Thuật số là gì: nghĩa chữ "thuật", chữ "số" và phạm vi của một lĩnh vực cổ

Thuật số là tên gọi chung mà thư tịch Trung Hoa cổ dùng cho một nhóm kỹ thuật dựa trên con số và chu kỳ: quan sát trời, làm lịch, suy ngũ hành, bói quẻ, xem tướng người và tướng đất, đoán mệnh theo ngày giờ sinh. Chữ này có trong thư mục từ đời Hán và còn sống trong tiếng Việt qua những chữ như "thầy số", "xem số", "số mệnh". Người hôm nay thấy chữ "thuật số" trên mạng thường nghĩ ngay tới bói toán, nhưng phạm vi gốc của nó rộng hơn nhiều.

Bài này đi từ nghĩa từng chữ, qua các tên gọi gần nghĩa, tới bản đồ sơ lược những môn được xếp vào thuật số trong lịch sử. Mục đích là giúp bạn đọc các bài chuyên sâu hơn trên Thầy Số mà không lẫn khái niệm. Đây là phần văn hoá và lịch sử tư tưởng; các phép thuật số không có bằng chứng khoa học về khả năng dự đoán, và bài không dùng chúng để phán chuyện của ai.

Chữ "thuật" và chữ "số" trong Hán văn

Chữ "thuật" (術) gốc nghĩa là con đường trong ấp, sau mở rộng thành cách làm, phương pháp, kỹ năng. Trong Hán văn, "thuật" thường chỉ một lối làm có quy trình, có thể truyền dạy: y thuật là cách chữa bệnh, kiếm thuật là cách dùng kiếm, tâm thuật là cách người ta dùng lòng mình. Chữ này không mang sẵn sắc thái thần bí; nó nghiêng về phía tay nghề.

Chữ "số" (數) có hai lớp nghĩa đan vào nhau. Lớp thứ nhất là con số, phép đếm, phép tính. Lớp thứ hai là "độ số" của trời đất: nhịp ngày đêm, bốn mùa, chu kỳ trăng, vòng sáu mươi can chi. Người xưa thấy trời đất vận hành có nhịp đếm được, nên "số" dần mang nghĩa trật tự đã định sẵn, rồi từ đó sinh ra nghĩa "số phận", "vận số" quen thuộc trong tiếng Việt.

Ghép lại, "thuật số" là những phương pháp dựa vào độ số của trời đất để tính toán và suy đoán. Cách hiểu này giải thích vì sao trong thư mục cổ, môn làm lịch và môn bói quẻ có thể đứng cạnh nhau: cả hai đều bắt đầu từ việc đếm chu kỳ, chỉ khác ở chỗ một bên dùng con số để định ngày tháng, bên kia dùng con số để suy việc người.

Có một cách viết đảo là "số thuật" (數術). Trong sách cổ hai cách viết này dùng lẫn nhau; thư mục đời Hán dùng "số thuật", nhiều sách đời sau và tiếng Việt quen nói "thuật số". Bạn gặp chữ nào cũng có thể hiểu là cùng một lĩnh vực.

Thuật số, huyền học, bói toán: những tên gọi gần nhau

Nhiều chữ hay được dùng thay nhau trên mạng, nhưng phạm vi của chúng không trùng khít. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo cách dùng phổ biến trong sách vở tiếng Việt và Hán văn.

Điều đáng nhớ nhất từ bảng này: chữ "huyền học" mà mạng xã hội dùng hôm nay khác với "huyền học" trong sách lịch sử triết học Trung Hoa. Khi một cuốn sách viết về "huyền học Nguỵ Tấn", nó đang nói về Vương Bật, Hà Yến, Quách Tượng và các cuộc bàn luận triết lý, chứ không nói về lá số hay quẻ bói.

Thuật số gồm những gì: một bản đồ sơ lược

Nếu gom các môn từng được xếp vào thuật số qua nhiều đời thư mục, có thể chia thành mấy vùng lớn dưới đây. Mỗi vùng có bài riêng trên Thầy Số; ở đây chỉ nêu để bạn thấy toàn cảnh.

• Trời và lịch: quan sát thiên tượng, tính tiết khí, làm lịch, ghi điềm trời. Về sau phần tính toán thiên văn tách dần thành một ngành riêng.
• Âm dương ngũ hành và chọn ngày: các hệ thần sát, trực, sao ngày dùng để chọn ngày giờ làm việc; tam thức Thái Ất, Kỳ Môn Độn Giáp, Lục Nhâm cũng thường được xếp ở vùng này.
• Bói quẻ: bói mai rùa, bói cỏ thi, các phép lập quẻ Dịch như Lục hào, Mai Hoa Dịch số, cùng những phép dân gian như xin thẻ.
• Mệnh: các phép suy đời người theo năm, tháng, ngày, giờ sinh như tứ trụ bát tự, tử vi đẩu số.
• Tướng: xem tướng người, chỉ tay, và cả xem thế đất, hướng nhà, mồ mả mà ngày nay gọi là phong thủy.
• Số học theo nghĩa triết lý: những hệ dùng con số để dựng mô hình vũ trụ, như Thái Huyền của Dương Hùng hay Hoàng cực kinh thế của Thiệu Ung, được thư mục đời Thanh xếp vào thuật số.

Bản đồ này không cố định. Mỗi thời, người làm thư mục chia một cách, đưa môn này vào, đẩy môn kia ra. Theo dõi những lần chia lại đó là một cách đọc lịch sử tư tưởng khá thú vị, và cũng là trục chính của danh mục này.

Thuật số và Kinh Dịch: chung ký hiệu, khác mục đích

Rất nhiều môn thuật số mượn ký hiệu của Kinh Dịch: vạch âm, vạch dương, bát quái, sáu mươi tư quẻ. Vì thế người mới dễ nghĩ thuật số là "phần thực hành" của Kinh Dịch. Cách nghĩ này đúng một nửa. Kinh Dịch thời đầu đúng là sách dùng để bói, nhưng qua các lớp chú giải, nó trở thành một kinh điển triết học và được xếp vào kinh bộ, đứng trên mọi sách khác trong thư mục cổ.

Các môn thuật số thì đi con đường khác. Chúng lấy ký hiệu quẻ làm khung, rồi thêm vào những lớp không có trong văn bản Kinh Dịch: gắn can chi vào hào, gắn ngũ hành vào quẻ, gắn quẻ vào tháng và giờ. Kết quả là những hệ tính toán có quy tắc riêng, phục vụ một câu hỏi cụ thể như việc này thành hay không, ngày nào nên làm. Người làm thư mục đời Thanh vì thế tách hẳn: sách giảng Dịch nằm ở kinh bộ, sách dùng quẻ để chiêm đoán nằm ở tử bộ, trong mục thuật số.

Hiểu sự tách đôi này giúp bạn đọc tỉnh hơn. Một câu trong Kinh Dịch có thể được bàn như một ý triết lý về thời thế, cách ứng xử. Còn khi một người dùng quẻ để "phán" việc cụ thể, họ đang dùng quy tắc của một môn thuật số đời sau, không phải đang trích nguyên ý của Kinh Dịch. Phần triết học của Dịch được bàn kỹ ở các trang chuyên về học thuyết; Thầy Số đi vào phía phương pháp chiêm của các môn thuật số.

Vì sao thuật số gắn chặt với lịch và thiên văn

Gần như mọi môn thuật số đều cần một thứ đầu vào giống nhau: thời gian đã được mã hoá thành can chi. Năm, tháng, ngày, giờ đều mang một cặp can chi, và vòng sáu mươi cặp lặp lại không dứt. Bát tự dùng tám chữ can chi của lúc sinh; chọn ngày dùng can chi của ngày; Lục hào gắn can chi vào từng hào; Kỳ Môn dựa vào tiết khí để định cục. Không có lịch thì không môn nào chạy được.

Vì thế, trong nhiều triều đại, cơ quan làm lịch cũng là nơi giữ các phép chọn ngày. Ở Trung Hoa có Khâm Thiên Giám đời Minh, Thanh; ở Việt Nam các triều cũng có cơ quan coi lịch với tên gọi thay đổi theo thời. Quan làm lịch vừa tính tiết khí, nhật thực, vừa ghi vào lịch những ngày nên, ngày kiêng theo quy ước. Hai việc mà ngày nay ta coi là khác loại thì xưa nằm chung một bàn làm việc.

Chính sự gắn kết này cũng là lý do người học thuật số nghiêm túc phải nắm lịch cho chắc. Đổi sai ngày dương sang ngày âm, nhầm năm mới theo Tết hay theo Lập Xuân, nhầm giờ địa phương với giờ chuẩn, là những lỗi khiến cả lá số hay quẻ đổi khác. Ở các bài về bát tự và Kỳ Môn, bạn sẽ thấy lịch tiết khí được giải thích riêng.

Người Việt dùng chữ "số" thế nào trong đời sống

Tiếng Việt giữ chữ "số" với cả hai lớp nghĩa. "Số" là con số khi ta nói số nhà, số điện thoại; "số" là phận khi ta nói "số vất vả", "số con rệp", "có số làm quan". Ca dao, thành ngữ dùng nghĩa thứ hai rất nhiều, phần lớn với giọng vừa cam chịu vừa trào lộng. Câu "chạy trời không khỏi nắng" và câu "người tính không bằng trời tính" đứng cạnh những câu như "có chí thì nên", cho thấy người Việt chưa bao giờ nghĩ một chiều về chuyện số phận.

Chữ "thầy số" ở nông thôn Bắc Bộ trước đây chỉ người biết xem ngày giờ, tính tuổi, coi lá số, thường là người có chữ Hán. Nhiều làng có ông đồ kiêm việc này bên cạnh việc dạy học và viết văn tế. Họ không nhất thiết là người làm nghề bói chuyên nghiệp; với dân làng, đó là người "biết chữ biết số". Nghề thầy và vị trí xã hội của họ được bàn trong danh mục riêng trên Thầy Số.

Ngày nay chữ "số" còn được nối với "thần số học", một hệ phương Tây hiện đại dùng ngày sinh và tên để tính con số. Hệ này không thuộc thuật số phương Đông về nguồn gốc, dù người dùng mạng hay xếp chung. Khi gặp chữ "số" trong một quảng cáo xem vận, việc đầu tiên nên làm là hỏi: họ đang dùng hệ nào, gốc ở đâu.

Đọc về thuật số cho tỉnh táo

Tách ba lớp. Lớp lịch sử (môn này ra đời khi nào, ai ghi chép), lớp cấu trúc (quy tắc tính toán ra sao) và lớp lời đoán (từ kết quả tính ra người ta nói gì). Hai lớp đầu có thể kiểm chứng bằng sử liệu và phép tính; lớp thứ ba là quy ước văn hoá, chưa có nghiên cứu khoa học nào cho thấy nó dự đoán được đời người.

Hỏi nguồn của mọi khẳng định "sách cổ ghi". Nhiều câu lưu truyền trên mạng được gán cho sách cổ mà không có tên sách, quyển, thiên. Một câu không chỉ ra được nguồn nên được đọc như lời truyền miệng.

Chú ý chữ "tương truyền". Rất nhiều sách thuật số được gán cho nhân vật nổi tiếng như Thiệu Ung, Gia Cát Lượng, Trần Đoàn. Giới nghiên cứu thường coi đó là gán ghép của đời sau. Đọc tên tác giả trên bìa không có nghĩa là biết ai viết.

Không để kết quả tính toán quyết định việc lớn. Sức khoẻ, hôn nhân, tiền bạc, nghề nghiệp cần thông tin thật và người có chuyên môn thật. Thuật số có thể là một câu chuyện văn hoá thú vị bên bàn trà, không phải căn cứ để chọn bác sĩ hay ký hợp đồng.

Tôn trọng người tin, giữ quyền của mình. Ông bà, cha mẹ nhiều người coi trọng chuyện xem ngày, xem tuổi. Hiểu gốc của các phép đó giúp bạn nói chuyện với gia đình nhẹ nhàng hơn, không phải để chê bai.

Câu hỏi thường gặp

Thuật số và số thuật có khác nhau không?

Không khác về nội dung. Đây là hai cách viết đảo của cùng một từ Hán. Thư mục đời Hán dùng "số thuật", nhiều sách đời sau và tiếng Việt quen dùng "thuật số". Bạn gặp cách viết nào cũng hiểu là cùng một lĩnh vực các phép dựa trên chu kỳ và con số.

Thuật số có phải là bói toán không?

Bói toán là một phần của thuật số, không phải toàn bộ. Trong thư mục cổ, thuật số còn gồm việc quan sát trời, làm lịch, suy ngũ hành, xem tướng người và tướng đất. Có những môn như làm lịch về sau trở thành tri thức khoa học, có những môn vẫn là quy ước văn hoá.

Huyền học trên mạng và huyền học trong sách triết có giống nhau không?

Không. Trong lịch sử triết học Trung Hoa, huyền học chỉ trào lưu tư tưởng thời Nguỵ Tấn bàn về Lão, Trang và Kinh Dịch. Còn chữ huyền học trên mạng hôm nay thường dùng để gọi chung tử vi, phong thủy, bói quẻ, tức gần với thuật số.

Học thuật số có cần biết chữ Hán không?

Không bắt buộc để hiểu khái niệm, vì đã có nhiều sách dịch và giới thiệu bằng tiếng Việt. Nhưng muốn đọc tới nguồn gốc, phân biệt bản sách, kiểm câu trích, thì biết mặt chữ Hán và các thuật ngữ chính giúp bạn tránh được nhiều lỗi dịch và lỗi truyền miệng.

Thuật số có được khoa học chứng minh không?

Phần lịch pháp và thiên văn từng nằm trong thuật số đã trở thành tri thức khoa học có thể kiểm chứng. Còn phần dùng con số, quẻ hay ngày giờ sinh để đoán việc người thì chưa có bằng chứng nghiên cứu cho thấy khả năng dự đoán. Nên đọc phần này như di sản văn hoá.

Nên bắt đầu tìm hiểu thuật số từ đâu?

Nên bắt đầu từ lịch can chi và tiết khí, vì gần như mọi môn đều dùng chúng làm đầu vào. Sau đó đọc bản đồ các môn qua thư mục cổ như Hán thư Nghệ văn chí và Tứ khố toàn thư, rồi mới chọn một môn để đi sâu, luôn tách phần lịch sử khỏi phần lời đoán.