Tam kỳ lục nghi là cách Kỳ Môn Độn Giáp dùng chín trong mười thiên can: ba "kỳ" là Ất, Bính, Đinh; sáu "nghi" là Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Can Giáp không có ô riêng mà được giấu dưới một trong sáu nghi, và chính việc giấu này là nghĩa đen của hai chữ "độn Giáp".
Nhiều người đọc sách Kỳ Môn lần đầu vấp ngay ở chỗ này: sách nói "Mậu" mà thật ra đang nói về "Giáp Tý", nói "Canh" mà lại phải nghĩ tới "Giáp Thân". Bài đi từng bước: vì sao phải bỏ một can, sáu nghi giấu sáu Giáp ra sao, vì sao ba can Ất Bính Đinh được gọi là kỳ, và chín can được bố lên địa bàn theo thứ tự nào. Mọi bàn mẫu trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cấu trúc, không dùng để luận việc của ai.
Mười can, chín cung: vì sao một can phải biến mất
Bàn Kỳ Môn dựng trên chín cung của Lạc thư: tám cung bao quanh ứng với tám quẻ hậu thiên và một trung cung ở giữa. Trong khi đó hệ can chi có mười thiên can. Mười vật bỏ vào chín ô thì thừa một, và người xưa giải quyết bằng cách cho một can không đứng riêng mà nương vào can khác. Can được chọn để "ẩn" là Giáp, can đứng đầu cả hệ.
Lý do chọn Giáp được các sách giải thích theo hai tầng. Tầng thứ nhất là thứ bậc: Giáp mở đầu mười can, mở đầu sáu mươi hoa giáp, nên được coi như vị chủ tướng. Trong hình dung binh pháp mà Kỳ Môn mượn, chủ tướng không lộ mặt ở tiền tuyến mà ở sau quân, ra lệnh qua các bộ hạ. Tầng thứ hai là ngũ hành: Giáp thuộc dương Mộc, và trong mười can có Canh là dương Kim khắc thẳng Giáp. Giấu Giáp đi là cách hình tượng hoá việc tránh mũi nhọn của Canh.
Hiểu như vậy thì cụm từ "Độn Giáp" không có gì bí hiểm. "Độn" là ẩn, lánh; "Độn Giáp" là để can Giáp ẩn đi. Phần còn lại của tên gọi, "Kỳ Môn", ghép từ "kỳ" (ba can Ất Bính Đinh) và "môn" (tám cửa). Cả tên môn học vì thế là một bản tóm tắt cấu trúc: ba kỳ, tám cửa, can Giáp ẩn. Người mới học nên nắm câu này trước, các chi tiết sau đều mọc ra từ đó.
Sáu nghi giấu sáu Giáp: bảng đối chiếu
Sáu mươi hoa giáp chia làm sáu tuần, mỗi tuần mười ngày (hoặc mười giờ) bắt đầu bằng một can Giáp. Mỗi Giáp đầu tuần được gán cho một nghi để ẩn vào. Đây là bảng cần thuộc trước tiên khi đọc bất kỳ bàn Kỳ Môn nào.
| Tuần (Giáp đầu tuần) | Nghi giữ Giáp | Mười can chi trong tuần | Hai chi tuần không |
|---|---|---|---|
| Giáp Tý | Mậu | Giáp Tý đến Quý Dậu | Tuất, Hợi |
| Giáp Tuất | Kỷ | Giáp Tuất đến Quý Mùi | Thân, Dậu |
| Giáp Thân | Canh | Giáp Thân đến Quý Tỵ | Ngọ, Mùi |
| Giáp Ngọ | Tân | Giáp Ngọ đến Quý Mão | Thìn, Tỵ |
| Giáp Thìn | Nhâm | Giáp Thìn đến Quý Sửu | Dần, Mão |
| Giáp Dần | Quý | Giáp Dần đến Quý Hợi | Tý, Sửu |
Cột "tuần không" ghi hai địa chi không xuất hiện trong mười can chi của tuần đó, vì mười can chỉ ghép được với mười trong mười hai chi. Kỳ Môn, Lục Nhâm và nhiều môn khác đều dùng khái niệm này; trong Kỳ Môn nó được đánh dấu lên hai cung chứa hai chi đó.
Cách dùng bảng rất đơn giản. Muốn biết giờ Bính Dần thuộc tuần nào, đếm ngược từ Bính về Giáp: Bính Dần, Ất Sửu, Giáp Tý. Vậy giờ đó thuộc tuần Giáp Tý, Giáp ẩn dưới Mậu. Muốn biết giờ Tân Tỵ, đếm ngược: Tân Tỵ, Canh Thìn, Kỷ Mão, Mậu Dần, Đinh Sửu, Ất Hợi, Giáp Tuất. Tuần Giáp Tuất, Giáp ẩn dưới Kỷ. Phép đếm này là bước đầu của việc tìm trực phù, trực sử ở các bước sau.
Vì sao Ất, Bính, Đinh được gọi là "kỳ"
Ất là nhật kỳ. Ất là âm Mộc, em của Giáp trong cặp Mộc. Theo phép hợp can, Ất hợp với Canh. Sách Kỳ Môn hình dung Ất như người em gái được gả cho Canh để Canh không làm hại Giáp, một hình ảnh mượn từ quan hệ gia tộc. Ất được gọi là nhật kỳ, tức kỳ ứng với mặt trời.
Bính là nguyệt kỳ. Bính là dương Hoả. Hoả khắc Kim, nên Bính được coi là lực kiềm chế Canh trực tiếp nhất. Bính được gọi là nguyệt kỳ. Việc mặt trời ứng với Ất mà mặt trăng ứng với Bính nghe ngược với trực giác về Hoả, nhưng đó là quy ước tên gọi của sách, người học nên ghi nhận như một quy ước chứ không cố suy ra từ ngũ hành.
Đinh là tinh kỳ. Đinh là âm Hoả, cũng khắc Kim, ứng với các vì sao. Ba kỳ hợp lại thành bộ ba nhật, nguyệt, tinh, tức ba thứ sáng trên trời, khớp với lối nghĩ đem thiên văn vào phép tính thời gian.
Cả ba đều xoay quanh việc bảo vệ Giáp. Đặt ba lý do cạnh nhau sẽ thấy một mạch logic chung: Canh khắc Giáp, nên cần một can hợp với Canh (Ất) và hai can khắc Canh (Bính, Đinh). Ba can này "quý" vì chức năng đó, chứ không phải vì bản thân chúng mang điềm lành. Hiểu theo chức năng thì đọc sách sẽ đỡ bị cuốn vào những câu kiểu "gặp kỳ là tốt".
Sáu nghi là phần còn lại, không phải phần kém hơn. Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý được gọi chung là nghi, tức là "nghi thức", "khuôn phép". Chúng làm nhiệm vụ chứa sáu Giáp, nên mỗi nghi luôn mang hai lớp nghĩa: lớp của chính nó và lớp của Giáp đầu tuần ẩn bên dưới. Riêng Mậu thường được nhắc nhiều nhất vì giữ Giáp Tý, tuần đầu tiên của chu kỳ.
Thứ tự bố chín can lên địa bàn
Địa bàn là lớp cố định của một cục, nơi chín can được xếp vào chín cung theo số cục. Thứ tự luôn là sáu nghi trước, ba kỳ sau, và ba kỳ đi theo chiều ngược tên gọi: Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, rồi Đinh, Bính, Ất. Hai ví dụ giả định dưới đây cho thấy cách xếp.
- Xác định số cục và chiều độn. Số cục từ 1 đến 9, dương độn hay âm độn tuỳ khoảng thời gian trong năm (cách định cục là phần riêng, ở đây coi như đã biết).
- Đặt Mậu vào cung có số bằng số cục. Dương độn 1 cục thì Mậu ở cung 1 (Khảm); âm độn 9 cục thì Mậu ở cung 9 (Ly).
- Dương độn đi thuận theo số cung: Kỷ ở cung kế tiếp, rồi Canh, Tân, Nhâm, Quý, Đinh, Bính, Ất. Với dương 1 cục: Mậu 1, Kỷ 2, Canh 3, Tân 4, Nhâm 5, Quý 6, Đinh 7, Bính 8, Ất 9.
- Âm độn đi nghịch: Kỷ ở cung có số nhỏ hơn một, cứ thế lùi. Với âm 9 cục: Mậu 9, Kỷ 8, Canh 7, Tân 6, Nhâm 5, Quý 4, Đinh 3, Bính 2, Ất 1.
- Đi quá cung 9 thì vòng về cung 1, lùi quá cung 1 thì vòng về cung 9. Ví dụ dương 4 cục: Mậu 4, Kỷ 5, Canh 6, Tân 7, Nhâm 8, Quý 9, Đinh 1, Bính 2, Ất 3.
- Can rơi vào cung 5 (trung cung) vẫn được ghi ở trung cung, nhưng khi đọc, phái chuyển bàn thường "gửi" nó sang cung 2 (Khôn). Đây là điểm các sách không hoàn toàn thống nhất, người học nên ghi chú phái mình đang theo.
Điều đáng để ý là thứ tự Đinh, Bính, Ất chứ không phải Ất, Bính, Đinh. Có sách giải thích rằng ba kỳ đi ngược để Ất, kỳ thân với Canh nhất, nằm cuối dãy; cũng có thể đơn giản đây là quy ước truyền lại. Không nên tự đặt thêm ý nghĩa ngoài những gì sách ghi.
Thiên bàn: chín can rời chỗ và đi theo sao
Địa bàn đứng yên, nhưng một bàn Kỳ Môn còn có thiên bàn. Ở phái chuyển bàn, chín can của địa bàn được "nhấc" lên theo cửu tinh: sao nào rời cung gốc thì mang theo can đang nằm ở cung đó. Kết quả là mỗi cung có hai can xếp chồng, một can thiên bàn ở trên và một can địa bàn ở dưới. Khi sách viết "Bính gia Mậu" hay "Mậu gia Bính", chữ "gia" chỉ quan hệ can trên đặt lên can dưới.
Từ những cặp chồng như vậy, sách cổ lập ra cả một bảng gọi là thập can khắc ứng, ghi lời bình cho từng tổ hợp. Một số cặp có tên riêng đã thành thuật ngữ, ví dụ Mậu gia Bính được gọi là "Thanh Long phản thủ", Bính gia Mậu gọi là "Phi điểu điệt huyệt". Người đọc hôm nay nên coi những cái tên này như từ vựng chuyên ngành, giống tên thế cờ, để hiểu sách đang nói gì, chứ không phải lời báo trước cho một việc thật.
Thiên bàn cũng là chỗ tam kỳ lục nghi gặp các tầng khác. Can thiên bàn đi cùng sao, cung lại có cửa và thần, nên một ô của bàn Kỳ Môn chứa bốn năm lớp ký hiệu. Thấy rối là bình thường; cách học chắc nhất là tách từng lớp, thuộc vị trí gốc của từng lớp, rồi mới xem chúng xếp chồng ra sao. Các bài khác trong danh mục này đi lần lượt qua cửu tinh, bát môn, bát thần và cặp trực phù, trực sử.
Những chỗ người mới hay nhầm khi đọc tam kỳ lục nghi
Vì cùng một can vừa là chính nó vừa đại diện cho Giáp, rất dễ đọc lẫn. Dưới đây là những lỗi gặp nhiều nhất khi tự đối chiếu sách.
- Tìm can Giáp trên bàn và không thấy. Giáp không bao giờ có ô riêng; muốn biết Giáp của thời điểm đang xét ở đâu, phải tìm tuần thủ rồi tìm nghi tương ứng.
- Xếp ba kỳ theo thứ tự Ất, Bính, Đinh sau Quý. Thứ tự đúng là Đinh, Bính, Ất. Lỗi này làm sai cả ba cung cuối của địa bàn.
- Quên chiều nghịch của âm độn. Âm độn lùi số cung, nên với âm 3 cục, Kỷ ở cung 2 chứ không ở cung 4.
- Lẫn tuần không giữa ngày và giờ. Bàn theo giờ dùng tuần của can chi giờ; nếu sách đánh dấu thêm tuần không của ngày thì đó là lớp khác, cần ghi rõ.
- Đọc thuật ngữ như "Thanh Long phản thủ" thành lời hứa. Đó là tên một tổ hợp ký hiệu trong sách, không phải bằng chứng về việc sẽ xảy ra.
- Trộn quy ước các phái. Chuyển bàn, phi bàn và một số dòng hiện đại xử lý trung cung khác nhau; chép lẫn hai sách sẽ ra một bàn không thuộc phái nào.
Đọc tam kỳ lục nghi như một cấu trúc, không như lời phán
Nhìn lại toàn bộ, tam kỳ lục nghi là một lời giải khéo cho bài toán xếp mười can vào chín ô, kèm một câu chuyện binh pháp để dễ nhớ: chủ tướng ẩn mình, ba người thân tín giữ cho chủ tướng khỏi đòn của đối thủ. Câu chuyện ấy cho thấy Kỳ Môn ra đời trong một nền văn hoá quen nghĩ bằng hình ảnh quân trận và quan hệ gia tộc.
Về giá trị dự đoán, cần nói thẳng: chưa có nghiên cứu nào cho thấy vị trí của Ất, Bính, Đinh trên một bàn Kỳ Môn báo trước được việc gì. Cái bàn là sản phẩm của một phép đếm lịch, chính xác về mặt số học nhưng không mang thông tin về đời sống của người hỏi. Giá trị bền của nó nằm ở chỗ khác: nó là một di sản tư duy cho thấy người xưa tổ chức thời gian, không gian và ngôn ngữ biểu tượng chặt chẽ đến mức nào.
Nếu bạn đang học Kỳ Môn, hãy tập bố địa bàn bằng tay cho cả mười tám cục, chín dương và chín âm, rồi đối chiếu với một phần mềm lập bàn. Khi tự làm đúng được bước này, phần còn lại của bàn sẽ không còn là mớ chữ khó hiểu. Còn nếu ai đó đưa bạn một bàn Kỳ Môn kèm lời phán, bạn đã có thể hỏi lại họ đang dùng cục nào, chiều độn nào, phái nào, và đó là những câu hỏi đầu tiên đáng hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Tam kỳ lục nghi gồm những can nào?
Tam kỳ gồm Ất, Bính, Đinh; lục nghi gồm Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý. Cộng lại là chín can, đủ cho chín cung của bàn Kỳ Môn. Can Giáp không có cung riêng mà ẩn dưới một trong sáu nghi.
Vì sao gọi là Độn Giáp?
Độn nghĩa là ẩn, lánh. Trong Kỳ Môn, can Giáp được coi như chủ tướng nên không đứng lộ trên bàn mà giấu dưới một nghi, tuỳ theo tuần. Ví dụ tuần Giáp Tý thì Giáp ẩn dưới Mậu, tuần Giáp Thân thì ẩn dưới Canh.
Làm sao biết Giáp đang ẩn dưới nghi nào?
Lấy can chi của giờ (hoặc ngày, tuỳ loại bàn) rồi đếm ngược về can Giáp gần nhất để biết tuần. Mỗi tuần ứng với một nghi cố định: Giáp Tý với Mậu, Giáp Tuất với Kỷ, Giáp Thân với Canh, Giáp Ngọ với Tân, Giáp Thìn với Nhâm, Giáp Dần với Quý.
Thứ tự xếp chín can lên địa bàn là gì?
Luôn là Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý, Đinh, Bính, Ất. Mậu đặt ở cung có số bằng số cục; dương độn đi thuận theo số cung, âm độn đi nghịch. Đi quá cung 9 thì quay về cung 1 và ngược lại.
Gặp tam kỳ trên bàn có phải là điềm tốt không?
Sách cổ xếp tam kỳ vào nhóm được coi trọng vì chức năng bảo vệ Giáp trong câu chuyện cấu trúc. Đó là quy ước của hệ thống, không phải bằng chứng về điều sẽ xảy ra. Không nên dựa vào vị trí một can để quyết định việc thật.
Tuần không trong Kỳ Môn là gì?
Mỗi tuần có mười can chi nên chỉ dùng mười trong mười hai địa chi; hai chi còn thiếu gọi là tuần không. Ví dụ tuần Giáp Tý thiếu Tuất và Hợi. Trên bàn Kỳ Môn, hai cung chứa hai chi này được đánh dấu để người đọc sách biết.