Muốn học Kỳ Môn Độn Giáp, nên bắt đầu từ nền: thuộc sáu mươi can chi, hai mươi bốn tiết khí, chín cung Lạc thư và hậu thiên bát quái, ngũ hành sinh khắc. Sau đó học lập bàn bằng tay theo một phái (thường là thời gia chuyển bàn), tự kiểm từng bước, rồi mới đọc lời bình trong sách.
Nhiều người bắt đầu ngược lại: mở phần mềm, đọc lời bình in sẵn, rồi thấy mọi thứ mơ hồ. Bài này gợi ý một lộ trình tám bước cho người tự học, kèm cách tự kiểm phép tính, cách đọc sách dịch, và những giới hạn nên giữ khi đã biết lập bàn. Đây là lộ trình học như học một di sản tư duy, không phải lộ trình để hành nghề xem cho người khác.
Kỳ Môn khó ở đâu
Kỳ Môn không khó vì phép tính phức tạp; phép tính chỉ là cộng trừ và đếm vòng. Nó khó vì nhiều hệ quy chiếu chồng lên nhau: can chi chạy theo chu kỳ sáu mươi, tiết khí chạy theo mặt trời, cung chạy theo số Lạc thư, sao và cửa xoay theo vòng tám cung. Một lỗi nhỏ ở bất kỳ hệ nào cũng làm sai cả bàn, và người mới thường không biết lỗi nằm ở đâu.
Cái khó thứ hai là tài liệu. Sách gốc viết bằng chữ Hán, nhiều đoạn là bài ca vần súc tích; bản dịch tiếng Việt lưu hành có chất lượng không đều, có bản trộn quy ước của nhiều phái. Trên mạng, nhiều bài viết chép lại nhau, thêm lời bình không rõ nguồn. Người học dễ ở vào cảnh mỗi tài liệu nói một kiểu mà không biết tin bên nào.
Cái khó thứ ba là tâm lý. Tên gọi trong Kỳ Môn gợi hình và nhiều cảm xúc: cửa Tử, sao Thiên Bồng, Bạch Hổ, phản ngâm. Người mới hay bị cuốn vào phần lời bình trước khi hiểu cấu trúc, và từ đó dễ lo lắng hay kỳ vọng vô căn cứ. Lộ trình dưới đây cố ý đặt phần lời bình ở cuối để tránh điều này. Khi đã tự tay xoay bàn nhiều lần, những cái tên nghe nặng nề sẽ trở về đúng vị trí của chúng: nhãn của một vị trí trên bàn, xoay theo đồng hồ, giống nhau cho mọi người.
Kiến thức nền cần có trước khi lập bàn
Mỗi dòng là một mảnh kiến thức độc lập, có thể học trong vài ngày. Thiếu mảnh nào thì phần lập bàn sẽ vấp ở đúng chỗ đó.
| Kiến thức | Cần nắm tới mức nào | Dùng vào bước nào |
|---|---|---|
| Sáu mươi can chi | Đếm xuôi, đếm ngược nhanh; biết tuần Giáp của bất kỳ can chi nào | Tìm tuần thủ, trực phù, trực sử |
| Hai mươi bốn tiết khí | Thứ tự, tiết nào thuộc nửa năm dương độn hay âm độn | Định cục và chiều độn |
| Chín cung Lạc thư | Số của từng cung và vị trí trên ô vuông ba nhân ba | Bố địa bàn, đếm trực sử |
| Hậu thiên bát quái | Quẻ nào ở cung nào, phương nào, hành gì | Gốc của tám cửa, chín sao |
| Ngũ hành sinh khắc | Thuộc hai vòng sinh và khắc | Môn bách, quan hệ sao với mùa |
| Địa chi hợp, hình, xung | Tam hình, tự hình, lục xung | Kích hình, phản ngâm |
| Giờ can chi | Đổi giờ đồng hồ sang giờ can chi theo ngày | Dữ kiện đầu vào của cả bàn |
Với giờ can chi, có một quy tắc cần thuộc: ngày Giáp hoặc Kỷ thì giờ Tý là Giáp Tý; ngày Ất hoặc Canh, giờ Tý là Bính Tý; ngày Bính hoặc Tân, giờ Tý là Mậu Tý; ngày Đinh hoặc Nhâm, giờ Tý là Canh Tý; ngày Mậu hoặc Quý, giờ Tý là Nhâm Tý. Từ giờ Tý đếm tiếp theo thứ tự can chi là ra các giờ khác trong ngày.
Lộ trình tám bước cho người tự học
Thứ tự dưới đây đi từ cấu trúc tới diễn giải. Mỗi bước chỉ nên chuyển sang bước sau khi đã làm đúng nhiều lần mà không cần nhìn tài liệu.
- Học thuộc nền: can chi, tiết khí, Lạc thư, bát quái, ngũ hành, hình xung hợp.
- Chọn một phái và một sách làm chuẩn, thường là thời gia chuyển bàn. Ghi ra một trang quy ước: cách định nguyên, cách gửi trung cung, bộ tên bát thần.
- Bố địa bàn tam kỳ lục nghi cho cả mười tám cục bằng tay, cho tới khi làm được trong vài giây mỗi cục.
- Tìm tuần thủ, trực phù, trực sử cho nhiều giờ khác nhau trong cùng một cục.
- Xoay đủ bốn tầng: sao, can thiên bàn, cửa, thần. Soát lại bằng các mốc tự kiểm ở phần dưới.
- Học định cục và nguyên theo phái đã chọn; tự lập bàn cho những ngày gần giao tiết để thấy chỗ khó.
- Học bộ thuật ngữ trạng thái: phục ngâm, phản ngâm, môn bách, kích hình, nhập mộ, tuần không. Đánh dấu chúng trên các bàn đã lập.
- Chỉ đến lúc này mới đọc lời bình trong sách, và đọc như tư liệu: sách nói gì, dựa trên ký hiệu nào, có nhất quán với sách khác không.
Cách tự kiểm phép tính
Người tự học không có thầy sửa bài, nên cần những mốc tự kiểm. Các mốc dưới đây bắt được phần lớn lỗi thường gặp.
- Mỗi giờ Giáp phải cho ra bàn có sao và cửa ở cung gốc (phục ngâm). Nếu không, lỗi nằm ở bước tìm tuần thủ hoặc nghi.
- Địa bàn luôn đủ chín can, không trùng, không thiếu, và Mậu luôn nằm ở cung có số bằng số cục.
- Tám cửa, tám thần luôn nằm đủ tám cung ngoài; sao đủ chín (một cung có hai sao nếu Thiên Cầm gửi cung).
- Can thiên bàn phải đi cùng sao: sao nào rời cung gốc thì mang theo đúng can địa bàn của cung gốc.
- Giờ Tý và chuyện đổi ngày: các sách khác nhau về việc ngày mới bắt đầu từ 23 giờ hay 0 giờ. Hãy chọn một cách và ghi lại.
- Giờ đồng hồ ở Việt Nam theo múi UTC+7, còn giờ mặt trời thật ở từng nơi lệch vài phút tới hơn mười phút tuỳ kinh độ và mùa. Những giờ sát ranh giới hai giờ can chi cần cẩn thận.
- Cuối cùng mới đối chiếu với phần mềm. Lệch thì tìm xem do quy ước hay do mình tính sai, đừng mặc định phần mềm đúng.
Đọc sách dịch và tài liệu trên mạng ra sao
Với người không đọc được chữ Hán, sách dịch là cửa chính. Khi chọn sách, hãy xem bản dịch có ghi rõ nguyên tác là sách nào, đời nào, người dịch có chú thích chỗ khó hay không. Một bản dịch tốt thường giữ thuật ngữ gốc kèm giải nghĩa, ghi chú khi các bản chép khác nhau, và không thêm lời bình của người dịch vào lời sách mà không đánh dấu.
Tài liệu trên mạng nên đọc với hai câu hỏi: tài liệu này theo phái nào, và lời bình lấy từ đâu. Một bài không trả lời được hai câu ấy thì chỉ nên dùng để tham khảo cách gọi tên, không nên dùng làm chuẩn. Đặc biệt cẩn trọng với những bảng tra "giờ tốt hôm nay theo Kỳ Môn" không ghi cục, không ghi phái.
Học chữ Hán ở mức đọc được thuật ngữ là khoản đầu tư rất đáng nếu bạn muốn đi sâu. Chỉ cần thuộc vài trăm chữ thường gặp trong sách thuật số, bạn đã có thể đối chiếu bản dịch với nguyên văn ở những chỗ quan trọng. Kỹ năng này cũng mở đường sang các môn khác như Lục Nhâm, Thái Ất, bát tự.
Những giới hạn nên giữ khi đã biết lập bàn
Biết lập bàn là biết một kỹ năng văn hoá. Khi người quen biết bạn học Kỳ Môn, sớm muộn sẽ có người nhờ "xem giùm" một việc, và đó là lúc ranh giới dễ bị xoá nhất. Mấy giới hạn sau giúp kỹ năng ấy không trở thành gánh nặng cho mình hay cho người khác.
- Không dùng bàn Kỳ Môn để quyết định chuyện sức khoẻ, hôn nhân, tiền bạc, đầu tư, nghề nghiệp của mình hay của ai.
- Không phán về trẻ em theo ngày giờ sinh hay theo bàn Kỳ Môn.
- Không dùng tên các trạng thái như phản ngâm, cửa Tử, Bạch Hổ để doạ người nghe.
- Không nhận tiền với lời hứa chọn giờ đổi vận hay hoá giải; không có cơ sở nào cho lời hứa đó.
- Khi chia sẻ kiến thức, ghi rõ phái, quy ước và nguồn; tách bạch phần cấu trúc với phần lời bình của sách.
- Tôn trọng người tin, nhưng nói thẳng khi được hỏi: các thuật này không có bằng chứng dự đoán.
- Giữ kín ngày giờ sinh, câu hỏi riêng tư mà người khác kể cho bạn khi trò chuyện về Kỳ Môn; đó là thông tin cá nhân của họ.
- Khi thấy ai đó đang lo âu và tìm tới Kỳ Môn như chỗ bám víu, hãy khuyến khích họ nói chuyện với người thân hoặc người có chuyên môn phù hợp.
Kỳ Môn và khoa học: đặt môn học vào đúng chỗ
Cho tới nay, không có nghiên cứu khoa học nào cho thấy Kỳ Môn Độn Giáp dự đoán được sự việc. Điều đó không ngạc nhiên khi nhìn vào cấu trúc: bàn là kết quả xác định của lịch và giờ, giống hệt cho mọi người hỏi cùng lúc, lại khác nhau tuỳ quy ước phái. Lời đọc ra từ bàn phụ thuộc người đọc nhiều hơn phụ thuộc bàn.
Vậy học Kỳ Môn để làm gì? Có nhiều lý do chính đáng. Nó giúp đọc được binh thư, tiểu thuyết, sách thuật số và hiểu một phần đời sống tri thức của người xưa. Nó rèn khả năng làm việc với nhiều hệ quy chiếu cùng lúc, một kỹ năng tư duy thú vị. Nó cho người viết nội dung văn hoá nền kiến thức để viết đúng, tránh thổi phồng hay chế giễu.
Học với thái độ ấy, bạn sẽ thấy Kỳ Môn là một công trình trí tuệ đáng nể của văn hoá Á Đông: chặt chẽ về hình thức, giàu hình ảnh, gắn với lịch pháp và binh pháp. Còn những quyết định thật trong đời sống thì nên dựa vào thông tin, hoàn cảnh và sự cân nhắc của chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới học Kỳ Môn cần biết gì trước?
Cần thuộc sáu mươi can chi, hai mươi bốn tiết khí, chín cung Lạc thư, hậu thiên bát quái, ngũ hành sinh khắc và các quan hệ hình, xung, hợp của địa chi. Thiếu những nền này thì lập bàn sẽ vấp liên tục.
Nên học Kỳ Môn theo phái nào trước?
Nên bắt đầu bằng thời gia chuyển bàn vì có nhiều sách in và phần mềm đối chiếu nhất. Chọn một sách làm chuẩn, ghi rõ quy ước định nguyên, gửi trung cung, bộ tên bát thần, rồi giữ nhất quán.
Có cần biết chữ Hán để học Kỳ Môn không?
Không bắt buộc ở giai đoạn đầu, nhưng đọc được thuật ngữ chữ Hán giúp đối chiếu bản dịch với nguyên văn ở những chỗ quan trọng. Thuộc vài trăm chữ thường gặp trong sách thuật số đã đủ để tự kiểm nhiều chỗ.
Làm sao biết mình lập bàn đúng?
Dùng các mốc tự kiểm: giờ Giáp phải cho bàn phục ngâm, địa bàn đủ chín can không trùng, tám cửa và tám thần đủ tám cung ngoài, can thiên bàn đi đúng theo sao. Sau đó mới đối chiếu với phần mềm.
Học Kỳ Môn bao lâu thì xem được cho người khác?
Lộ trình học ở đây là để hiểu một di sản tư duy, không phải để hành nghề. Các thuật này không có bằng chứng dự đoán, nên không nên dùng chúng để quyết định thay người khác hay nhận tiền với lời hứa.
Đổi giờ đồng hồ sang giờ can chi thế nào?
Xác định can chi của ngày, rồi dùng quy tắc giờ Tý: ngày Giáp, Kỷ khởi Giáp Tý; Ất, Canh khởi Bính Tý; Bính, Tân khởi Mậu Tý; Đinh, Nhâm khởi Canh Tý; Mậu, Quý khởi Nhâm Tý. Mỗi giờ can chi dài hai tiếng đồng hồ.