"Thông thư" là tên chung của loại sách lịch năm có ghi việc nên làm, việc kiêng cho từng ngày, rất phổ biến ở Hoa Nam; "hoàng lịch" là cách gọi gợi lại thời lịch do triều đình ban ra; còn "thông thắng" là tên người nói tiếng Quảng Đông dùng để tránh chữ "thư" đọc gần với chữ "thua". Người Việt, nhất là ở Chợ Lớn và các phố có người Hoa sinh sống, quen gọi chung tất cả là "lịch Tàu".
Cuốn lịch dày ấy không chỉ có ngày tháng. Nó là một tập sách tổng hợp, có tranh, có bảng, có phép đoán, có cả những trang chẳng liên quan gì đến lịch. Bài này kể lại quá trình cuốn lịch năm của người Hoa hình thành, những phần thường có trong một cuốn thông thư hiện đại, và cách nó đi vào đời sống người Việt.
Từ lịch của triều đình đến lịch của chợ
Ở Trung Hoa thời phong kiến, làm lịch là việc của nhà nước. Cơ quan thiên văn của triều đình tính toán ngày tháng, tiết khí, rồi in lịch ban ra các địa phương. Nhiều thời kỳ, việc tự ý soạn và in lịch riêng bị coi là phạm phép, vì lịch gắn với quyền uy của thiên tử: ai nắm được thời gian, người ấy nắm được trật tự. Từ "hoàng lịch" mang dấu ấn đó, dù dân gian còn có cách giải thích khác, gắn chữ "hoàng" với Hoàng Đế trong truyền thuyết.
Song song với lịch chính thức, dân gian luôn có nhu cầu một cuốn sách tiện tra hơn, có nhiều lời khuyên đời thường hơn. Người làm sách tư nhân dựa vào lịch triều đình để lấy phần ngày tháng, rồi thêm thắt phần thần sát, việc nên làm, phép đoán, tranh minh hoạ. Càng về cuối đời Thanh và sang thế kỷ hai mươi, khi sự kiểm soát lỏng dần, loại sách này càng nở rộ, đặc biệt ở Quảng Đông, Phúc Kiến và các cộng đồng người Hoa ở Đông Nam Á.
Đến khi chế độ quân chủ chấm dứt, lịch triều đình không còn, nhưng cuốn thông thư vẫn sống tiếp trong tay các nhà in tư nhân. Nhiều gia đình người Hoa giữ thói quen mua một cuốn mới mỗi dịp cuối năm, giống như người Việt mua bloc lịch treo tường.
Vì sao lại là "thông thắng"
Chuyện kiêng âm. Trong tiếng Quảng Đông, chữ "thư" (sách) đọc gần với chữ "thua". Người buôn bán, người hay đặt cược vào may rủi đều không muốn nghe chữ "thua" mỗi lần nhắc đến cuốn sách mình mở ra hằng ngày. Thế là chữ "thư" được thay bằng chữ "thắng" mang nghĩa ngược lại.
Cách kiêng này rất phổ biến trong văn hoá Quảng Đông. Không chỉ cuốn lịch, nhiều từ ngữ đời thường khác cũng được người nói tiếng Quảng đổi để tránh âm xấu. Thông thắng là ví dụ nổi tiếng nhất, vì nó được in ngay trên bìa sách.
Ở Việt Nam, tên này ít người dùng. Người Việt đọc theo âm Hán Việt nên không thấy chỗ trùng âm; ta quen gọi "lịch Tàu" hoặc "sách lịch Tàu". Chỉ trong cộng đồng người Hoa nói tiếng Quảng, chữ "thông thắng" mới còn được dùng thường xuyên.
Tên gọi phản ánh người dùng. Sự khác nhau giữa "hoàng lịch", "thông thư" và "thông thắng" vì vậy không phải ba loại sách khác hẳn, mà là ba lớp lịch sử và ba nhóm người dùng của cùng một dòng sách lịch năm.
Bên trong một cuốn thông thư thường có gì
Mỗi nhà in có cách sắp xếp riêng, nhưng một cuốn thông thư in trong vài chục năm gần đây thường gồm những phần sau, không nhất thiết đủ cả:
- Tranh xuân ngưu: hình con trâu và người chăn đặt ở những trang đầu, màu sắc, tư thế, vị trí của hai nhân vật được quy ước theo can chi của năm, xưa dùng để báo mùa cho nhà nông.
- Phần lịch chính: ngày dương, ngày âm, tiết khí, can chi, kèm những dòng việc nên làm và việc kiêng cho từng ngày.
- Bảng giờ trong ngày: chia mười hai giờ theo chi, ghi chú giờ nào được coi là thuận cho việc gì theo quy ước của sách.
- Phần phép đoán: giải mộng, đoán điềm theo hiện tượng nhỏ, các bảng bói đơn giản; nhiều bản gắn tên nhân vật nổi tiếng vào để tăng uy tín.
- Phần tướng và chỉ tay: hình vẽ khuôn mặt, bàn tay với ghi chú, in như phụ lục.
- Phần kiến thức phổ thông: bảng đổi đơn vị đo, mẹo vặt, đôi khi cả bài học chữ, lời răn đạo đức, công thức ăn uống ngày lễ.
Chính phần "tạp" này làm thông thư giống một cuốn bách khoa bỏ túi của gia đình thời chưa có điện thoại. Người nghiên cứu văn hoá đại chúng rất quý những cuốn cũ vì chúng ghi lại sở thích, nỗi lo và kiến thức thường ngày của người dân một thời.
Tranh xuân ngưu: một trang đáng xem kỹ
Trong cả cuốn thông thư, tranh xuân ngưu thường là trang được chú ý nhiều nhất. Tranh vẽ một con trâu và một nhân vật thường được gọi là Mang Thần, thần cai quản việc đồng áng mùa xuân. Theo quy ước truyền thống, màu của đầu trâu, thân trâu, chân trâu, việc người chăn đi giày hay đi chân đất, đứng trước hay sau con trâu, đều được xác định theo can chi của năm và ngày Lập Xuân. Người nông dân xưa nhìn tranh để đoán năm ấy mưa nhiều hay ít, rét sớm hay muộn.
Nguồn gốc tranh xuân ngưu gắn với nghi lễ đón xuân rất cổ ở Trung Hoa, khi quan lại địa phương rước tượng trâu bằng đất ra đánh để mở đầu mùa cày. Nghi lễ thay đổi qua các đời, nhưng hình ảnh con trâu và người chăn được giữ lại trong sách lịch như một biểu tượng của khởi đầu năm nông nghiệp.
Đọc tranh xuân ngưu theo kiểu văn hoá học thì rất thú vị, vì nó là ví dụ hiếm hoi về một hệ quy ước hình ảnh gói gọn cả lịch pháp, ngũ hành và nông lịch. Còn như một công cụ dự báo thời tiết, nó không thể so với khí tượng hiện đại; ngay cả người làm sách cũng chỉ coi nó là phần nghi thức truyền thống.
Hoàng lịch, thông thư, thông thắng và lịch bloc Việt
Bảng dưới đặt các tên gọi cạnh nhau để thấy sự khác biệt về nguồn gốc và người dùng. Đây là mô tả khái quát, không phân xử cái nào đúng.
| Tên gọi | Gốc nghĩa | Ai làm | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|---|
| Hoàng lịch | Lịch do triều đình ban, hoặc gắn với Hoàng Đế theo dân gian | Cơ quan thiên văn nhà nước thời phong kiến | Ngày tháng, tiết khí chuẩn; phần việc nên, kiêng theo quy chuẩn triều đình |
| Thông thư | Sách lịch dùng chung | Nhà in tư nhân, chủ yếu Hoa Nam | Nhiều phần phụ: phép đoán, tranh, mẹo vặt |
| Thông thắng | Đổi chữ "thư" để tránh âm "thua" trong tiếng Quảng | Nhà in người Quảng, Hồng Kông và cộng đồng Hoa kiều | Nội dung như thông thư, tên đổi vì kiêng âm |
| Lịch bloc Việt | Lịch xé từng ngày treo tường | Nhà xuất bản, nhà in trong nước | Mỗi tờ một ngày, phần ghi chú việc nên làm ngắn gọn |
Lịch bloc của Việt Nam học từ thông thư một số dòng ghi chú như giờ tốt, trực, sao, nhưng cắt gọn rất nhiều và thường thêm phần danh ngôn, ca dao.
Lịch Tàu trong đời sống người Việt
Ở các phố người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Hải Phòng và nhiều nơi khác, cuốn thông thư từng là vật quen thuộc trên quầy hàng, trong ngăn kéo tiệm thuốc bắc, bên cạnh bàn tính của chủ tiệm vải. Người Việt sống gần đó cũng mượn xem, hỏi chủ tiệm về ngày giờ, từ đó nhiều thuật ngữ trong lịch Tàu đi vào lời ăn tiếng nói của người Việt.
Khi các nhà in Việt Nam bắt đầu soạn sách lịch bằng chữ quốc ngữ trong thế kỷ hai mươi, nhiều phần được dịch thẳng từ thông thư. Vì vậy, nếu bạn thấy trong cuốn lịch vạn sự tiếng Việt có những bảng đoán điềm, giải mộng hay tranh trâu xuân, rất có thể chúng có gốc từ đây. Truy được nguồn này giúp hiểu vì sao nhiều nội dung trong sách lịch Việt mang đậm dấu ấn vùng Hoa Nam chứ không phải của phương Bắc Trung Hoa hay của triều đình.
Ngày nay, cuốn lịch giấy dày đã nhường chỗ cho ứng dụng điện thoại, nhưng nhiều ứng dụng vẫn chép lại cấu trúc của thông thư. Hiểu dòng sách này giúp bạn đọc những dòng chữ nhỏ trên màn hình với con mắt tỉnh táo hơn: đó là di sản của nghề in sách lịch, không phải lời tiên tri.
Thông thư như một sản phẩm in ấn
Nhìn từ góc nghề in, thông thư là một mặt hàng theo mùa rất đặc biệt. Nó phải ra đúng thời điểm cuối năm, phải in số lượng lớn, giá bán phải vừa túi tiền người lao động, nên giấy thường mỏng, mực thường một hoặc hai màu, hình minh hoạ là bản khắc dùng đi dùng lại nhiều năm. Chính vì dùng lại bản khắc cũ mà nhiều cuốn thông thư hiện đại vẫn mang những hình vẽ có phong cách từ rất lâu trước đó.
Cạnh tranh giữa các nhà in cũng tạo ra sự khác biệt về nội dung. Để cuốn của mình hấp dẫn hơn, mỗi nhà in thêm vài mục phụ, đổi cách trình bày bảng, đặt tên người soạn có tiếng lên bìa. Có nhà in giữ một dòng họ soạn sách qua nhiều thế hệ và dùng chính tên dòng họ ấy làm thương hiệu. Vì vậy, khi so hai cuốn thông thư cùng năm, khác biệt lớn nhất thường nằm ở phần phụ lục và ở lớp việc nên, kiêng, còn phần ngày tháng gần như trùng nhau.
Người sưu tầm sách cũ đánh giá một cuốn thông thư không chỉ theo năm in mà còn theo độ nguyên vẹn của bìa, của tranh xuân ngưu, và theo dấu vết người dùng để lại. Một cuốn bị gạch xoá, ghi chú tay dày đặc đôi khi quý hơn cuốn còn mới, vì nó cho thấy cuốn lịch đã thật sự sống cùng một gia đình suốt một năm.
Câu hỏi thường gặp
Thông thư và lịch vạn sự của Việt Nam có giống nhau không?
Có nhiều điểm giống vì sách lịch vạn sự Việt Nam học nhiều từ thông thư Hoa Nam. Tuy vậy, sách Việt thường rút gọn, bỏ bớt phần phụ lục và thêm tục lệ trong nước, nên không phải bản dịch nguyên vẹn.
Vì sao gọi là hoàng lịch?
Cách giải thích phổ biến là vì lịch do triều đình, tức hoàng đế, ban ra. Dân gian còn có cách hiểu gắn chữ hoàng với Hoàng Đế trong truyền thuyết. Cả hai đều cho thấy cuốn lịch được gắn với uy tín của một nguồn tối cao.
Tranh trâu và người chăn ở đầu thông thư có ý nghĩa gì?
Đó là tranh xuân ngưu, được vẽ theo quy ước dựa trên can chi của năm và ngày Lập Xuân, xưa dùng để đoán thời tiết mùa vụ. Ngày nay nên xem nó như một di sản hình ảnh của nông lịch, không phải dự báo khí tượng.
Mua thông thư ở đâu và có nên dùng không?
Thông thư vẫn được bán ở một số tiệm sách, tiệm tạp hoá của người Hoa dịp cuối năm. Dùng để tìm hiểu văn hoá thì rất thú vị; dùng để quyết định việc lớn thì nên nhớ đây là quy ước dân gian chưa có bằng chứng dự báo.
Có nên giữ những cuốn lịch Tàu cũ trong nhà không?
Rất nên, nếu nhà còn chỗ cất. Những cuốn cũ ghi lại kiến thức, nỗi lo và thẩm mỹ của một thời, đôi khi có cả ghi chú tay của ông bà. Chúng là tư liệu văn hoá đại chúng mà thư viện cũng không có đủ.
