Ngọc hạp thông thư là tên gọi người Việt dùng cho một dòng sách chọn ngày, kiêng kỵ và tra cứu lịch, bắt nguồn từ cuốn Ngọc hạp ký của Trung Hoa, một văn bản Đạo giáo tương truyền gắn với Hứa Chân Quân. "Ngọc hạp" nghĩa là chiếc hộp ngọc: hình ảnh cuốn sách quý được cất trong hộp, chỉ người có duyên mới được trao.
Ở Việt Nam, chữ "Ngọc hạp" xuất hiện trên bìa nhiều cuốn sách khác nhau, trong lời các thầy coi ngày, và cả trong phần mềm lịch. Nhưng những gì mang tên Ngọc hạp ngày nay thường không phải bản dịch trọn vẹn của một văn bản cổ cố định. Bài này lần lại nguồn gốc cái tên, kể những lớp nội dung thường thấy trong các bản lưu hành và gợi ý cách đọc một cuốn Ngọc hạp như đọc một tư liệu văn hoá.
Ngọc hạp ký: văn bản gốc và lớp truyền thuyết
Ngọc hạp ký là một văn bản có mặt trong kho sách Đạo giáo Trung Hoa. Truyền thuyết gắn nó với Hứa Tốn, một nhân vật đời Tấn được Đạo giáo tôn là Hứa Chân Quân. Cũng như nhiều văn bản thuật số khác, việc gán tác giả ở đây thuộc về truyền thống tôn vinh, không phải ghi chép có kiểm chứng. Giới nghiên cứu thường coi nội dung hiện còn là kết quả của nhiều lớp biên tập qua các đời, được định hình rõ vào khoảng đời Minh khi được thu vào các bộ tùng thư Đạo giáo.
Nội dung Ngọc hạp ký không chỉ là chọn ngày. Văn bản có các phần ghi ngày vía của thần tiên, những ngày kiêng làm một số việc, những phép đoán đơn giản theo ngày giờ, và những lời răn mang màu sắc đạo đức Đạo giáo. Nói cách khác, đây là một cuốn sổ tay tín ngưỡng tổng hợp, phục vụ đời sống thường nhật của người tin theo, chứ không phải một bộ lý thuyết lịch pháp chặt chẽ như các sách của Khâm Thiên Giám.
Vì tính tổng hợp ấy, Ngọc hạp ký rất dễ được người sau thêm bớt. Mỗi lần in lại, người khắc bản có thể đưa thêm vài mục tra cứu được ưa chuộng ở địa phương mình. Đây là lý do khi nói "theo Ngọc hạp", cần hỏi tiếp: Ngọc hạp bản nào?
Từ "ký" thành "thông thư": cái tên đã đổi nghĩa ra sao
Ký là ghi chép. Chữ "ký" trong Ngọc hạp ký chỉ một tập ghi chép. Tên này giữ dấu vết của một văn bản tôn giáo, có thần tiên, có lời răn, có các ngày vía.
Thông thư là sách lịch dùng chung. "Thông thư" là tên chung cho loại sách lịch có ghi việc nên làm, việc kiêng theo từng ngày, rất phổ biến ở Hoa Nam. Khi người Việt nói "Ngọc hạp thông thư", cái tên đã ghép uy tín của Ngọc hạp ký với chức năng tra lịch của thông thư.
Ngọc hạp chánh tông và các tên biến thể. Trên thị trường sách cũ ở Việt Nam còn gặp những cái tên như Ngọc hạp chánh tông, Ngọc hạp toàn thư, hoặc chỉ ghi Ngọc hạp kèm tên người biên soạn. Chữ "chánh tông" là lời khẳng định của người in rằng bản của mình đúng gốc, không phải bằng chứng văn bản học.
Một cái tên, nhiều nội dung. Hệ quả là ở Việt Nam, "Ngọc hạp" giống một nhãn hiệu văn hoá hơn là tên một văn bản cố định. Hai cuốn cùng chữ Ngọc hạp trên bìa có thể có mục lục khác hẳn nhau.
Những lớp nội dung thường gặp trong một cuốn Ngọc hạp lưu hành ở Việt Nam
Dựa trên các bản in phổ thông và bản chép tay thường thấy ở chợ sách cũ, có thể nhận ra những lớp nội dung hay xuất hiện. Không phải cuốn nào cũng đủ, và thứ tự mỗi cuốn mỗi khác:
- Bảng can chi, ngũ hành nạp âm của năm và ngày, dùng làm nền cho các mục phía sau.
- Danh sách thần sát theo tháng, theo ngày, kèm lời giải thích ngắn về tính chất mỗi thần sát.
- Bảng việc nên làm, việc kiêng chia theo nhóm việc: cưới hỏi, làm nhà, khai trương, xuất hành, an táng.
- Các ngày vía, ngày lễ của thần linh trong năm, một lớp gần với phần gốc của Ngọc hạp ký.
- Những phép đoán nhỏ theo ngày giờ như nghe chim kêu, mắt máy, hắt hơi, thường in ở phần cuối như phụ lục.
- Lời tựa của người biên soạn, đôi khi có lời bàn về đạo đức hoặc lời dặn hãy giữ lòng ngay thẳng hơn là chỉ trông vào ngày giờ.
Lớp cuối cùng đáng chú ý: không ít người biên soạn xưa tự viết rằng ngày giờ chỉ là phần phụ, cái chính là việc làm của con người. Chi tiết này thường bị bỏ qua khi sách được chép lại thành bảng tra khô khan.
Vì sao các cuốn Ngọc hạp ghi khác nhau
Người cầm hai cuốn Ngọc hạp khác nhau so cùng một ngày sẽ sớm nhận ra chỗ lệch. Nguyên nhân thứ nhất là nguồn biên dịch: có người dịch từ bản Hoa Nam in đầu thế kỷ hai mươi, có người dịch từ một bản cũ hơn, có người gộp nhiều nguồn mà không ghi rõ. Nguyên nhân thứ hai là cách hiểu thuật ngữ: một tên thần sát Hán Việt có thể được giải nghĩa khác nhau tuỳ người dịch, kéo theo lời khuyên khác nhau.
Nguyên nhân thứ ba là lỗi chép và lỗi sắp chữ. Bảng tra dày đặc chữ và ký hiệu, chỉ cần lệch một dòng là cả cột sai. Khi sách được chép tay rồi in lại, rồi chụp lại, rồi nhập vào máy tính, mỗi khâu đều có thể sinh lỗi mới. Nguyên nhân thứ tư là tục lệ vùng: người biên soạn đôi khi đưa vào những kiêng kỵ của địa phương mình, như kiêng theo nghề biển, nghề nông, mà không đánh dấu đó là phần thêm.
Những nguyên nhân này cho thấy một điều: tranh luận cuốn nào "chuẩn" thường không có lời giải, vì bản thân văn bản gốc đã là một tập hợp mở. Cách đúng hơn là coi mỗi cuốn như một nhân chứng của thời và nơi nó được in.
Ngọc hạp và Hiệp kỷ: hai dòng sách khác nhau
Người mới hay lẫn hai cái tên này vì cả hai đều liên quan đến ngày tốt xấu. Bảng dưới tách chúng ra ở mức đặc điểm chung.
| Tiêu chí | Dòng Ngọc hạp | Hiệp kỷ biện phương thư |
|---|---|---|
| Gốc gác | Văn bản Đạo giáo, tương truyền gắn với Hứa Chân Quân | Sách khâm định triều Thanh, có hội đồng biên soạn |
| Tính chất | Sổ tay tín ngưỡng tổng hợp, mở, dễ thêm bớt | Bộ quy tắc chuẩn hoá cho lịch nhà nước |
| Đối tượng dùng | Người dân, thầy coi ngày, đạo sĩ | Quan làm lịch, người soạn lịch năm |
| Thái độ với thần sát | Liệt kê, ít phân biệt nguồn | Đối chiếu, giữ, bỏ và giải thích lý do |
| Ở Việt Nam | Tên quen trên bìa sách, nội dung đa dạng | Ít người đọc trực tiếp, ảnh hưởng qua sách lịch |
Hai dòng này không loại trừ nhau. Nhiều cuốn Ngọc hạp in ở Việt Nam có phần bảng thần sát mà người soạn đã tham khảo các sách theo chuẩn Hiệp kỷ, rồi ghép thêm phần ngày vía, phép đoán dân gian.
Cách đọc một cuốn Ngọc hạp như tư liệu văn hoá
Nếu trong nhà còn một cuốn Ngọc hạp cũ của ông bà, hoặc bạn mua được một bản ở chợ sách, có thể đọc nó theo cách của người làm văn bản học, khá thú vị:
- Ghi lại thông tin xuất bản: người biên soạn, nơi in, năm in nếu có. Nhiều cuốn in trước 1975 ở Sài Gòn hay Hà Nội có lời tựa ghi rõ nguồn dịch.
- Đọc lời tựa trước tiên. Lời tựa thường nói người soạn dịch từ đâu, vì sao làm sách, và đôi khi bày tỏ thái độ dè dặt với chuyện kiêng kỵ.
- So mục lục với một cuốn Ngọc hạp khác. Đánh dấu phần nào trùng, phần nào chỉ cuốn này có, đó là manh mối về nguồn.
- Chú ý các trang có chữ viết tay của người dùng cũ: ghi chú ngày giỗ, ngày làm nhà, tên con cháu. Đó là tư liệu đời sống quý hơn bảng tra.
- Bảo quản đúng cách: để nơi khô, tránh ánh nắng, không ép phẳng gáy sách đã giòn; nếu muốn tra thường xuyên, hãy chụp ảnh rồi dùng bản chụp.
Cách đọc này không đòi bạn tin hay không tin vào ngày tốt xấu. Nó chỉ mời bạn nhìn cuốn sách như một vật mang ký ức của một gia đình và một thời.
Giữ khoảng cách giữa tên sách và lời phán
Uy tín của cái tên Ngọc hạp đôi khi bị dùng để tăng sức nặng cho lời khuyên. Câu "sách Ngọc hạp ghi rõ" có thể khiến người nghe e dè, dù người nói không chỉ ra được bản nào, trang nào. Khi gặp tình huống đó, bạn có quyền hỏi lại nguồn, và có quyền coi đó là một ý kiến tham khảo chứ không phải mệnh lệnh.
Cũng cần nói rõ: không có nghiên cứu nào cho thấy làm theo hay không làm theo lời kiêng trong Ngọc hạp ảnh hưởng tới kết quả của việc cưới hỏi, làm ăn hay sức khoẻ. Nhiều gia đình vẫn xem ngày vì muốn yên lòng, vì tôn trọng người lớn tuổi; đó là lựa chọn văn hoá của mỗi nhà. Điều nên tránh là để một bảng tra không rõ nguồn khiến cả nhà căng thẳng, trì hoãn việc cần làm hoặc tốn tiền cho những nghi thức hoá giải.
Một thói quen nhỏ giúp giữ khoảng cách ấy là ghi rõ nguồn mỗi khi chép lại. Thay vì viết "ngày này xấu", người làm nội dung văn hoá có thể viết "theo bản Ngọc hạp do người A biên soạn, in năm B, ngày này ghi kiêng việc C". Câu dài hơn, nhưng trung thực hơn, và để người đọc tự đặt thông tin vào đúng chỗ của nó: một quy ước trong một cuốn sách, không phải sự thật về trời đất. Với người học Hán Nôm, việc đối chiếu một mục trong bản Việt với mục tương ứng trong bản chữ Hán còn giúp phát hiện những chỗ dịch thoát, dịch sai mà người dùng lâu năm không hề hay biết.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc hạp thông thư và Ngọc hạp ký có phải là một không?
Không hẳn. Ngọc hạp ký là văn bản Đạo giáo gốc của Trung Hoa. Ngọc hạp thông thư là tên người Việt dùng cho các sách lịch chọn ngày mang tên Ngọc hạp, thường gộp nhiều nguồn và nội dung mỗi bản một khác.
Hứa Chân Quân có thật sự viết Ngọc hạp ký không?
Việc gán sách cho Hứa Chân Quân thuộc về truyền thuyết tôn vinh của Đạo giáo. Nội dung còn lại ngày nay được giới nghiên cứu coi là kết quả của nhiều lớp biên tập qua nhiều đời, nên chỉ nên ghi là tương truyền.
Vì sao hai cuốn Ngọc hạp ghi một ngày khác nhau?
Do nguồn biên dịch khác nhau, cách hiểu thuật ngữ khác nhau, lỗi chép và lỗi sắp chữ qua nhiều lần in, cùng tục lệ địa phương được người soạn thêm vào. Không có một bản gốc cố định để phân xử.
Có nên mua Ngọc hạp để tự xem ngày cho gia đình không?
Nếu mua để tìm hiểu văn hoá thì rất thú vị. Nếu mua để quyết định việc lớn, bạn nên nhớ đây là quy ước tín ngưỡng không có bằng chứng dự báo, và các bản lại mâu thuẫn nhau, nên đừng để nó gây áp lực cho cả nhà.
Cuốn Ngọc hạp cũ trong nhà nên giữ thế nào?
Để sách nơi khô ráo, tránh nắng và ẩm, bọc giấy không axit nếu có, không ép gáy đã giòn. Nên chụp ảnh toàn bộ để tra cứu và giữ bản gốc như kỷ vật, đặc biệt nếu có chữ viết tay của người thân.
