Mùi, tháng bắt đầu từ tiết Tiểu Thử hồi đầu tháng Bảy.
- Tìm can tháng bằng phép ngũ hổ độn. Năm can Ất thì tháng Dần là Mậu Dần; đếm tiếp Kỷ Mão, Canh Thìn, Tân Tỵ, Nhâm Ngọ, Quý Mùi. Trụ tháng là Quý Mùi.
- Tính can chi ngày bằng phép đếm vòng 60. Lấy một ngày mốc đã biết, đếm số ngày chênh rồi chia lấy dư cho 60. Bước này được giải thích kỹ ở mục sau. Kết quả cho ngày 2/8/1995 là Ất Sửu.
- Đổi giờ đồng hồ ra canh giờ. 6 giờ 15 nằm trong khoảng 5 giờ đến 7 giờ, tức giờ Mão.
- Tìm can giờ bằng phép ngũ thử độn. Ngày can Ất thì giờ Tý là Bính Tý; đếm tiếp Đinh Sửu, Mậu Dần, Kỷ Mão. Trụ giờ là Kỷ Mão.
Tám chữ của ví dụ giả định, viết từ trái sang phải theo năm, tháng, ngày, giờ: Ất Hợi, Quý Mùi, Ất Sửu, Kỷ Mão. Trong sách, các trụ thường được xếp dọc, can ở trên chi ở dưới, và nhiều sách cổ xếp từ phải sang trái. Cách xếp không làm đổi nội dung.
Tính can chi ngày: phép đếm từ một ngày mốc
Can chi ngày chạy liên tục theo vòng 60, không quay về đầu khi sang tháng hay sang năm. Vì thế chỉ cần biết can chi của một ngày bất kỳ là suy ra mọi ngày khác. Một mốc dễ nhớ: ngày 1/1/2000 là ngày Mậu Ngọ, đứng thứ 55 trong vòng 60 nếu đánh số Giáp Tý là 1, Ất Sửu là 2, và cứ thế.
Từ 2/8/1995 đến 1/1/2000 cách nhau 1.613 ngày. Chia 1.613 cho 60 được dư 53. Ngày cần tìm nằm trước mốc, nên lùi 53 vị trí từ vị trí 55, còn vị trí 2, tức Ất Sửu. Nếu ngày cần tìm nằm sau mốc thì cộng thay vì trừ, và khi vượt quá 60 thì trừ bớt 60. Cách đếm số ngày giữa hai ngày đã có sẵn trong mọi bảng tính điện tử, bạn không phải nhẩm năm nhuận bằng tay.
Để kiểm, có thể tính riêng can và chi: lấy 1.613 chia dư cho 10 được 3, lùi ba can từ Mậu là Ất; lấy 1.613 chia dư cho 12 được 5, lùi năm chi từ Ngọ là Sửu. Hai phép cho cùng kết quả Ất Sửu là yên tâm. Đây cũng là phép thử nhanh khi một ứng dụng báo can chi ngày khác với lịch in trong nhà: một trong hai bên nhầm ngày, vì vòng ngày không có dị bản.
Hai bảng độn can: tìm can tháng và can giờ
Can tháng và can giờ không phải tra riêng cho từng năm, từng ngày. Chúng lặp lại theo chu kỳ năm cặp can, nên chỉ cần hai bảng nhỏ dưới đây. Tên gọi "ngũ hổ độn" vì bảng đầu cho can của tháng Dần (hổ); "ngũ thử độn" vì bảng sau cho can của giờ Tý (chuột).
| Can năm (cho trụ tháng) hoặc can ngày (cho trụ giờ) | Tháng Dần mang can | Giờ Tý mang can |
|---|---|---|
| Giáp hoặc Kỷ | Bính Dần | Giáp Tý |
| Ất hoặc Canh | Mậu Dần | Bính Tý |
| Bính hoặc Tân | Canh Dần | Mậu Tý |
| Đinh hoặc Nhâm | Nhâm Dần | Canh Tý |
| Mậu hoặc Quý | Giáp Dần | Nhâm Tý |
Từ can của tháng Dần, đếm thuận theo thứ tự mười can để ra các tháng sau: Mão, Thìn, Tỵ… cho tới tháng Sửu là tháng thứ mười hai. Tương tự, từ can giờ Tý đếm thuận ra can của mười một canh giờ còn lại.
Có một mẹo nhớ: các cặp can trong cột đầu cách nhau đúng năm vị trí (Giáp với Kỷ, Ất với Canh…), cũng là năm cặp "hợp" trong thuyết thiên can. Can tháng Dần của năm sau luôn đứng sau can tháng Dần năm trước hai vị trí, vì một năm có mười hai tháng mà mười can quay hết một vòng rồi dư hai.
Năm chỗ hay sai khi tự lập bát tự
Lấy Tết làm mốc đổi năm. Đây là lỗi phổ biến nhất của người quen tử vi. Bát tự đổi năm ở Lập Xuân, rơi vào khoảng ngày 3 đến 5 tháng Hai dương lịch, trong khi Tết có thể sớm hơn hoặc muộn hơn vài tuần. Người sinh trong khoảng giữa Tết và Lập Xuân có trụ năm bát tự khác với tuổi âm lịch quen gọi.
Lấy tháng âm lịch làm trụ tháng. Tháng trong bát tự là tháng tiết khí. Ngày mùng Một âm lịch và ngày bắt đầu tiết có thể cách nhau gần nửa tháng, nên chuyện tháng âm nói tháng này còn bát tự ghi tháng khác là bình thường, không phải lỗi phần mềm.
Quên kiểm giờ sát ranh tiết. Một số người sinh đúng ngày giao tiết. Lúc đó phải biết tiết bắt đầu lúc mấy giờ, không chỉ ngày nào. Lịch thiên văn ghi giờ phút của từng tiết; nếu không chắc, hãy lập cả hai trụ tháng và ghi chú lại.
Đổi nhầm canh giờ. Canh giờ Tý là 23 giờ đến 1 giờ, Sửu là 1 đến 3 giờ, cứ thế mỗi canh hai tiếng. Người sinh từ 23 giờ đến nửa đêm còn gặp thêm câu hỏi trụ ngày tính theo hôm đó hay hôm sau, có hai quy ước khác nhau giữa các phái.
Tin một nguồn duy nhất. Phần mềm có thể cài sẵn quy ước về giờ Tý, về giờ mặt trời, hay dùng múi giờ khác với múi giờ ghi trên giấy. Lập tay một lần rồi so với hai công cụ khác nhau là cách đơn giản nhất để biết lá số của mình có ổn định không.
Từ tám chữ đến lá số đầy đủ: những lớp được thêm vào sau
Tám chữ chỉ là lớp đầu. Một lá số bát tự in ra từ ứng dụng thường có thêm nhiều dòng: dưới mỗi địa chi ghi các can tàng ẩn bên trong; cạnh mỗi can ghi tên thập thần tính theo can ngày; có dòng nạp âm như "Sơn Đầu Hỏa", "Giản Hạ Thủy"; có hàng đại vận mười năm một lần và tuổi khởi vận; có khi thêm thần sát. Mỗi lớp đều là phép suy từ tám chữ gốc, không có dữ kiện mới nào được thêm vào.
Hiểu điều này giúp bạn đọc lá số tỉnh táo hơn. Nếu tám chữ gốc sai, mọi lớp phía sau sai theo, dù chúng trông chi tiết và có vẻ chuyên môn tới đâu. Ngược lại, nếu tám chữ đúng thì các lớp khác chỉ còn phụ thuộc vào quy ước của từng phái, chẳng hạn bảng tàng can hay cách tính tuổi khởi vận.
Các bài tiếp theo trong danh mục này đi lần lượt từng lớp: trụ năm và trụ tháng theo tiết khí, trụ giờ và giờ Tý, nhật chủ, thập thần, tàng can, vượng suy, dụng thần, đại vận. Nếu muốn so kết quả tay với máy, bạn có thể lập lá số trên AI Huyền Học rồi đặt cạnh tờ giấy của mình, xem từng chữ có khớp không.
Lập lá số để hiểu cấu trúc, không để giao quyết định
Người học thuật số xưa coi việc lập lá số là bài tập nền, giống học bảng cửu chương trước khi làm toán. Nó rèn sự cẩn thận: một chữ sai là cả bài sai. Giá trị đó còn nguyên với người đọc hôm nay, kể cả khi bạn không tin vào lời đoán, vì nó giúp bạn hiểu một hệ lịch pháp cổ vận hành ra sao và người xưa đã mã hoá thời gian bằng can chi như thế nào.
Điều nên giữ là ranh giới giữa tính toán và luận đoán. Tính toán có đúng sai rõ ràng, kiểm được bằng lịch thiên văn. Luận đoán thì phụ thuộc trường phái, và các thử nghiệm có kiểm soát với những hệ dự đoán theo ngày sinh cho tới nay chưa cho thấy kết quả tốt hơn may rủi. Vì vậy, đừng dùng bát tự để quyết định chuyện hôn nhân, sức khoẻ, nghề nghiệp hay tiền bạc của ai.
Nếu bạn lập lá số cho người khác, hãy hỏi trước khi dùng ngày giờ sinh của họ, và đừng đăng lá số kèm tên thật lên mạng. Ngày giờ sinh là dữ liệu cá nhân, và một lá số gắn tên người dễ bị đem ra bàn tán theo cách người đó không muốn.
Câu hỏi thường gặp
Không biết giờ sinh thì có lập được bát tự không?
Được ba trụ năm, tháng, ngày, tức sáu chữ. Trụ giờ để trống hoặc lập đủ mười hai phương án. Một số người xưa gọi đó là tam trụ. Phần nào của lá số phụ thuộc vào giờ thì nên đọc với tinh thần phương án, không coi là kết quả.
Ngày sinh âm lịch có dùng trực tiếp cho bát tự được không?
Không nên dùng trực tiếp. Hãy đổi ngày âm sang dương lịch trước, vì trụ tháng phụ thuộc vào tiết khí, mà tiết khí được ghi theo vị trí mặt trời, gần như cố định trên lịch dương. Đổi xong mới xác định năm theo Lập Xuân và tháng theo tiết.
Vì sao hai ứng dụng cho hai trụ giờ khác nhau dù cùng giờ sinh?
Thường do một bên chỉnh giờ theo mặt trời thật hoặc theo kinh độ nơi sinh, bên kia không chỉnh. Nếu giờ sinh nằm gần ranh hai canh giờ, chỉ lệch vài phút là đổi canh. Xem phần cài đặt của từng ứng dụng để biết nó dùng quy ước nào.
Có cần học thuộc vòng 60 hoa giáp để lập bát tự không?
Không bắt buộc, nhưng thuộc thứ tự mười can và mười hai chi thì rất tiện. Vòng 60 chỉ là các cặp ghép lần lượt can với chi cùng tính chẵn lẻ, nên có thể dựng lại trên giấy khi cần. Nhiều người học dán bảng 60 cặp cạnh bàn trong mấy tuần đầu.
Lá số bát tự lập xong có cho biết tương lai không?
Lá số chỉ là tám ký hiệu suy từ thời điểm sinh. Việc đọc chúng ra lời về tương lai là một truyền thống văn hoá, không có bằng chứng khoa học về khả năng dự đoán. Nên xem nó như một di sản để tìm hiểu, không dùng để ra quyết định quan trọng.
Lập bát tự cho trẻ mới sinh có nên không?
Nhiều gia đình ghi lại tám chữ như một phần kỷ niệm, giống ghi cân nặng lúc chào đời. Điều nên tránh là dùng lá số để gán tính cách, tương lai hay đặt kỳ vọng cho đứa trẻ. Trẻ cần được lớn lên theo cách của chính mình, không theo một lời đoán.