Tam mệnh thông hội là bộ sách mệnh học đời Minh do Vạn Dân Anh biên soạn, gồm mười hai quyển, gom và sắp xếp lại rất nhiều lý thuyết, thần sát, cách cục và ca phú có trước đó. Nếu Uyên hải tử bình là sách nền của dòng Tử Bình, thì Tam mệnh thông hội giống một bộ bách khoa, nơi người đọc thấy cùng lúc nhiều lớp mệnh học chồng lên nhau.
Bộ sách được đưa vào Tứ khố toàn thư đời Thanh, tức được giới học quan coi là văn bản tiêu biểu của mảng mệnh thư. Bài này giới thiệu người soạn, ý nghĩa tên sách, bố cục các quyển, chỗ mạnh và chỗ yếu của một bộ tổng tập, và vì sao người đọc hôm nay nên tiếp cận nó như một kho tư liệu chứ không như một cuốn cẩm nang đoán số.
Vạn Dân Anh: một nhà khoa bảng làm sách thuật số
Vạn Dân Anh là người đời Minh, đỗ tiến sĩ vào khoảng niên hiệu Gia Tĩnh và có làm quan. Điểm đáng chú ý là ông không phải một thầy số hành nghề ngoài chợ, mà là một người có học vấn khoa cử, quan tâm đến thuật số như một lĩnh vực tri thức. Ngoài Tam mệnh thông hội, ông còn được ghi là người soạn một bộ sách lớn về tinh mệnh, tức đoán mệnh theo vị trí các thiên thể, cũng được thu vào Tứ khố toàn thư.
Lai lịch ấy giải thích phong cách của bộ sách. Ông không viết một học thuyết riêng, mà làm việc của người biên tập: tìm sách cũ, chép lại, xếp theo chủ đề, thỉnh thoảng thêm lời bàn. Ở thời ông, nhiều sách mệnh học cũ đang tản mát trong các bản in nhỏ, bản chép tay; một bộ tổng tập giúp chúng không thất lạc.
Với người nghiên cứu ngày nay, chính vai trò biên tập ấy làm Tam mệnh thông hội có giá trị. Nhiều đoạn văn bản cổ mà nguồn gốc đã mất chỉ còn được biết qua những gì Vạn Dân Anh chép lại. Nhưng cũng vì thế, bộ sách mang đủ mọi mâu thuẫn của các nguồn mà nó gom vào.
Tên sách nói gì
Tam mệnh. Một cách giải thích được nhắc nhiều cho chữ "tam mệnh" bắt nguồn từ mệnh học cổ, khi người ta xét ba yếu tố của năm sinh: thiên can gắn với lộc, địa chi gắn với mệnh, nạp âm gắn với thân. Cũng có người hiểu rộng hơn là các lớp mệnh nói chung. Không nên coi một cách giải thích nào là chắc chắn tuyệt đối.
Thông hội. "Thông" là thông suốt, "hội" là gom họp. Ghép lại, tên sách hứa hẹn một nơi gom họp và làm thông suốt các thuyết về mệnh. Đó là tuyên bố của người biên soạn về tham vọng của mình.
Dấu vết của hai thời kỳ. Chỉ riêng tên sách đã cho thấy bộ sách đứng giữa hai thời: chữ "tam mệnh" gợi lại mệnh học lấy năm sinh làm trọng, trong khi nội dung lại tiếp thu dòng Tử Bình lấy can ngày làm chủ.
Ý nghĩa với người đọc. Hiểu tên sách giúp tránh kỳ vọng sai. Đây không phải một hệ lý thuyết nhất quán, mà là một nơi nhiều hệ cùng có mặt, đôi khi tranh luận nhau ngay trong cùng một quyển.
Bố cục mười hai quyển
Có thể chia mười hai quyển của bộ sách thành mấy khối lớn theo nội dung. Ranh giới giữa các khối không tuyệt đối, và thứ tự trong từng bản in có thể hơi khác:
- Khối nguồn gốc: những quyển đầu bàn về gốc của ngũ hành, can chi, nạp âm, phần lớn dựa trên các thuyết vũ trụ luận có từ đời Hán trở đi.
- Khối thần sát: liệt kê và giải thích rất nhiều sao phụ, nhiều cái có nguồn từ mệnh học ba trụ, kèm cả những lời bàn nghi ngờ một số thần sát.
- Khối cách cục: các mẫu lá số có tên gọi, điều kiện thành cách, kèm nhiều ví dụ lá số được ghi lại.
- Khối luận theo ngày giờ: phần dài, đi qua các tổ hợp can chi ngày và giờ sinh, ghi lời luận cho từng tổ hợp.
- Khối ca phú: chép nhiều bài văn vần mệnh học của các đời trước, phần quý với người làm văn bản học.
Khối luận theo ngày giờ thường bị trích riêng ra để lưu hành trên mạng như những đoạn "phán" ngắn gọn. Tách khỏi bối cảnh, chúng nghe như lời tiên đoán chắc chắn; đặt trong toàn bộ sách, chúng chỉ là một lớp trong nhiều lớp, và chính sách cũng nói phải xét cả lá số.
Cũng nên biết rằng khối thần sát của bộ sách là một trong những nơi lưu giữ nhiều tên sao phụ nhất; không ít tên sao xuất hiện trên lá số tứ trụ trong các ứng dụng hiện nay có thể lần về đây. Điều đó giải thích vì sao một số ứng dụng hiện rất nhiều sao, trong khi người học theo hướng luận lý lại gần như bỏ qua chúng.
Tam mệnh thông hội đến tay người đọc Việt
Cũng như các sách mệnh học bát tự khác, Tam mệnh thông hội đến Việt Nam qua con đường sách chữ Hán, chủ yếu trong tay một nhóm nhỏ người đọc được Hán văn. Do quy mô quá lớn, bộ sách hiếm khi được dịch trọn. Những gì người Việt đọc được thường là các trích đoạn: một vài chương về thần sát, một vài bài phú, hoặc phần luận ngày giờ được tách ra.
Khi mạng xã hội phát triển, các trích đoạn ấy lan nhanh hơn, nhưng thường mất luôn thông tin về nguồn. Một câu luận về một tổ hợp ngày giờ có thể được chia sẻ hàng nghìn lần với dòng chú "theo sách cổ", mà không ai biết cụ thể sách nào, quyển nào, bản in nào. Người đọc kỹ tính có thể tự đặt ba câu hỏi: đoạn này thuộc quyển mấy, dịch từ ấn bản nào, có bị cắt bỏ câu điều kiện phía trước không. Không trả lời được thì nên coi đó là lời truyền miệng.
Với người học Hán Nôm, bộ sách lại là nguồn luyện đọc tốt, vì văn phong tương đối rõ ràng, lặp lại nhiều cấu trúc câu và thuật ngữ. Đọc vài trang với từ điển bên cạnh, bạn sẽ quen dần với lối văn chuyên ngành của sách thuật số, điều có ích khi đọc cả những loại cổ thư khác.
Tam mệnh thông hội đặt cạnh Uyên hải tử bình
Hai bộ sách hay được nhắc cùng nhau. Bảng dưới so sánh ở mức đặc điểm, giúp người đọc biết nên dùng mỗi bộ vào việc gì khi nghiên cứu.
| Tiêu chí | Uyên hải tử bình | Tam mệnh thông hội |
|---|---|---|
| Thời định hình | Nam Tống, chỉnh lý đời Minh | Đời Minh |
| Người gắn tên | Từ Thăng, theo dòng Từ Tử Bình | Vạn Dân Anh |
| Tính chất | Sách nền của một dòng | Tổng tập nhiều dòng |
| Quy mô | Gọn hơn | Mười hai quyển, rất dày |
| Giá trị nghiên cứu nổi bật | Thấy cách dòng Tử Bình hệ thống hoá | Lưu giữ nhiều văn bản cổ đã thất lạc, thấy sự chồng lớp |
Người nghiên cứu thường dùng Tam mệnh thông hội như nơi tra xem một thần sát, một cách cục đã được bàn tới ra sao trước đời Thanh, rồi đối chiếu với các sách luận lý về sau để thấy sự thay đổi.
Chỗ mạnh và chỗ yếu của một bộ tổng tập
Chỗ mạnh lớn nhất là độ phủ. Gần như mọi khái niệm mệnh học phổ biến trước đời Thanh đều có mặt, kèm nhiều cách hiểu khác nhau. Với người muốn biết một khái niệm đã đi qua những biến đổi gì, đây là kho tra cứu khó thay thế. Bộ sách cũng giữ lại những ví dụ lá số của các nhân vật lịch sử theo lời truyền, tuy độ tin cậy về ngày giờ sinh của họ thường rất thấp.
Chỗ yếu đến từ chính độ phủ. Khi gom quá nhiều nguồn, sách chứa nhiều quy tắc mâu thuẫn nhau mà không phải lúc nào cũng giải quyết. Lượng thần sát khổng lồ khiến người đọc dễ lạc vào chi tiết. Các nhà mệnh học đời Thanh về sau, như các tác giả theo hướng luận lý, đã phê bình việc quá chú trọng thần sát và kêu gọi trở về những nguyên lý cốt lõi. Lời phê bình ấy phần nào nhắm vào kiểu tổng tập như thế này.
Từ góc nhìn hôm nay, chính sự mâu thuẫn bên trong cũng là một bài học: một hệ thống có thể giải thích mọi kết quả theo nhiều cách khác nhau thì khó mà kiểm chứng được. Đây là một lý do khiến giới khoa học không coi mệnh học là công cụ dự báo.
Dùng Tam mệnh thông hội như một kho tư liệu
Nếu bạn đọc bộ sách vì mục đích nghiên cứu văn hoá, viết nội dung, hay học Hán văn qua văn bản chuyên ngành, có thể theo mấy bước sau:
- Chọn một ấn bản có chấm câu và hiệu đính hiện đại; bản khắc cổ không chấm câu rất khó đọc với người mới.
- Dùng mục lục để tra theo khái niệm, đừng đọc từ đầu đến cuối như đọc tiểu thuyết.
- Khi tra một khái niệm, ghi lại tất cả các cách hiểu sách đưa ra, kể cả chỗ mâu thuẫn, thay vì chỉ chọn một.
- Với các đoạn luận theo ngày giờ, ghi chú là "lời luận trong sách" và không áp vào người thật.
- Đối chiếu với sách đời sau để thấy khái niệm ấy được giữ, bị bỏ hay bị diễn giải lại.
Đọc theo cách này, bộ sách trở thành một tấm gương phản chiếu lịch sử tư duy về số mệnh của người Trung Hoa trong nhiều thế kỷ, thay vì một cuốn sách để tìm câu phán về đời mình.
Nếu cần lập thử một lá số mẫu để hiểu sách đang nói về cấu trúc nào, hãy dùng ngày giờ giả định, ví dụ một người giả định sinh vào giờ Thìn một ngày đầu xuân, rồi tra các khái niệm theo lá số giả ấy. Làm vậy vừa đủ để hiểu sách, vừa không biến người thân thành đối tượng của những lời luận cổ.
Câu hỏi thường gặp
Tam mệnh thông hội có bao nhiêu quyển?
Bộ sách thường được ghi là gồm mười hai quyển. Các ấn bản hiện đại có thể chia lại thành nhiều tập in, nhưng vẫn giữ cách chia quyển theo bản gốc để tiện đối chiếu.
Vạn Dân Anh là ai?
Ông là người đời Minh, đỗ tiến sĩ khoảng niên hiệu Gia Tĩnh và có làm quan, quan tâm đến thuật số như một lĩnh vực tri thức. Ngoài bộ sách này, ông còn được ghi là soạn một bộ sách lớn về tinh mệnh.
Vì sao bộ sách được đưa vào Tứ khố toàn thư?
Vì nó được coi là bộ tổng tập tiêu biểu của mảng mệnh thư, lưu giữ nhiều văn bản cổ. Việc được thu vào Tứ khố cho thấy giá trị văn bản, không có nghĩa triều Thanh xác nhận mệnh học là đúng.
Các đoạn luận ngày giờ trên mạng có lấy từ sách này không?
Nhiều đoạn có nguồn từ khối luận theo ngày giờ của bộ sách, nhưng thường bị cắt khỏi bối cảnh và dịch thoát. Đặt trong toàn bộ sách, chúng chỉ là một lớp tham khảo, không phải lời phán độc lập.
Người mới tìm hiểu nên đọc Tam mệnh thông hội hay Uyên hải tử bình trước?
Nếu mục đích là tìm hiểu lịch sử, nên đọc phần giới thiệu về cả hai trước, rồi dùng Uyên hải để thấy khung của dòng Tử Bình, dùng Tam mệnh như kho tra cứu. Đọc thẳng Tam mệnh từ đầu rất dễ lạc.
