Kỳ Môn không có một cách lập bàn duy nhất. Hai trục khác biệt lớn là cách di chuyển (chuyển bàn xoay vòng tám cung, phi bàn bay theo số qua cả chín cung) và đơn vị thời gian (thời gia theo giờ, nhật gia theo ngày, ngoài ra còn nguyệt gia, niên gia). Thêm vào đó, các sách còn khác nhau ở cách định nguyên và cách xử lý trung cung.
Người học thường chỉ phát hiện ra điều này khi mở hai phần mềm và thấy hai bàn khác nhau cho cùng một giờ. Bài này sắp xếp lại các khác biệt chính để bạn biết mình đang đọc loại bàn nào, vì sao các sách "cãi nhau", và nên chọn lối nào khi tự học. Bài không đánh giá phái nào đúng hơn về khả năng dự đoán, vì không phái nào có bằng chứng về điều đó.
Vì sao một môn lại có nhiều lối lập bàn
Kỳ Môn được truyền qua nhiều thế kỷ, chủ yếu qua sách chép tay, bài ca vần và truyền khẩu giữa thầy trò. Mỗi lần chép là một lần có thể thêm chú giải, sửa chỗ khó hiểu, hoặc giản lược cho dễ dùng. Truyền thuyết của chính Kỳ Môn cũng kể về các đợt giản lược: từ con số một nghìn tám mươi cục xuống bảy mươi hai, rồi mười tám cục. Dù chuyện ấy thuộc về truyền thuyết, nó phản ánh đúng một thực tế: hệ thống luôn được người sau sắp xếp lại.
Một lý do khác là các câu hỏi mà Kỳ Môn được dùng để trả lời thay đổi theo thời đại. Khi gắn với binh pháp, người ta cần bàn theo giờ để chọn thời điểm hành quân; khi đi vào dân gian, người ta muốn bàn theo ngày, theo năm để xem việc dài hơn. Mỗi nhu cầu sinh ra một biến thể, và các biến thể ấy cùng tồn tại tới nay.
Cuối cùng là chỗ "hở" tự nhiên của cấu trúc: chín cung mà chỉ tám quẻ, tám cửa; ngày can chi chạy theo chu kỳ sáu mươi trong khi tiết khí chạy theo mặt trời. Mỗi chỗ hở cần một quy ước, và quy ước thì có thể khác nhau. Hiểu ba lý do này sẽ thấy sự khác biệt giữa các sách là điều bình thường của một di sản sống lâu, không phải dấu hiệu bên nào "giả".
Chuyển bàn và phi bàn đặt cạnh nhau
Bảng so sánh ở mức nguyên lý chung. Chi tiết của phi bàn khác nhau giữa các dòng truyền, nên người học nên đọc trực tiếp sách của dòng mình theo.
| Tiêu chí | Chuyển bàn | Phi bàn |
|---|---|---|
| Cách di chuyển | Sao, cửa, thần xoay theo vòng tám cung ngoài, giữ nguyên thứ tự như một bánh xe | Các yếu tố bay theo thứ tự số Lạc thư qua cả chín cung, giống phi tinh |
| Trung cung | Không có sao, cửa, thần đứng riêng; yếu tố rơi vào giữa phải gửi sang cung khác | Luôn có yếu tố đứng ở trung cung |
| Bát thần | Tám thần, thường hai bộ tên theo dương và âm độn | Thường chín thần, tên có khác |
| Mức phổ biến | Lối phổ biến nhất trong sách in và phần mềm hiện nay | Ít phổ biến hơn, lưu hành ở một số dòng |
| Ưu điểm khi học | Dễ hình dung, ít yếu tố, nhiều tài liệu | Không phải xử lý chuyện gửi cung |
| Khó khăn khi học | Quy ước gửi trung cung khác nhau giữa các sách | Ít tài liệu, quy tắc bay không thống nhất giữa các dòng |
Điểm cần nhớ: hai phái dùng chung nhiều thuật ngữ nhưng bàn của chúng không đổi qua lại được. Một lời bàn viết cho bàn chuyển bàn không thể áp sang bàn phi bàn, và ngược lại.
Thời gia, nhật gia, nguyệt gia, niên gia
Thời gia Kỳ Môn. Đây là lối phổ biến nhất, dùng giờ can chi làm đơn vị. Mười tám cục (chín dương, chín âm) nhân với sáu mươi giờ can chi cho ra một nghìn tám mươi bàn khác nhau. Con số một nghìn tám mươi trong truyền thuyết về Phong Hậu chính là phép nhân này, nên có thể kiểm chứng bằng số học.
Nhật gia Kỳ Môn. Dùng ngày can chi làm đơn vị và có cách định cục riêng. Nhật gia được dùng trong sách để xem việc kéo dài trong ngày, như đi xa hay một việc lớn. Tài liệu về nhật gia ít hơn và các sách khác nhau khá nhiều về cách định cục.
Nguyệt gia và niên gia. Hai lối này dùng tháng và năm làm đơn vị. Chúng ít được dùng trong thực hành, chủ yếu xuất hiện trong sách như phần mở rộng của hệ thống. Có thể hiểu đây là nỗ lực đưa cùng một cấu trúc lên những thang thời gian lớn hơn.
Đơn vị khác, cấu trúc giống. Dù theo giờ, ngày, tháng hay năm, bàn vẫn gồm địa bàn, thiên bàn, cửa, thần và các bước tìm trực phù, trực sử tương tự. Điều khác là dữ kiện đầu vào. Vì vậy nắm chắc thời gia rồi học các lối khác sẽ nhanh hơn nhiều.
Đọc sách cần hỏi: sách này nói về bàn nào? Nhiều lời bình trong sách cổ được viết cho thời gia. Đem chúng áp lên bàn nhật gia hay niên gia là một kiểu ghép tuỳ tiện. Khi gặp tài liệu không ghi rõ, hãy coi đó là dấu hiệu nên dè dặt.
Định nguyên: siêu thần tiếp khí và các cách khác
Trước khi xoay bàn, phải biết giờ đang xét thuộc cục nào, và muốn biết cục phải biết tiết khí và nguyên (thượng, trung, hạ nguyên). Khó khăn nằm ở chỗ ngày đầu nguyên được xác định theo can chi ngày, còn tiết khí được xác định theo vị trí mặt trời. Hai đồng hồ này không bao giờ khớp nhau mãi, nên các sách phải có cách xử lý độ lệch.
Cách quen thuộc nhất là siêu thần tiếp khí: cho phép ngày đầu nguyên đến trước hoặc sau ngày giao tiết một khoảng, và khi độ lệch tích luỹ đủ lớn thì chèn thêm một đoạn nhuận để kéo hai đồng hồ lại gần nhau. Một số sách gọi việc chèn này là đặt nhuận. Cách khác, được nhiều tài liệu hiện đại ưa dùng vì dễ lập trình, là chia tách theo đúng thời điểm giao tiết: giờ nào thuộc tiết nào thì dùng cục của tiết đó, không chèn nhuận.
Hai cách có thể cho ra hai cục khác nhau với cùng một giờ trong những ngày gần giao tiết. Đây là nguồn khác biệt lớn thứ hai giữa các phần mềm sau chuyện gửi trung cung. Người học nên biết phần mềm mình dùng theo cách nào, và khi tự tính, nên chọn một cách rồi giữ nguyên. Chi tiết về chiều đếm dương độn, âm độn và ba nguyên đã có nhiều tài liệu giới thiệu; ở đây chỉ cần nhớ rằng định nguyên là bước có quy ước, không phải bước "hiển nhiên".
Phần mềm lập bàn: tiện lợi và những điều nó giấu đi
Ngày trước, lập một bàn Kỳ Môn bằng tay mất khá nhiều thời gian: tra lịch can chi, tra tiết khí, định nguyên, bố địa bàn, xoay ba vòng. Hiện nay, phần mềm và trang web cho ra bàn trong một giây. Sự tiện lợi này làm Kỳ Môn lan rộng hơn bao giờ hết, nhưng cũng khiến phần lớn người dùng không còn biết bàn được tạo ra bằng những quy ước nào.
Phần mềm là một chiếc hộp đóng. Nó đã chọn sẵn cho bạn phái chuyển bàn hay phi bàn, cách định nguyên, cách gửi trung cung, bộ tên bát thần, có khi cả múi giờ và cách tính giờ địa phương. Nếu người lập trình chọn khác sách bạn đọc, hai bên sẽ lệch nhau mà không ai báo. Một số trang còn gắn sẵn lời bình tự động cho từng ô, trộn lời của nhiều sách với nhau mà không ghi nguồn.
Cách dùng phần mềm cho tỉnh táo là coi nó như máy tính bỏ túi: dùng để kiểm tra phép tính mình đã làm tay, không dùng để thay cho hiểu biết. Hãy tự lập vài bàn, nhất là giờ Giáp và những ngày gần giao tiết, rồi so với phần mềm. Chỗ nào lệch là chỗ quy ước khác nhau, và việc tìm ra nó dạy bạn nhiều hơn mọi lời bình in sẵn.
Khi tự học nên chọn lối nào
Không có lối "chuẩn" duy nhất, nhưng có những lựa chọn giúp việc học đỡ rối.
- Bắt đầu bằng thời gia chuyển bàn, vì có nhiều sách in và phần mềm đối chiếu nhất.
- Chọn một sách làm chuẩn và ghi rõ quy ước của nó: cách định nguyên, cách gửi trung cung, bộ tên bát thần.
- Khi dùng phần mềm, tìm phần ghi chú hoặc cài đặt để biết nó theo quy ước nào; nếu không ghi, tự tính vài giờ để suy ra.
- Chỉ học phi bàn khi đã thuộc chuyển bàn, và đọc sách của chính dòng phi bàn, không ghép quy tắc từ hai bên.
- Ghi chép như sổ thí nghiệm: ngày giờ, cục, phái, kết quả. Thói quen này giúp nhận ra chỗ khác biệt thay vì đổ cho "sách sai".
- Giữ khoảng cách với các khoá học hứa "chọn giờ đổi vận". Kiến thức lập bàn là kiến thức cấu trúc, không đi kèm lời hứa nào.
Nhiều lối lập bàn nói gì về chính Kỳ Môn
Một hệ thống mà cùng một giờ cho ra nhiều bàn khác nhau tuỳ phái là một hệ thống mà kết quả phụ thuộc vào quy ước của người dùng. Điều này không làm Kỳ Môn kém thú vị về văn hoá, nhưng là lý do chính đáng để không coi bàn Kỳ Môn như một phép đo khách quan. Nếu hai bàn khác nhau mà mỗi bên đều có lời bàn "ứng nghiệm", thì phần ứng nghiệm nằm ở cách người ta diễn giải, không nằm ở bàn.
Về mặt lịch sử tư tưởng, sự đa dạng này lại là tư liệu quý. Nó cho thấy các thế hệ người học đã tranh luận, sửa chữa, đơn giản hoá một hệ ký hiệu phức tạp, giống như các trường phái chú giải kinh điển. Đọc các phái cạnh nhau, ta thấy được cách tri thức được truyền và biến đổi trong văn hoá Á Đông.
Với người đọc phổ thông, thông điệp đơn giản: khi ai đó đưa ra một bàn Kỳ Môn, câu hỏi đầu tiên nên là "theo phái nào, định nguyên cách nào, gửi trung cung thế nào". Người hiểu nghề sẽ trả lời được ngay; người chỉ dùng tên Kỳ Môn để tạo vẻ huyền bí thường lúng túng ở đúng chỗ này.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ Môn chuyển bàn và phi bàn khác nhau thế nào?
Chuyển bàn cho sao, cửa, thần xoay theo vòng tám cung ngoài như bánh xe, trung cung phải gửi. Phi bàn cho các yếu tố bay theo thứ tự số Lạc thư qua cả chín cung, nên trung cung luôn có yếu tố. Hai loại bàn không đổi qua lại được.
Thời gia Kỳ Môn là gì?
Thời gia Kỳ Môn là lối lập bàn theo giờ can chi, phổ biến nhất hiện nay. Mười tám cục nhân với sáu mươi giờ can chi cho ra một nghìn tám mươi bàn, khớp với con số trong truyền thuyết về Phong Hậu.
Vì sao hai phần mềm cho hai bàn khác nhau cùng một giờ?
Thường do khác phái (chuyển bàn hay phi bàn), khác cách định nguyên (siêu thần tiếp khí hay chia theo giờ giao tiết), hoặc khác quy ước gửi trung cung. Cần kiểm tra cài đặt của từng phần mềm trước khi kết luận bên nào sai.
Người mới nên học lối nào trước?
Nên học thời gia chuyển bàn trước vì có nhiều tài liệu và phần mềm đối chiếu nhất. Chọn một sách làm chuẩn, ghi rõ quy ước, tự tính tay vài chục bàn rồi mới đọc sang phi bàn hay nhật gia.
Siêu thần tiếp khí là gì?
Đó là cách xử lý độ lệch giữa ngày đầu nguyên theo can chi và ngày giao tiết theo mặt trời. Ngày đầu nguyên được phép đến trước hoặc sau tiết một khoảng, khi lệch nhiều thì chèn một đoạn nhuận để kéo hai chu kỳ lại gần nhau.
Phái nào của Kỳ Môn dự đoán đúng hơn?
Không có phái nào có bằng chứng về khả năng dự đoán. Việc cùng một giờ cho nhiều bàn khác nhau cho thấy kết quả phụ thuộc quy ước. Nên học các phái như tư liệu lịch sử tư tưởng, không dùng để quyết định việc thật.