Trong bát tự, năm mới bắt đầu ở tiết Lập Xuân chứ không phải mùng Một Tết, và mỗi tháng bắt đầu ở một "tiết" chứ không phải ngày mùng Một âm lịch. Đây là chỗ khiến nhiều người ngạc nhiên khi thấy trụ năm trên lá số khác với tuổi con giáp mình vẫn gọi, hoặc trụ tháng không khớp tháng âm ghi trong giấy tờ cũ.
Sự khác biệt này không phải do phần mềm, mà do bát tự dùng một lớp lịch khác: lịch tiết khí, đo theo vị trí mặt trời. Hiểu được lớp lịch ấy, bạn sẽ thấy trụ năm và trụ tháng thật ra rất nhất quán, và cũng biết chính xác những ai cần kiểm kỹ ngày giờ sinh của mình.
Hai lớp lịch chồng lên nhau: tháng trăng và tiết khí
Âm lịch của người Việt thật ra là lịch âm dương. Lớp "âm" là tháng theo tuần trăng: mỗi tháng bắt đầu từ ngày sóc, khi mặt trăng nằm giữa trái đất và mặt trời. Lớp "dương" là 24 tiết khí: vòng quỹ đạo biểu kiến của mặt trời được chia làm 24 phần, mỗi phần 15 độ, mỗi mốc mang một tên như Lập Xuân, Vũ Thủy, Kinh Trập. Tờ lịch treo tường thường ghi cả hai, nhưng phần lớn chúng ta chỉ nhìn dòng ngày âm.
Tháng trăng dài khoảng 29,5 ngày nên mười hai tháng trăng ngắn hơn năm mặt trời khoảng mười một ngày. Để bù, âm lịch phải thêm tháng nhuận, và vì thế Tết trôi qua lại trong khoảng từ cuối tháng Một đến giữa tháng Hai dương lịch. Tiết khí thì không phải bù: chúng gắn với mặt trời, nên rơi vào gần như cùng ngày dương lịch mỗi năm, chỉ xê dịch một hai ngày do năm nhuận và quỹ đạo.
Bát tự chọn lớp tiết khí. Lý do theo các sách mệnh học là thuật số này dựa vào sự lên xuống của khí âm dương và ngũ hành trong năm, mà mùa màng, nóng lạnh đi theo mặt trời chứ không theo mặt trăng. Dù bạn có tin vào lập luận ấy hay không, hệ quả kỹ thuật rất rõ: muốn lập trụ năm và trụ tháng, bạn cần bảng ngày giờ giao tiết, không cần bảng ngày âm.
Mười hai tiết mở đầu mười hai tháng bát tự
24 tiết khí chia làm hai loại xen kẽ: 12 "tiết" và 12 "khí" (còn gọi trung khí). Chỉ 12 tiết dùng để đổi tháng trong bát tự. Ngày dương lịch ở cột giữa là khoảng thường gặp; ngày giờ chính xác của từng năm phải tra lịch thiên văn.
| Tháng bát tự (chi) | Bắt đầu từ tiết | Rơi vào khoảng (dương lịch) | Mùa theo cách chia cổ |
|---|---|---|---|
| Dần | Lập Xuân | 3 đến 5 tháng Hai | Đầu xuân |
| Mão | Kinh Trập | 5 đến 6 tháng Ba | Giữa xuân |
| Thìn | Thanh Minh | 4 đến 5 tháng Tư | Cuối xuân |
| Tỵ | Lập Hạ | 5 đến 6 tháng Năm | Đầu hạ |
| Ngọ | Mang Chủng | 5 đến 6 tháng Sáu | Giữa hạ |
| Mùi | Tiểu Thử | 6 đến 8 tháng Bảy | Cuối hạ |
| Thân | Lập Thu | 7 đến 8 tháng Tám | Đầu thu |
| Dậu | Bạch Lộ | 7 đến 8 tháng Chín | Giữa thu |
| Tuất | Hàn Lộ | 8 đến 9 tháng Mười | Cuối thu |
| Hợi | Lập Đông | 7 đến 8 tháng Mười Một | Đầu đông |
| Tý | Đại Tuyết | 6 đến 8 tháng Mười Hai | Giữa đông |
| Sửu | Tiểu Hàn | 5 đến 6 tháng Một năm sau | Cuối đông |
Để ý tháng Tý bắt đầu từ Đại Tuyết, tức có trước Đông Chí khoảng nửa tháng, và tháng Sửu kéo qua năm dương lịch mới tới tận Lập Xuân. Vì vậy người sinh tháng Một dương lịch luôn thuộc tháng Sửu, và luôn mang trụ năm của năm trước.
Vì sao năm bát tự đổi ở Lập Xuân
Trong cách xếp chi tháng cố định từ thời cổ, tháng Dần là tháng đầu năm. Lịch nhà Hạ được cho là lấy tháng Dần làm tháng Giêng, và các triều đại Trung Hoa từ đời Hán về sau phần lớn dùng lại quy ước này, nên tháng Giêng âm lịch của chúng ta cũng là tháng Dần. Bát tự giữ cùng ý đó nhưng đo bằng mặt trời: năm bắt đầu khi tháng Dần bắt đầu, mà tháng Dần trong lịch tiết khí bắt đầu ở Lập Xuân.
Hệ quả là trong một năm dương lịch luôn có một đoạn từ ngày 1 tháng Một tới Lập Xuân thuộc về năm can chi trước. Còn so với âm lịch thì tuỳ năm. Năm Tết rơi sớm, ví dụ Tết Quý Dậu là ngày 23 tháng Một năm 1993, thì người sinh ngày 30 tháng Một năm 1993 theo âm lịch đã sang năm Quý Dậu, nhưng bát tự vẫn ghi trụ năm Nhâm Thân vì Lập Xuân năm đó chưa tới. Năm Tết rơi muộn thì ngược lại: Tết Bính Tý là ngày 19 tháng Hai năm 1996, người sinh ngày 10 tháng Hai năm 1996 âm lịch vẫn thuộc năm Ất Hợi, nhưng bát tự đã ghi trụ năm Bính Tý.
Hai ví dụ trên là ví dụ giả định về ngày sinh, còn ngày Tết và mốc Lập Xuân là thật, có thể tự kiểm trên lịch. Điều đáng nhớ: con giáp bạn quen gọi theo Tết và trụ năm trên lá số bát tự là hai quy ước khác nhau, không bên nào "sai". Chúng chỉ trùng nhau với những người sinh xa khoảng giữa Tết và Lập Xuân.
Tìm can của trụ tháng: phép ngũ hổ độn
Chi của tháng thì cố định: tháng bắt đầu từ Lập Xuân luôn là Dần, từ Kinh Trập luôn là Mão, cứ thế. Can của tháng thì thay đổi theo năm và được suy từ can năm theo một quy tắc gọi là ngũ hổ độn. Năm Giáp hoặc Kỷ có tháng Dần là Bính Dần; năm Ất hoặc Canh có Mậu Dần; năm Bính hoặc Tân có Canh Dần; năm Đinh hoặc Nhâm có Nhâm Dần; năm Mậu hoặc Quý có Giáp Dần. Từ tháng Dần, đếm thuận mười can cho mười một tháng còn lại.
Lấy ví dụ giả định một người sinh ngày 10 tháng Ba năm 1990. Năm 1990 là Canh Ngọ, Lập Xuân năm đó đã qua. Tiết Kinh Trập năm 1990 rơi vào ngày 6 tháng Ba, nên ngày 10 thuộc tháng Mão. Năm Canh cho tháng Dần là Mậu Dần, vậy tháng Mão là Kỷ Mão. Trụ năm và trụ tháng: Canh Ngọ, Kỷ Mão.
Nếu người đó sinh ngày 1 tháng Ba năm 1990 thì sao? Lúc đó Kinh Trập chưa tới, ngày sinh vẫn thuộc tháng Dần, trụ tháng là Mậu Dần, dù theo âm lịch ngày ấy đã sang tháng Hai, tức tháng mà lịch âm cũng gọi là tháng Mão. Đây là kiểu chênh lệch thường gặp nhất: tháng âm đã sang, tiết chưa sang, hoặc ngược lại.
Những ca sinh sát mốc cần kiểm thêm
Sinh đúng ngày giao tiết. Tiết khí bắt đầu ở một thời khắc cụ thể, có thể giữa trưa hay nửa đêm. Người sinh đúng ngày đó cần so giờ sinh với giờ giao tiết. Ví dụ Lập Xuân năm 1992 rơi vào tối ngày 4 tháng Hai theo giờ Việt Nam: sinh buổi sáng hôm đó vẫn thuộc năm Tân Mùi và tháng Sửu, sinh đêm muộn thì đã sang Nhâm Thân, tháng Dần.
Giờ giao tiết theo múi giờ nào. Lịch thiên văn Trung Quốc ghi giờ Bắc Kinh, nhanh hơn giờ Việt Nam một tiếng. Phần mềm nhập từ nguồn nước ngoài mà không đổi múi giờ có thể đặt mốc tiết sai một tiếng, đủ để đổi trụ tháng của người sinh sát mốc.
Sinh ở nước ngoài. Thời khắc giao tiết là một thời điểm thiên văn chung cho cả trái đất, nhưng đổi ra giờ địa phương sẽ khác nhau. Người sinh ở châu Âu hay châu Mỹ phải đổi giờ sinh và giờ giao tiết về cùng một múi rồi mới so.
Giấy tờ chỉ ghi ngày, không ghi giờ. Nếu ngày sinh trùng ngày giao tiết mà không biết giờ, hãy lập cả hai phương án và ghi chú. Đừng chọn đại một phương án rồi quên rằng mình đã chọn.
Người lớn tuổi chỉ nhớ ngày âm. Hãy đổi ngày âm ra dương trước, kiểm năm đó có tháng nhuận không, rồi mới so với bảng tiết. Đi tắt từ tháng âm sang trụ tháng là cách dễ lệch nhất.
Nguyệt lệnh: vì sao trụ tháng được coi nặng nhất
Trong sách Tử Bình, chi của trụ tháng được gọi là nguyệt lệnh, nghĩa đen là "lệnh của tháng". Lý do là nó cho biết mùa sinh, và theo thuyết ngũ hành vượng tướng hưu tù, mỗi mùa có một hành đang vượng: Mộc vượng mùa xuân, Hỏa vượng mùa hạ, Kim vượng mùa thu, Thủy vượng mùa đông, Thổ vượng ở bốn tháng cuối mùa là Thìn, Mùi, Tuất, Sửu. Phần lớn các phái coi nguyệt lệnh là yếu tố nặng ký nhất khi xét một hành mạnh hay yếu trong lá số.
Điều này giải thích vì sao người học bát tự rất kỹ tính với trụ tháng. Sai trụ năm thì đổi một cặp chữ; sai trụ tháng thì đổi cả cái nền mà các phái dùng để cân đo mọi chữ còn lại. Một lá số sinh trước Kinh Trập một ngày và một lá số sinh sau Kinh Trập một ngày có thể được các thầy luận khác hẳn nhau, chỉ vì nguyệt lệnh đổi từ Dần sang Mão.
Với người đọc tìm hiểu, điểm này đáng ghi nhận như một đặc trưng tư duy của thuật số: nó mã hoá mùa sinh thành ký hiệu rồi lấy mùa làm trục. Còn mùa sinh có liên quan tới tính cách hay vận mệnh hay không là một câu hỏi thực nghiệm, và các nghiên cứu về "hiệu ứng mùa sinh" trong y học, giáo dục đều giải thích bằng yếu tố môi trường, không bằng ngũ hành.
Tự kiểm trụ năm và trụ tháng trên một lá số có sẵn
Khi cầm một lá số bát tự do người khác lập hoặc in từ ứng dụng, bạn có thể kiểm hai trụ đầu trong vài phút mà không cần phần mềm nào khác ngoài một bảng tiết khí của đúng năm sinh.
- Đổi ngày sinh ra dương lịch nếu đang có ngày âm, ghi kèm giờ sinh và múi giờ.
- So ngày giờ sinh với thời khắc Lập Xuân của năm đó. Trước mốc thì trụ năm là năm trước, sau mốc là năm hiện tại.
- Tìm hai tiết kẹp ngày sinh trong bảng mười hai tiết, lấy chi của tiết đứng trước làm chi tháng.
- Dùng phép ngũ hổ độn với can của trụ năm vừa xác định, không phải can năm theo Tết, để ra can tháng.
- So hai cặp chữ với lá số. Nếu lệch, xem lại người lập có dùng Tết thay Lập Xuân, tháng âm thay tiết, hay giờ Bắc Kinh thay giờ Việt Nam không.
Bước thứ tư hay bị bỏ qua: khi trụ năm đổi vì Lập Xuân thì can tháng cũng phải tính theo can năm mới. Một lá số ghi đúng trụ năm nhưng tính can tháng theo năm cũ là dấu hiệu người lập đã sửa tay nửa chừng.
Câu hỏi thường gặp
Sinh ngày 2 tháng Hai thì trụ năm theo năm nào?
Ngày 2 tháng Hai luôn đứng trước Lập Xuân, vốn rơi vào khoảng ngày 3 đến 5 tháng Hai. Vì vậy trụ năm bát tự là can chi của năm trước, bất kể Tết năm đó đã qua hay chưa. Trụ tháng là tháng Sửu.
Tuổi con giáp và trụ năm bát tự khác nhau thì dùng cái nào?
Tuỳ việc. Trong sinh hoạt văn hoá, như tuổi gọi ngày Tết hay lễ cưới, người Việt tính con giáp theo Tết. Khi lập bát tự thì theo quy ước của bát tự là Lập Xuân. Hai cách không loại trừ nhau, chỉ là hai hệ khác nhau.
Ngày giao tiết mỗi năm có cố định không?
Gần cố định trên lịch dương nhưng có thể xê dịch một hai ngày giữa các năm, và giờ giao tiết thì thay đổi mỗi năm. Muốn chính xác, nên tra bảng tiết khí của đúng năm sinh theo giờ Việt Nam, không dùng một ngày ước chừng cho mọi năm.
Trụ tháng có liên quan gì tới tháng nhuận âm lịch không?
Không. Bát tự không dùng tháng âm nên không có khái niệm tháng nhuận. Người sinh trong tháng nhuận chỉ cần đổi ngày sinh ra dương lịch rồi xác định tiết như mọi người khác. Rắc rối tháng nhuận là chuyện của tử vi đẩu số.
Vì sao có sách nói năm đổi ở Đông Chí?
Trong lịch sử từng có những quan niệm lấy Đông Chí làm điểm khởi đầu chu kỳ, vì đó là lúc ngày ngắn nhất và dương khí bắt đầu sinh. Tuy nhiên, phần lớn sách Tử Bình phổ biến và gần như mọi phần mềm hiện nay đều đổi năm ở Lập Xuân. Nếu gặp lá số theo mốc khác, hãy hỏi rõ người lập.
Có cách nào nhớ nhanh tiết nào mở tháng nào không?
Nhớ bốn tiết "Lập": Lập Xuân mở tháng Dần, Lập Hạ mở tháng Tỵ, Lập Thu mở tháng Thân, Lập Đông mở tháng Hợi. Mỗi mùa ba tháng, nên tháng giữa và tháng cuối mùa tự suy ra. Sau đó chỉ cần thuộc tên tám tiết còn lại.