Rất nhiều sách thuật số Trung Hoa được gán cho những nhân vật lừng danh như Quỷ Cốc Tử, Gia Cát Lượng, Lưu Bá Ôn hay Thiệu Ung, dù phần lớn không có bằng chứng các vị ấy viết ra; giới khảo chứng gọi hiện tượng này là thác danh, tức mượn tên người nổi tiếng để đặt cho sách.
Hiểu hiện tượng thác danh là một kỹ năng nền khi đọc bất kỳ cổ thư thuật số nào. Nó giúp bạn không bị choáng ngợp trước những dòng "sách bí truyền của Gia Cát Võ Hầu", và cũng giúp bạn không vội gạt bỏ một văn bản chỉ vì tên tác giả bị gán sai. Bài này giải thích vì sao thác danh phổ biến, các nhà thư mục xưa đã nhận ra nó thế nào, và vài cách đơn giản để người đọc hôm nay tự đánh giá.
Thác danh là gì và vì sao nó phổ biến
Thác danh là việc người soạn sách không đề tên mình mà gán tác phẩm cho một nhân vật có uy tín, thường là người đã mất từ lâu. Hiện tượng này có ở nhiều loại sách cổ, từ y thư, binh thư đến sách tu luyện, nhưng đặc biệt dày ở mảng thuật số, nơi uy tín của người truyền dạy gần như là tất cả.
Lý do đầu tiên là thương mại và uy tín. Một cuốn sách đề "của Lưu Bá Ôn" dễ được chép, được in, được tin hơn nhiều so với cuốn đề tên một người hành nghề vô danh. Lý do thứ hai là quan niệm về tri thức: trong nhiều truyền thống, người soạn tin rằng mình chỉ truyền lại điều đã có từ thánh hiền, nên gán sách cho người xưa là một cách tỏ lòng kính trọng chứ không phải lừa dối. Lý do thứ ba là truyền khẩu: một hệ quy tắc truyền miệng qua nhiều đời, đến khi ghi thành văn thì được gán cho nhân vật mà giai thoại đã gắn với nó.
Ba lý do này thường đan vào nhau, nên khó phán xét người soạn xưa theo chuẩn bản quyền ngày nay. Nhưng với người đọc hiện đại, kết luận thực tế vẫn rõ ràng: tên tác giả trên bìa một cổ thư thuật số không phải bằng chứng về nguồn gốc của nó.
Những cái tên hay bị mượn nhất
Danh sách dưới đây nêu một số nhân vật hay được gán tên vào sách thuật số, kèm lý do hình ảnh của họ hấp dẫn người soạn sách. Không phải mọi sách gắn với họ đều là thác danh, nhưng phần lớn cần được ghi là tương truyền:
- Quỷ Cốc Tử: nhân vật thời Chiến Quốc gắn với tung hoành gia, hình ảnh ẩn sĩ thầy của các mưu sĩ; nhiều sách mệnh học, bói toán đề tên ông, như cuốn mệnh thư mang tên Lý Hư Trung.
- Gia Cát Lượng: nhân vật lịch sử thời Tam Quốc, qua tiểu thuyết trở thành biểu tượng của trí tuệ thần diệu; tên ông gắn với nhiều phép bói nhỏ in trong thông thư và với các truyền thuyết Kỳ Môn.
- Lưu Bá Ôn: khai quốc công thần đời Minh, trong dân gian thành nhà tiên tri; tên ông gắn với lời chú Trích thiên tuỷ, Hoàng Kim Sách của Lục hào và cả những bài sấm.
- Thiệu Ung: nhà triết học đời Tống có trước tác thật về tượng số như Hoàng cực kinh thế; Mai Hoa Dịch số được gán cho ông, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng sách hình thành muộn hơn.
- Ma Y đạo giả: nhân vật đạo sĩ đời Tống gần như chỉ được biết qua truyền thuyết, được gán cho Hoả Châu Lâm và một bộ tướng thư nổi tiếng.
- Hứa Chân Quân: đạo sĩ đời Tấn được tôn thờ, gắn với Ngọc hạp ký.
Trường hợp Thiệu Ung đáng chú ý nhất: ông là một học giả thật với tác phẩm thật về tượng số, nên việc gán thêm cho ông một sách bói toán nghe rất "hợp lý". Chính sự hợp lý ấy làm thác danh khó bị phát hiện.
Các nhà thư mục xưa đã nhận ra thác danh thế nào
Thác danh không phải phát hiện của thời hiện đại. Ngay các nhà thư mục và khảo chứng Trung Hoa xưa đã ghi chú về nó. Khi biên soạn Tứ khố toàn thư đời Thanh, các học quan viết phần đề yếu, tức lời giới thiệu và đánh giá cho từng sách, và trong mảng thuật số họ nhiều lần ghi rằng một sách "mượn tên" người xưa, hoặc nội dung không hợp với thời đại của tác giả được gán.
Phương pháp của họ khá gần với văn bản học ngày nay. Họ so thuật ngữ trong sách với thuật ngữ dùng ở thời tác giả được gán; nếu sách nhắc đến địa danh, chức quan, khái niệm chỉ có ở thời sau, đó là dấu hiệu thác danh. Họ xem các thư mục cổ có ghi sách ấy hay không; một sách tương truyền của người đời Hán mà mãi đến đời Minh mới xuất hiện trong thư mục thì rất đáng ngờ. Họ cũng so văn phong với trước tác chắc chắn của nhân vật ấy.
Điều đáng lưu ý là các học quan ấy vẫn thu nhiều sách thác danh vào Tứ khố, vì giá trị nội dung hoặc giá trị tư liệu. Đánh giá "sách này mượn tên" và đánh giá "sách này đáng giữ" là hai việc khác nhau.
Dấu hiệu nhận biết một sách có thể là thác danh
Người đọc không chuyên vẫn có thể dùng một số dấu hiệu đơn giản để đặt câu hỏi. Bảng dưới gom những dấu hiệu thường được giới khảo chứng nhắc tới:
| Dấu hiệu | Vì sao đáng ngờ | Có thể kiểm thế nào |
|---|---|---|
| Sách xuất hiện muộn hơn tác giả nhiều thế kỷ | Một văn bản quan trọng hiếm khi im lặng suốt nhiều đời | Xem phần khảo chứng trong lời tựa ấn bản hiện đại |
| Dùng thuật ngữ, khái niệm của thời sau | Tác giả không thể biết những gì chưa có | Đối chiếu với lịch sử thuật ngữ trong từ điển chuyên ngành |
| Văn phong khác hẳn trước tác chắc chắn | Mỗi người có lối viết riêng | So vài đoạn với tác phẩm đã được xác thực |
| Lời tựa kể chuyện "được truyền trong hang", "tìm thấy trong vách" | Mô típ quen thuộc để tạo uy tín | Ghi nhận như truyền thuyết, tìm nguồn độc lập |
| Tên sách có chữ bí truyền, chân truyền, chính tông | Lời khẳng định của người in, không phải chứng cứ | Tìm xem sách có trong thư mục cổ không |
Không dấu hiệu nào tự nó đủ để kết luận. Nhưng khi gặp hai ba dấu hiệu cùng lúc, cách viết an toàn là thêm chữ "tương truyền" trước tên tác giả.
Thác danh khác với nghi vấn chưa ngã ngũ
Cần tránh rơi vào thái cực ngược lại: thấy sách thuật số nào gắn tên danh nhân cũng gạt đi là "giả". Có những trường hợp việc gán tác giả có cơ sở khá vững, chẳng hạn khung lý thuyết nạp giáp gắn với Kinh Phòng đời Hán, dù trước tác của ông không còn nguyên. Có những trường hợp giới nghiên cứu còn tranh luận, mỗi bên có lý lẽ riêng, chưa đủ chứng cứ để chốt.
Vì vậy, thay vì chia sách thành hai loại "thật" và "giả", nên dùng một thang nhiều mức: có bằng chứng vững, có cơ sở nhưng chưa chắc, tương truyền không có chứng cứ độc lập, và rõ ràng là thác danh vì mâu thuẫn niên đại. Cách chia nhiều mức này trung thực hơn, và cũng là cách các ấn bản hiệu đính nghiêm túc thường dùng trong lời giới thiệu.
Với người viết nội dung, cái thang ấy chuyển thành những cụm từ rất cụ thể: "của", "thường được ghi là của", "tương truyền của", "mượn tên". Chọn đúng cụm từ cho từng trường hợp là cách tôn trọng cả người đọc lẫn văn bản cổ.
Ở Việt Nam: từ sách dịch đến bài đăng trên mạng
Người Việt tiếp nhận sách thuật số chủ yếu qua sách chữ Hán nhập về và qua bản dịch thế kỷ hai mươi. Trong quá trình dịch, chữ "tương truyền" hay bị rơi mất: bản gốc ghi một cách dè dặt, bản dịch lại ghi chắc nịch "sách của Gia Cát Lượng". Đến thời mạng xã hội, bước rơi ấy càng phổ biến, vì một dòng tiêu đề có tên danh nhân thu hút hơn hẳn.
Văn hoá Việt cũng có hiện tượng tương tự với các danh nhân trong nước: nhiều sách, nhiều lời sấm, nhiều phép thuật được gán cho những người có tiếng về học vấn hay tài tiên tri. Những trường hợp ấy thuộc về lịch sử thuật số Việt và văn học dân gian, cần được khảo riêng, nhưng nguyên tắc đọc thì giống nhau.
Một thói quen tốt cho người viết nội dung văn hoá là luôn giữ chữ "tương truyền" khi chưa chắc, và khi có thể, ghi kèm thời điểm sớm nhất mà văn bản được biết đến trong thư mục. Hai chi tiết nhỏ ấy giúp bài viết trung thực hơn rất nhiều.
Tự đánh giá một cổ thư thuật số trong năm bước
Khi cầm một cuốn sách hoặc đọc một bài đăng nói "theo sách cổ của …", bạn có thể đi qua năm bước sau trước khi tin hay chia sẻ:
- Ghi lại tên sách và tên tác giả được nêu, kèm thời đại của tác giả ấy.
- Tìm xem sách được nhắc lần đầu trong thư mục hay tư liệu nào, vào thời nào; khoảng cách càng xa càng cần dè dặt.
- Đọc lời tựa và phần khảo chứng của ấn bản hiện đại nếu có; người hiệu đính nghiêm túc thường nói rõ nghi vấn.
- Phân biệt giá trị nội dung với tên tác giả: một sách thác danh vẫn có thể là tư liệu quý về thời nó thật sự ra đời.
- Khi chia sẻ lại, viết "tương truyền của…" và tránh dùng tên danh nhân để tăng sức nặng cho một lời phán.
Năm bước này mất vài phút nhưng giúp bạn tránh được kiểu lập luận "người xưa tài giỏi như thế đã viết vậy thì hẳn là đúng", vốn là cách nhiều lời khuyên thiếu căn cứ mượn uy tín để thuyết phục người nghe.
Câu hỏi thường gặp
Thác danh có phải là làm giả sách không?
Không hoàn toàn. Thác danh có thể vì mục đích uy tín, thương mại, nhưng cũng có thể vì quan niệm kính trọng người xưa hoặc vì một hệ quy tắc truyền khẩu được gán cho nhân vật trong giai thoại. Điều quan trọng là tên trên bìa không phải bằng chứng nguồn gốc.
Mai Hoa Dịch số có phải do Thiệu Ung viết không?
Truyền thống gán sách cho Thiệu Ung, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng văn bản hình thành muộn hơn thời ông. Thiệu Ung có trước tác thật về tượng số như Hoàng cực kinh thế, nên việc gán thêm nghe hợp lý nhưng cần ghi là tương truyền.
Sách thác danh có còn giá trị không?
Có. Một sách thác danh vẫn là tư liệu cho biết người ở thời nó thật sự ra đời đã nghĩ gì, viết gì. Chính các học quan đời Thanh vẫn thu nhiều sách thác danh vào Tứ khố toàn thư vì giá trị nội dung và tư liệu.
Làm sao biết một sách cổ có thể bị gán tên sai?
Xem sách xuất hiện lần đầu khi nào, có dùng thuật ngữ của thời sau không, văn phong có khác trước tác chắc chắn của tác giả không, và lời tựa có kể chuyện tìm thấy bí ẩn không. Gặp nhiều dấu hiệu cùng lúc thì nên ghi là tương truyền.
Vì sao Lưu Bá Ôn được gán nhiều sách đến vậy?
Vì trong dân gian, ông được hình dung là nhà mưu lược thông thiên văn, giỏi tiên đoán. Hình ảnh ấy làm tên ông trở thành con dấu uy tín cho sách thuật số, sấm ký và cả lời chú cho các văn bản mệnh học.
