Ngũ thuật là cách chia các môn huyền học phương Đông thành năm nhánh: Sơn (tu dưỡng thân tâm), Y (chữa bệnh, dưỡng sinh), Mệnh (suy đời người theo ngày giờ sinh), Tướng (xem hình dạng người và nơi ở), Bốc (lập quẻ để hỏi việc). Cách chia này rất phổ biến trong sách và video huyền học hiện nay, đến mức nhiều người tin rằng nó có từ thời cổ đại.
Thực tế phức tạp hơn. Khi đối chiếu với các thư mục cổ như Hán thư Nghệ văn chí hay Tứ khố toàn thư, không thấy khung năm nhánh này. Bài dưới đây giải nghĩa từng nhánh, chỉ ra cách chia của người xưa, và gợi ý cách dùng ngũ thuật như một mục lục tiện tay mà không lầm nó với lịch sử thật.
Năm chữ Sơn, Y, Mệnh, Tướng, Bốc nghĩa là gì
Bảng dưới tóm theo cách các sách huyền học hiện nay thường giải thích. Mỗi nhánh gồm khá nhiều môn con; cách gom có thể lệch giữa các tác giả.
| Nhánh | Nghĩa chữ | Thường gồm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sơn (山) | Núi — ý chỉ việc tu dưỡng nơi núi rừng | Đọc kinh điển Đạo gia, thiền định, dưỡng sinh, quyền thuật, phù chú | Phần lớn thuộc lĩnh vực tôn giáo và rèn luyện thân thể, không phải phép đoán |
| Y (醫) | Chữa bệnh | Phương thuốc, châm cứu, xoa bóp, ăn uống dưỡng sinh | Ngày nay là y học cổ truyền, có hệ thống đào tạo và quản lý riêng |
| Mệnh (命) | Mệnh, phận | Tứ trụ bát tự, tử vi đẩu số, các phép tính theo sao | Đầu vào là ngày giờ sinh |
| Tướng (相) | Nhìn, xem xét hình dạng | Tướng mặt, chỉ tay, tướng nhà, tướng mộ (phong thủy) | Đầu vào là hình dạng có thể quan sát |
| Bốc (卜) | Vết nứt trên mai rùa | Lục hào, Mai Hoa Dịch số, tam thức, chọn ngày | Đầu vào là thời điểm hỏi hoặc phép gieo |
Nhìn bảng sẽ thấy ba nhánh sau (Mệnh, Tướng, Bốc) cùng là phép suy đoán, chỉ khác ở đầu vào. Hai nhánh đầu (Sơn, Y) lại thuộc loại khác hẳn: một bên là tu luyện, một bên là chữa bệnh. Việc gom năm thứ không cùng loại vào một khung là chỗ đầu tiên khiến người đọc kỹ đặt câu hỏi về độ "cổ" của cách chia này.
Thư mục cổ có khung "ngũ thuật" không
Thư mục là nơi tốt nhất để biết người xưa chia tri thức thế nào, vì đó là bảng xếp loại sách do quan lại triều đình làm khi kiểm kê thư viện. Thư mục sớm nhất còn trọn là Nghệ văn chí trong Hán thư của Ban Cố, dựa trên công trình của cha con Lưu Hướng, Lưu Hâm cuối đời Tây Hán. Ở đó, các môn mà ngày nay ta gọi là huyền học nằm ở hai phần riêng: "Số thuật" gồm thiên văn, lịch phổ, ngũ hành, bói cỏ thi và mai rùa, tạp chiêm, hình pháp; còn "Phương kỹ" gồm sách y, sách phương thuốc, phòng trung và thần tiên.
Như vậy ngay từ đời Hán, y học và các phép tu tiên đã đứng tách khỏi thuật số. Không có nhánh "Mệnh" riêng, vì phép đoán mệnh theo ngày giờ sinh lúc đó chưa thành hệ như bát tự đời sau. Phép xem tướng người, tướng đất nằm chung trong "hình pháp", không tách thành "Tướng" như ngày nay.
Đến bộ Tứ khố toàn thư đời Càn Long, cuối thế kỷ XVIII, khung lại khác. Y gia là một loại riêng trong tử bộ; Đạo gia và Thích gia là hai loại riêng; thuật số là một loại với bảy tiểu mục như số học, chiêm hậu, tướng trạch tướng mộ, chiêm bốc, mệnh thư tướng thư, âm dương ngũ hành, tạp kỹ thuật. Một lần nữa, không thấy năm chữ Sơn, Y, Mệnh, Tướng, Bốc được gom thành một khung.
Vậy cách chia năm nhánh lan ra từ đâu
Theo những gì các nhà nghiên cứu lịch sử thuật số đã ghi nhận, cách gọi gọn "ngũ thuật" trở nên phổ biến trong sách thuật số in bằng tiếng Hoa ở Đài Loan, Hồng Kông khoảng nửa sau thế kỷ XX, rồi lan sang sách tiếng Nhật và các nước khác. Một số trường phái lúc đó tự nhận cách chia này được truyền thừa lâu đời trong nội bộ; giới nghiên cứu chưa tìm được văn bản cổ nào chứng thực lời tự nhận ấy.
Không nên vì thế mà coi ngũ thuật là "bịa". Từng chữ trong năm chữ đều có gốc lâu đời: chữ "bốc" xuất hiện trên giáp cốt từ đời Thương, chữ "tướng" với nghĩa xem tướng có trong sách thời Chiến Quốc, chữ "mệnh" là khái niệm trung tâm của Nho gia. Cái mới là việc gom chúng lại thành một bộ năm nhánh cân đối, dễ nhớ, tiện để dạy và quảng bá.
Cách chia này sang Việt Nam chủ yếu qua sách dịch và qua mạng, nên người đọc Việt thường gặp nó trong các tài liệu trực tuyến hơn là trong sách Hán Nôm. Khi một bài viết nói "người xưa chia huyền học thành ngũ thuật", bạn có thể hiểu đó là cách nói gần đúng về tinh thần, không phải mô tả chính xác thư mục của người xưa.
Vì sao ngũ thuật tiện mà dễ gây hiểu lầm
Tiện vì dễ nhớ. Năm chữ đơn, mỗi chữ một nhánh, ai cũng thuộc sau một lần đọc. Với người mới, đó là cái móc để treo các tên môn lạ như Lục Nhâm, Thiết bản thần số, Ma Y.
Tiện vì chia theo đầu vào. Mệnh dùng ngày giờ sinh, Tướng dùng hình dạng, Bốc dùng thời điểm hỏi hoặc phép gieo. Chia theo đầu vào giúp người học thấy ngay một môn cần dữ liệu gì.
Dễ hiểu lầm vì đặt y học cạnh phép đoán. Khi Y đứng chung khung với Mệnh, Bốc, người đọc dễ nghĩ chữa bệnh cũng có thể "xem số" mà biết. Y học cổ truyền hôm nay là một ngành có đào tạo, có cơ quan quản lý; bệnh cần đi khám, không cần lá số.
Dễ hiểu lầm vì tạo cảm giác cổ xưa liền mạch. Một khung gọn gàng khiến người đọc tưởng mọi môn đã tồn tại song song từ thời cổ. Thực tế các môn ra đời cách nhau hàng nghìn năm: bói mai rùa có từ đời Thương, còn bát tự hoàn chỉnh thì muộn hơn rất nhiều.
Dễ bị dùng để quảng bá. Khung năm nhánh hay được dùng để giới thiệu một người "tinh thông ngũ thuật". Một người thật sự hiểu sâu cả năm lĩnh vực khác nhau như thế là điều hiếm; danh xưng đó nên được hiểu như lời giới thiệu, không phải bằng cấp.
Đặt ngũ thuật cạnh thư mục Hán thư và Tứ khố
Bảng so sánh giúp thấy mỗi nhánh của ngũ thuật ứng với chỗ nào trong hai thư mục cổ lớn. Tên mục ghi theo cách đọc Hán Việt phổ biến.
| Nhánh ngũ thuật | Trong Hán thư Nghệ văn chí | Trong Tứ khố toàn thư |
|---|---|---|
| Sơn | Phần Phương kỹ: thần tiên; một phần ở Chư tử: Đạo gia | Đạo gia (tử bộ), một phần ở Thích gia |
| Y | Phần Phương kỹ: y kinh, kinh phương | Y gia (tử bộ) |
| Mệnh | Chưa có mục riêng; nằm rải trong ngũ hành, tạp chiêm | Thuật số loại: tiểu mục mệnh thư tướng thư |
| Tướng | Số thuật: hình pháp | Thuật số loại: tướng trạch tướng mộ; mệnh thư tướng thư |
| Bốc | Số thuật: thi quy (cỏ thi, mai rùa), tạp chiêm | Thuật số loại: chiêm bốc; âm dương ngũ hành |
Bảng cho thấy ba điều. Thứ nhất, Sơn và Y chưa bao giờ nằm trong thuật số ở hai bộ thư mục này. Thứ hai, Mệnh chỉ thành mục rõ ràng ở thư mục đời sau. Thứ ba, xem tướng người và xem tướng đất từng đi chung một nhóm, điều mà cách chia hiện đại thường tách ra.
Dùng ngũ thuật như một mục lục đọc sách
Nếu muốn dùng năm nhánh để tự định hướng khi tìm hiểu, có thể đi theo trình tự sau. Mục tiêu là hiểu, không phải học để xem cho người khác.
- Chọn một nhánh và ghi ra đầu vào của nó: Mệnh cần ngày giờ sinh và lịch tiết khí, Tướng cần quan sát hình dạng, Bốc cần thời điểm hoặc phép gieo.
- Liệt kê các môn con trong nhánh đó và tìm thời điểm xuất hiện sớm nhất có ghi chép của từng môn. Ghi rõ đâu là sử liệu, đâu là truyền thuyết.
- Tìm thư mục cổ xếp môn đó vào đâu. Việc này cho biết người xưa coi nó là kỹ thuật, triết học hay tôn giáo.
- Đọc một cuốn sách gốc tiêu biểu qua bản dịch có chú thích, để thấy quy tắc thật thay vì đọc lời phán rời rạc trên mạng.
- Viết lại bằng lời mình phần cấu trúc của môn đó. Nếu không viết lại được, nghĩa là mới thuộc tên gọi chứ chưa hiểu.
- Dừng ở mức hiểu cấu trúc và lịch sử. Không dùng nó để quyết định việc của mình hay người khác.
Với Sơn và Y, các bước trên chỉ nên dừng ở góc lịch sử phân loại. Việc tu tập thuộc về các truyền thống tôn giáo và người hướng dẫn của họ; việc chữa bệnh thuộc về thầy thuốc có chuyên môn. Thầy Số không viết hướng dẫn tu luyện hay bài thuốc.
Ngũ thuật trong cách nói của người Việt hôm nay
Trên mạng tiếng Việt, chữ "ngũ thuật" thường xuất hiện trong lời giới thiệu các khoá học huyền học hoặc trong tiểu sử của người hành nghề. Ít bài viết dừng lại để hỏi khung năm nhánh này đến từ đâu. Kết quả là nhiều người nghĩ đây là một "hệ thống" có giáo trình thống nhất từ ngàn xưa, trong khi thực chất đó là cách gom gọn các lĩnh vực vốn rời nhau.
Trong đời sống làng xã truyền thống ở Việt Nam, người ta ít nói "ngũ thuật". Người ta nói cụ thể hơn: ông đồ xem ngày, thầy địa xem đất, thầy lang bốc thuốc, thầy bói gieo quẻ. Mỗi người một nghề, mỗi nghề một cách truyền. Ông lang chữa bệnh không nhất thiết biết xem đất; người xem tướng ở chợ phiên không nhất thiết biết làm lịch.
Nhìn như vậy, ngũ thuật là một tấm bản đồ tiện dụng do người hiện đại vẽ lại, có ích cho việc sắp xếp kiến thức. Bạn có thể dùng nó, miễn nhớ rằng bản đồ không phải lãnh thổ. Các bài tiếp theo trong danh mục này sẽ đi vào thư mục cổ, nhóm phương sĩ, và từng vùng Mệnh, Tướng, Bốc để bạn tự so bản đồ mới với địa hình cũ.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ thuật có phải là cách chia từ thời cổ đại không?
Không có bằng chứng như vậy. Các thư mục cổ lớn như Hán thư Nghệ văn chí và Tứ khố toàn thư đều chia khác. Cách gọi năm nhánh Sơn, Y, Mệnh, Tướng, Bốc phổ biến trong sách thuật số tiếng Hoa khoảng nửa sau thế kỷ XX, dù từng chữ trong đó có gốc lâu đời.
Vì sao Y học lại nằm trong ngũ thuật?
Vì người gom khung muốn bao quát mọi tri thức truyền thống liên quan tới thân thể và vận mệnh. Nhưng trong thư mục cổ, y học luôn đứng riêng. Ngày nay y học cổ truyền là một ngành có đào tạo và quản lý; khi có bệnh, nên đi khám ở cơ sở y tế, không dựa vào phép đoán.
Sơn trong ngũ thuật có phải là phong thủy núi non không?
Không. Chữ Sơn ở đây chỉ việc tu dưỡng, hàm ý người tu thường vào núi. Nó gồm đọc kinh điển Đạo gia, thiền định, dưỡng sinh, quyền thuật. Phong thủy thì thường được xếp vào nhánh Tướng, cụ thể là xem tướng nhà và tướng đất.
Phong thủy thuộc nhánh nào trong ngũ thuật?
Phần lớn sách hiện nay xếp phong thủy vào nhánh Tướng, vì nó xem hình thế đất, hướng nhà, vị trí mồ mả. Điều này khớp với thư mục cổ: Hán thư xếp sách về hình thế nhà cửa vào hình pháp, còn Tứ khố có hẳn tiểu mục tướng trạch tướng mộ trong thuật số.
Một người có thể tinh thông cả năm nhánh không?
Rất khó, vì năm nhánh là năm lĩnh vực khác loại, mỗi lĩnh vực cần nhiều năm học. Danh xưng tinh thông ngũ thuật nên được hiểu như lời giới thiệu. Nếu cần quyết định việc quan trọng, nên tìm người có chuyên môn được kiểm chứng trong đúng lĩnh vực đó.
Có nên dùng ngũ thuật để học huyền học không?
Có thể dùng như một mục lục để định hướng, biết mỗi nhánh cần đầu vào gì và gồm môn nào. Nhưng nên đọc thêm thư mục cổ để hiểu lịch sử thật, và dừng ở mức tìm hiểu văn hoá, không biến nó thành căn cứ quyết định đời sống.