Số 12 có mặt khắp nơi trong cổ học vì nó trùng với hai nhịp trời dễ quan sát nhất: một năm có khoảng mười hai lần trăng tròn, và sao Mộc đi hết một vòng trời trong khoảng mười hai năm. Từ hai nhịp ấy, người xưa dựng nên mười hai tháng, mười hai địa chi, mười hai canh giờ trong ngày, rồi cả mười hai luật âm trong âm nhạc cũng được gắn vào mười hai tháng.
Bài này giải thích từng mảnh: con số 12 khớp với thiên văn tới đâu và lệch ở đâu, Tuế tinh và Thái Tuế là gì, vì sao âm nhạc cổ lại cũng dừng ở mười hai âm. Biết gốc thiên văn của con số này, bạn sẽ hiểu vì sao lịch âm phải có tháng nhuận và vì sao chữ "Thái Tuế" trong lịch không phải tên một vị thần đáng sợ mà vốn là một điểm tính toán.
Mười hai tuần trăng trong một năm — khớp gần đúng
Khoảng thời gian giữa hai lần trăng non liên tiếp, gọi là tháng giao hội, dài trung bình khoảng 29,53 ngày. Một năm mặt trời, tính theo vòng tiết khí, dài khoảng 365,24 ngày. Chia hai số cho nhau được khoảng 12,37: một năm chứa hơn mười hai tuần trăng một chút. Người quan sát bầu trời ở bất kỳ nền văn minh nào cũng sớm nhận ra rằng trăng tròn khoảng mười hai lần thì mùa lại quay về.
Chữ "khoảng" ở đây rất quan trọng. Mười hai tháng âm chỉ dài chừng 354 ngày, hụt so với năm mặt trời gần 11 ngày. Nếu cứ đếm đủ mười hai tháng rồi sang năm mới, chỉ sau vài năm Tết sẽ trôi ngược vào mùa hè. Lịch âm dương của Trung Hoa và Việt Nam giải quyết bằng cách thỉnh thoảng chèn thêm một tháng nhuận. Như vậy số 12 là con số "gần đúng" mà người xưa chọn làm khung, rồi phải vá bằng tháng thứ mười ba.
Mười hai tháng lại được gắn với mười hai địa chi. Theo cách gọi truyền thống, tháng chứa ngày Đông chí là tháng Tý; lịch nhà Hạ — được lịch âm dương về sau theo — lấy tháng Dần làm tháng Giêng. Vì vậy tháng Giêng âm lịch của người Việt là tháng Dần, tháng Mười Một là tháng Tý, tháng Chạp là tháng Sửu. Đây là quy ước gọi tên, không phải chuyện con giáp nào "quản" tháng nào.
Tuế tinh, mười hai "thứ" và Thái Tuế
Tuế tinh là sao Mộc. Trong thiên văn cổ Trung Hoa, sao Mộc được gọi là Tuế tinh, nghĩa là "sao của năm". Nó đi hết một vòng quanh nền sao trong khoảng 11,86 năm theo cách đo ngày nay — tròn lại là mười hai năm. Mỗi năm Tuế tinh dời sang một khoảng trời mới.
Mười hai thứ. Để theo dõi Tuế tinh, người xưa chia vòng trời quanh hoàng đạo thành mười hai phần gọi là "thập nhị thứ", mỗi phần có tên riêng. Năm nào Tuế tinh ở phần nào thì ghi năm ấy theo phần đó. Cách ghi năm này gọi là Tuế tinh kỷ niên.
Thái Tuế là một điểm tưởng tượng. Tuế tinh đi theo chiều ngược với thứ tự mười hai chi được xếp trên mặt đất, nên các nhà làm lịch dựng thêm một "sao" tưởng tượng chạy ngược lại với Tuế tinh, đi thuận theo vòng chi. Điểm tưởng tượng ấy được gọi là Thái Tuế, hay Tuế âm. Từ đó mỗi năm gắn với một chi, tạo nền cho cách ghi năm bằng địa chi mà ta dùng đến nay.
Chỗ lệch tích luỹ. Vì chu kỳ thật của sao Mộc ngắn hơn mười hai năm một chút, sau khoảng tám mươi mấy năm vị trí thật của nó lệch một phần so với lịch tính. Người xưa đã nhận ra điều này, và cách ghi năm bằng can chi về sau được tách hẳn khỏi vị trí thật của sao Mộc, chạy đều đặn không cần quan sát.
Từ tính toán thành tín ngưỡng. Về sau, Thái Tuế được nhân cách hoá thành thần cai quản năm, sinh ra những lời kiêng "phạm Thái Tuế". Biết gốc thiên văn của nó giúp bạn đọc những lời kiêng ấy như một lớp văn hoá đến sau, không phải sự thật về trời đất.
Mười hai canh giờ trong một ngày đêm
Một ngày đêm được chia thành mười hai canh giờ, mỗi canh giờ dài bằng hai giờ đồng hồ ngày nay, đặt tên theo mười hai chi. Bảng dưới là cách quy đổi phổ biến theo giờ địa phương:
| Canh giờ | Giờ ngày nay | Canh giờ | Giờ ngày nay |
|---|---|---|---|
| Tý | 23 giờ – 1 giờ | Ngọ | 11 giờ – 13 giờ |
| Sửu | 1 giờ – 3 giờ | Mùi | 13 giờ – 15 giờ |
| Dần | 3 giờ – 5 giờ | Thân | 15 giờ – 17 giờ |
| Mão | 5 giờ – 7 giờ | Dậu | 17 giờ – 19 giờ |
| Thìn | 7 giờ – 9 giờ | Tuất | 19 giờ – 21 giờ |
| Tỵ | 9 giờ – 11 giờ | Hợi | 21 giờ – 23 giờ |
Ở đây số 12 không đến từ thiên văn mà đến từ sự tiện lợi: đã có mười hai chi cho năm và tháng thì dùng luôn cho giờ. Canh giờ là cách chia đều, khác với "canh" ban đêm vốn chia đêm thành năm phần và dài ngắn theo mùa. Giờ Ngọ bao quanh lúc mặt trời đứng bóng theo giờ địa phương thật; ở Việt Nam, giờ hành chính lệch giờ mặt trời thật vài chục phút tuỳ kinh độ, nên giờ chính ngọ ở Huế khác ở Cà Mau một chút.
Thập nhị luật: mười hai âm sinh ra từ phép "thêm bớt một phần ba"
Âm nhạc cổ Trung Hoa dùng một hệ mười hai âm chuẩn gọi là thập nhị luật, với các tên Hoàng chung, Đại lữ, Thái thốc, Giáp chung, Cô tẩy, Trọng lữ, Nhuy tân, Lâm chung, Di tắc, Nam lữ, Vô xạ, Ứng chung. Mỗi luật ứng với một ống sáo chuẩn có độ dài nhất định.
Các ống được tính bằng phép tam phân tổn ích: lấy ống gốc Hoàng chung, bớt đi một phần ba độ dài được ống thứ hai; lấy ống thứ hai thêm một phần ba được ống thứ ba; cứ xen kẽ bớt rồi thêm. Về mặt âm học, bớt một phần ba tức nhân với hai phần ba, cho ra âm cao hơn một quãng năm đúng — đây cũng là nguyên lý mà ở phương Tây được gắn với tên Pythagoras.
Vì sao dừng ở mười hai? Vì sau mười hai lần đi quãng năm, âm thu được gần như trở về âm gốc ở bảy quãng tám cao hơn. "Gần như" thôi, vì vẫn lệch một chút — sai số mà âm nhạc học gọi là dấu phẩy Pythagoras. Người xưa biết sai số này, và nhiều thế kỷ sau, Chu Tái Dục đời Minh đã tính ra cách chia mười hai âm đều nhau theo căn bậc mười hai của hai.
Sách Lễ ký, thiên Nguyệt lệnh, gắn mỗi luật với một tháng trong năm. Thế là âm nhạc, lịch pháp và mười hai chi được khoá vào cùng một khung. Đây là ví dụ rất rõ về cách cổ học dùng một con số chung để nối những lĩnh vực mà ngày nay ta tách riêng.
Số 12 ở những chỗ khác và chỗ nên cẩn thận
Ngoài các hệ đã nói, số 12 còn xuất hiện ở nhiều nơi. Mỗi nơi có gốc riêng, không nên gom hết vào một lời giải:
- Mười hai con giáp là lớp hình tượng gắn lên mười hai chi, xuất hiện muộn hơn hệ chi; nghĩa gốc của chữ chi không phải tên con vật.
- Mười hai cung hoàng đạo của chiêm tinh phương Tây cũng chia vòng trời làm mười hai, nhưng có nguồn gốc Lưỡng Hà, độc lập với thập nhị thứ.
- Mười hai cung trong lá số tử vi là cách chia đời người thành mười hai phương diện, dựa trên vòng chi chứ không đo trên bầu trời.
- Mười hai trực trong lịch chọn ngày là một vòng ngày lặp, không liên quan trực tiếp đến tháng hay Tuế tinh.
- Nhiều bài viết suy ra "số 12 là số hoàn hảo nên tốt". Không có kinh điển nào nói thế; số 12 phổ biến vì nó khớp gần đúng với nhịp trời và chia được cho 2, 3, 4, 6.
Nếu cần hình dung vòng chi gắn với năm, tháng, ngày, giờ của chính mình, bạn có thể lập lá số trên AI Huyền Học để thấy bốn chữ chi được bày ra — và nhớ rằng đó là lớp ghi chép thời gian, không phải lời phán.
Mười can ghép mười hai chi: vì sao vòng là 60 chứ không phải 120
Số 12 còn đi cặp với số 10 để tạo ra vòng sáu mươi quen thuộc. Mười thiên can và mười hai địa chi được ghép theo lối "cùng bước": can thứ nhất với chi thứ nhất (Giáp Tý), can thứ hai với chi thứ hai (Ất Sửu), cứ thế tiến đều. Can hết mười thì quay lại Giáp, chi hết mười hai thì quay lại Tý.
Nếu ghép mọi can với mọi chi thì phải có 10 nhân 12 bằng 120 tổ hợp. Nhưng vì cả hai cùng tiến một bước mỗi lần, can lẻ luôn gặp chi lẻ, can chẵn luôn gặp chi chẵn — Giáp chỉ đi với Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất, không bao giờ đi với Sửu hay Mão. Vòng sẽ khép lại khi cả hai cùng trở về điểm đầu, tức sau số bước bằng bội chung nhỏ nhất của 10 và 12, là 60.
Vì thế không có năm "Giáp Sửu" hay ngày "Ất Tý". Khi gặp một tổ hợp như vậy trong tài liệu, gần như chắc chắn là chép sai. Đây là một phép tự kiểm rất nhanh: can và chi trong một cặp phải cùng là số lẻ hoặc cùng là số chẵn theo thứ tự của chúng. Bạn có thể dùng nó để soát lại ngày tháng ghi trên văn bia, gia phả hay lá số mà không cần bảng tra.
Đọc số 12 như một con số của thiên văn quan sát
Điều đáng nhớ nhất về số 12 là nó sinh ra từ việc nhìn trời. Người nông dân thấy trăng tròn mười hai lần thì mùa gieo cấy quay lại; người làm lịch thấy sao Mộc mười hai năm đi hết một vòng. Từ những quan sát thô ấy, cổ học xây dựng một hệ quy ước rất chặt, rồi gắn thêm hình tượng, thêm quan niệm tốt xấu.
Khi tách được lớp quan sát khỏi lớp quy ước và lớp tín ngưỡng, bạn sẽ đọc các tài liệu cổ thoải mái hơn. Gặp chữ "Thái Tuế" thì biết đó vốn là điểm tính toán đi ngược sao Mộc. Gặp "tháng Tý" thì biết đó là tháng có Đông chí. Gặp "Hoàng chung" thì biết đó là một ống sáo chuẩn. Những hiểu biết này không giúp bạn đoán tương lai, nhưng giúp bạn hiểu vì sao tổ tiên mình đếm thời gian theo cách họ đã đếm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm âm lịch có khi 12 tháng, có khi 13 tháng?
Vì mười hai tháng âm chỉ dài khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm mặt trời gần 11 ngày. Sau vài năm chênh lệch dồn lại đủ một tháng, lịch phải chèn thêm tháng nhuận để Tết và mùa màng không trôi lệch. Trung bình cứ mười chín năm có bảy năm nhuận.
Thái Tuế có phải là sao Mộc không?
Không hẳn. Sao Mộc là Tuế tinh, một hành tinh thật. Thái Tuế là điểm tưởng tượng do các nhà làm lịch dựng ra, chạy ngược chiều với Tuế tinh để khớp với thứ tự mười hai chi. Về sau Thái Tuế mới được nhân cách hoá thành thần cai quản năm trong tín ngưỡng.
Mười hai địa chi có trước hay mười hai con giáp có trước?
Hệ chi có trước, dùng để ghi ngày từ rất sớm, thấy trong giáp cốt văn đời Thương. Việc gắn mỗi chi với một con vật xuất hiện muộn hơn, các tư liệu tương đối rõ ràng thuộc khoảng cuối thời Chiến Quốc đến đời Hán.
Canh giờ Tý bắt đầu lúc 23 giờ hay 0 giờ?
Theo cách quy đổi phổ biến, giờ Tý kéo dài từ 23 giờ đến 1 giờ sáng. Một số sách tách thành Tý sớm và Tý muộn để xử lý chuyện ngày cũ hay ngày mới. Khi tra tài liệu, bạn nên xem tác giả theo quy ước nào và có tính chênh lệch giờ địa phương không.
Thập nhị luật có liên quan gì đến ngũ âm cung, thương, giốc, chủy, vũ?
Ngũ âm là năm bậc của một thang âm, còn thập nhị luật là mười hai cao độ chuẩn. Có thể dựng thang ngũ âm bắt đầu từ bất kỳ luật nào trong mười hai luật, giống như dịch giọng một bài hát. Hai hệ bổ sung cho nhau trong lý thuyết âm nhạc cổ.
Số 12 có phải con số may mắn không?
Trong kinh điển, số 12 không được nói là may hay rủi. Nó phổ biến vì khớp gần đúng với nhịp trăng và nhịp sao Mộc, lại chia hết cho nhiều số nên tiện chia vòng tròn. Coi nó là số may là cách hiểu của người đời sau.