Trực phù là sao dẫn đầu, trực sử là cửa dẫn đầu của một bàn Kỳ Môn theo giờ. Cả hai được tìm từ cùng một chỗ: cung trên địa bàn chứa nghi đang giữ Giáp đầu tuần của giờ đó. Sao gốc của cung ấy là trực phù, cửa gốc của cung ấy là trực sử.
Nắm được hai yếu tố này là nắm được "trục quay" của cả bàn, vì chín sao xoay theo trực phù và tám cửa xoay theo trực sử. Bài đi từng bước, có bảng bốn giờ giả định trong cùng một cục để bạn tự kiểm tra, kèm hai ca đặc biệt: giờ có can Giáp và khi phép đếm rơi vào trung cung. Mọi ví dụ chỉ để học cấu trúc, không dùng để xem việc của ai.
Vì sao gọi là "phù" và "sử"
Hai chữ này mượn từ tổ chức quân đội cổ. "Phù" là binh phù, tín vật mà chủ tướng hay nhà vua dùng để điều quân: ai cầm phù thì có quyền ra lệnh. "Sử" là sứ, người được sai đi truyền lệnh. Trong bàn Kỳ Môn, can Giáp là chủ tướng đang ẩn; trực phù là kẻ cầm phù thay mặt chủ tướng, trực sử là người đi truyền lệnh. Chữ "trực" nghĩa là đang trực, đang giữ phiên, tức là hai vai trò này thay người theo từng tuần Giáp.
Hiểu ẩn dụ này sẽ thấy vì sao trực phù gắn với sao còn trực sử gắn với cửa. Sao thuộc tầng trời, ứng với quyền lệnh; cửa thuộc tầng người, ứng với việc thực thi. Phù di chuyển theo can giờ, tức theo "ý" của thời điểm; sử di chuyển theo số giờ đã trôi qua, tức theo "bước chân" của người truyền lệnh. Cách giải thích này không phải lời của một sách duy nhất mà là lối giảng phổ biến, nhưng nó khớp với cơ chế xoay bàn.
Câu chuyện quân sự ấy cũng nhắc rằng Kỳ Môn ra đời trong môi trường mà lịch, binh pháp và thiên văn đan vào nhau. Đọc nó như một di sản tư duy, bạn sẽ thấy rõ cái khéo của người xưa: dùng một ẩn dụ duy nhất để buộc ba lớp ký hiệu vào một quy tắc chuyển động thống nhất.
Các bước tìm và xoay trực phù, trực sử (phái chuyển bàn)
Các bước dưới đây giả định bạn đã có số cục, chiều độn và địa bàn chín can. Thao tác hoàn toàn bằng phép đếm, có thể làm bằng bút và giấy.
- Lấy can chi của giờ, đếm ngược về can Giáp gần nhất để biết tuần thủ (Giáp Tý, Giáp Tuất, Giáp Thân, Giáp Ngọ, Giáp Thìn hoặc Giáp Dần).
- Đổi tuần thủ ra nghi: Giáp Tý là Mậu, Giáp Tuất là Kỷ, Giáp Thân là Canh, Giáp Ngọ là Tân, Giáp Thìn là Nhâm, Giáp Dần là Quý.
- Tìm nghi đó trên địa bàn. Cung chứa nó cho ta trực phù (sao gốc của cung) và trực sử (cửa gốc của cung). Nếu cung đó là trung cung, sao trực phù là Thiên Cầm và cửa lấy theo cung được gửi (thường là Khôn, tức Tử môn).
- Xoay trực phù: đưa sao trực phù tới cung đang chứa can của giờ trên địa bàn. Nếu giờ là giờ Giáp, lấy chính nghi của tuần thay cho can giờ. Các sao khác dịch cùng số bước trên vòng tám cung.
- Xoay trực sử: từ cung của tuần thủ, đếm mỗi giờ một cung theo số Lạc thư (dương độn đếm tăng, âm độn đếm giảm) cho tới giờ đang xét. Cửa trực sử đặt ở cung cuối cùng; nếu là cung 5 thì gửi theo quy ước phái. Các cửa khác dịch cùng số bước trên vòng tám cung.
- Đặt bát thần bắt đầu từ cung của sao trực phù, rồi kiểm tra lại toàn bộ bàn: đủ tám sao, tám cửa, tám thần trên tám cung ngoài.
Bốn giờ giả định trong dương độn 1 cục
Địa bàn dương 1 cục: Mậu 1, Kỷ 2, Canh 3, Tân 4, Nhâm 5, Quý 6, Đinh 7, Bính 8, Ất 9. Bảng cho thấy cùng một cục nhưng các giờ khác nhau cho ra trục quay khác nhau.
| Giờ | Tuần thủ và nghi | Trực phù, trực sử gốc | Trực phù tới cung | Trực sử tới cung |
|---|---|---|---|---|
| Bính Dần | Giáp Tý, Mậu ở cung 1 | Thiên Bồng, Hưu môn | cung 8 Cấn (chỗ của Bính) | cung 3 Chấn (đếm 1, 2, 3) |
| Canh Ngọ | Giáp Tý, Mậu ở cung 1 | Thiên Bồng, Hưu môn | cung 3 Chấn (chỗ của Canh) | cung 7 Đoài (đếm 1 tới 7) |
| Giáp Tuất | Giáp Tuất, Kỷ ở cung 2 | Thiên Nhuế, Tử môn | đứng yên ở cung 2 | đứng yên ở cung 2 |
| Đinh Sửu | Giáp Tuất, Kỷ ở cung 2 | Thiên Nhuế, Tử môn | cung 7 Đoài (chỗ của Đinh) | đếm 2, 3, 4, 5: rơi cung 5, gửi về cung 2 |
Với giờ Canh Ngọ, phép đếm trực sử đi qua bảy giờ từ Giáp Tý: Giáp Tý ở cung 1, Ất Sửu cung 2, Bính Dần cung 3, Đinh Mão cung 4, Mậu Thìn cung 5, Kỷ Tỵ cung 6, Canh Ngọ cung 7. Bạn nên tự đếm lại từng dòng; tự tính được bảng này là đã nắm cơ chế.
Giờ Đinh Sửu là một ca đáng chú ý: trực phù đi xa tới Đoài nhưng trực sử, sau khi gửi từ trung cung, lại nằm đúng cung gốc Khôn. Sao và cửa không nhất thiết đi cùng nhau, và đó chính là điều làm cho mỗi giờ có một bàn riêng.
Giờ Giáp: khi cả bàn nằm yên
Giờ có can Giáp là giờ mở đầu một tuần. Lúc này can giờ chính là Giáp ẩn dưới nghi của tuần, nên trực phù "tới chỗ của can giờ" nghĩa là tới đúng cung nó đang đứng; còn trực sử thì mới đếm được một giờ, cũng đứng nguyên. Kết quả là sao và cửa đều ở cung gốc của chúng. Sách gọi trạng thái này là phục ngâm, đại ý là "nằm im mà rên".
Trong sách cổ, phục ngâm thường được bình là thời điểm trì trệ, nên giữ hơn là động. Cách hiểu biểu tượng ấy dễ nắm: mọi thứ nằm yên tại chỗ, chưa có chuyển động nào. Nhưng cần nhớ rằng giờ Giáp xuất hiện đều đặn sáu lần trong mỗi chu kỳ sáu mươi giờ, tức khoảng năm ngày có sáu giờ như vậy. Không có lý do gì để coi những giờ đó là đặc biệt đối với đời sống của ai.
Phục ngâm cũng là bài kiểm tra tốt cho người tự lập bàn. Nếu phép tính của bạn đúng, mọi giờ Giáp đều phải cho ra bàn có sao và cửa ở vị trí gốc. Nếu không phải vậy, chắc chắn có lỗi ở bước đổi tuần thủ ra nghi hoặc ở bước tìm cung của nghi.
Khi phép đếm rơi vào trung cung
Trung cung là chỗ các phái xử lý khác nhau nhiều nhất. Trực phù có thể rơi vào trung cung khi can giờ trên địa bàn nằm ở cung 5. Ví dụ ở dương 1 cục, Nhâm nằm ở cung 5; giờ Nhâm Thân thuộc tuần Giáp Tý, trực phù Thiên Bồng phải tới cung của Nhâm, tức trung cung. Phái chuyển bàn không cho sao đứng ở giữa, nên Thiên Bồng được gửi về cung Khôn theo quy ước phổ biến.
Trực sử cũng có thể rơi vào cung 5 khi đếm theo số Lạc thư, như ca giờ Đinh Sửu trong bảng. Khi đó cửa được gửi theo cùng quy ước. Một số sách cho gửi Khôn trong mọi trường hợp, một số cho dương độn gửi Cấn, âm độn gửi Khôn, một số khác gửi theo mùa. Sự khác biệt này dẫn tới những bàn lệch nhau một cung, và đó là lý do người học nên ghi chú phái mình theo ngay trên giấy lập bàn.
Ngược lại, nếu tuần thủ nằm ở trung cung (nghi giữ Giáp ở cung 5), thì trực phù là Thiên Cầm, sao gốc của trung cung. Cửa trực sử lúc đó lấy theo cung được gửi. Đây là chỗ nhiều phần mềm không ghi rõ cách xử lý, nên khi bàn của bạn khác phần mềm, hãy kiểm tra ca trung cung trước khi nghi ngờ phép đếm.
Những lỗi hay gặp khi tìm trực phù, trực sử
Phần lớn lỗi không nằm ở phép tính phức tạp mà ở bước đổi hệ quy chiếu. Danh sách dưới đây giúp bạn soát lại.
- Tìm can Giáp trên địa bàn thay vì tìm nghi của tuần. Giáp không có cung riêng.
- Dùng can ngày thay vì can giờ khi lập bàn thời gia. Ngày chỉ dùng để xác định cục và nguyên, còn trục quay theo giờ.
- Xoay trực sử theo cung của can giờ như trực phù. Hai yếu tố dùng hai quy tắc khác nhau: phù theo can, sử theo số giờ đã trôi.
- Đếm trực sử theo vòng tám cung thay vì theo số Lạc thư 1 tới 9. Ở phái chuyển bàn, bước đếm trực sử đi qua cả cung 5.
- Quên đổi chiều khi âm độn. Âm độn đếm giảm số cung cho trực sử và xếp bát thần ngược chiều kim đồng hồ.
- Trộn quy ước gửi trung cung của hai sách. Hãy chọn một sách làm chuẩn cho cả quá trình học.
Trực phù, trực sử nhìn từ hôm nay
Sau khi tính được vài bàn, nhiều người nhận ra điều quan trọng: toàn bộ bàn Kỳ Môn theo giờ là kết quả xác định của hai dữ kiện, cục và can chi giờ. Hai người ở hai nơi mở bàn cùng một giờ theo cùng phái sẽ có bàn giống hệt nhau. Bàn không chứa thông tin gì về người hỏi, về hoàn cảnh hay câu hỏi của họ; mọi khác biệt trong lời đọc đến từ người đọc.
Điều đó giúp đặt lời bàn về Kỳ Môn vào đúng chỗ. Không có bằng chứng nào cho thấy bàn có thể dự báo việc cụ thể, và những lời hứa kiểu "chọn đúng giờ trực phù tốt thì thành công" không có cơ sở kiểm chứng. Cái đáng học là cơ chế: một hệ thống đếm thời gian chặt chẽ, dùng ẩn dụ quân sự làm khung, cho thấy trình độ tổ chức tri thức của người xưa.
Nếu bạn đang tìm hiểu thuật số nói chung, có thể lập lá số trên AI Huyền Học để thấy một hệ khác cũng dựng trên can chi, rồi so cách hai hệ dùng cùng một bộ ký hiệu. So sánh như vậy thường giúp hiểu cả hai sâu hơn là học riêng từng môn.
Câu hỏi thường gặp
Trực phù và trực sử là gì?
Trực phù là sao dẫn đầu, trực sử là cửa dẫn đầu của một bàn Kỳ Môn theo giờ. Cả hai lấy từ cung trên địa bàn chứa nghi đang giữ Giáp đầu tuần của giờ: sao gốc của cung là trực phù, cửa gốc là trực sử.
Trực phù di chuyển theo quy tắc nào?
Ở phái chuyển bàn, trực phù được đưa tới cung đang chứa can của giờ trên địa bàn. Nếu là giờ Giáp thì lấy nghi của tuần thay cho can giờ, nên trực phù đứng yên. Các sao khác dịch theo cùng số bước.
Trực sử di chuyển theo quy tắc nào?
Trực sử đi từ cung của tuần thủ, mỗi giờ một cung theo số Lạc thư, dương độn đếm tăng, âm độn đếm giảm, cho tới giờ đang xét. Nếu rơi vào cung 5 thì gửi sang cung khác theo quy ước của phái.
Vì sao giờ Giáp được gọi là phục ngâm?
Ở giờ Giáp, trực phù và trực sử đều đứng tại cung gốc nên toàn bộ sao và cửa nằm đúng chỗ cũ. Sách gọi trạng thái nằm yên này là phục ngâm. Đó là tên một trạng thái cấu trúc, lặp lại đều đặn, không phải điềm báo.
Tại sao bàn tự tính khác bàn trên phần mềm?
Lý do hay gặp nhất là khác quy ước gửi trung cung, khác cách định cục và nguyên, hoặc nhầm can ngày với can giờ. Hãy kiểm tra phần mềm theo phái nào và tự tính lại giờ Giáp để soát lỗi.
Biết trực phù có giúp chọn giờ làm việc tốt không?
Không có bằng chứng nào cho thấy điều đó. Bàn Kỳ Môn là kết quả của phép đếm lịch, giống nhau cho mọi người hỏi cùng giờ. Nên học trực phù để hiểu cấu trúc và đọc sách cổ, còn quyết định công việc dựa vào thông tin thật.