Lịch các triều đại Việt Nam: Thụ Thời, Hiệp Kỷ, Thuận Thiên, Khâm Thụ, Vạn Toàn

Nước ta không dùng một bộ lịch duy nhất suốt nghìn năm tự chủ. Mỗi triều đại có lịch mang tên riêng: thời Trần có Thụ Thời rồi Hiệp Kỷ, nhà Hồ đổi sang Thuận Thiên, thời Lê thường được ghi là Khâm Thụ, Đàng Trong của các chúa Nguyễn dùng Vạn Toàn, và nhà Nguyễn từ năm 1812 lại đặt tên lịch là Hiệp Kỷ, trùng tên với lịch thời Trần nhưng tính theo phép khác hẳn.

Với người xưa, làm lịch là việc của nhà nước và nằm trong địa hạt mà thư mục cổ xếp chung với thiên văn, thuật số. Ai nắm lịch là người định ngày Tết, ngày tế lễ, ngày thu thuế, ngày khai ấn. Bài này lần lại các tên lịch theo trình tự thời gian, nói rõ chỗ nào chính sử ghi, chỗ nào là suy luận của nhà nghiên cứu, và chỗ nào các nguồn còn chưa khớp nhau.

Vì sao mỗi triều đại lại có tên lịch riêng

Trong quan niệm chính trị Á Đông, ban lịch là một biểu hiện của quyền "thụ mệnh": nhà vua thay trời sắp xếp thời gian cho thiên hạ. Vì vậy khi một triều đại mới lên, đặt lại tên lịch là việc gần như tự nhiên, cũng như đặt niên hiệu mới. Tên lịch thường là hai chữ Hán có nghĩa tốt, nói về sự hoà hợp với trời đất hoặc sự chính xác của thời gian: Thụ Thời là trao thời, Hiệp Kỷ là hoà hợp các mốc kỷ, Thuận Thiên là thuận theo trời.

Cần tách hai chuyện thường bị gộp làm một. Thứ nhất là tên của bộ lịch, do triều đình đặt. Thứ hai là phép tính đứng sau, tức cách tính độ dài năm, tháng, điểm sóc, tiết khí và tháng nhuận. Có lần nước ta đổi tên mà giữ nguyên phép tính; có lần giữ tên cũ mà phép tính đã khác. Phần lớn phép tính được học từ các bộ lịch Trung Hoa cùng thời, rồi điều chỉnh cho vị trí địa lý của kinh đô nước mình.

Nhà nghiên cứu Hoàng Xuân Hãn là người đặt nền cho việc khảo lịch Việt bằng phương pháp hiện đại, khi so từng năm nhuận, từng ngày sóc ghi trong sử Việt với lịch Trung Hoa để tìm chỗ khác nhau. Nhiều kết luận trong bài này dựa trên hướng khảo sát ấy và các công trình đi sau, vốn còn tiếp tục được bổ sung.

Bảng tên lịch qua các triều

Bảng dưới gom các tên lịch thường được nhắc trong sách sử và công trình nghiên cứu. Năm bắt đầu, năm kết thúc lấy theo cách ghi phổ biến; một số mốc còn được tranh luận nên bạn nên coi đây là khung để tra tiếp, không phải đáp án cuối cùng.

Thời Tây Sơn, lịch dùng ở Bắc Hà được cho là theo phép Thời Hiến của nhà Thanh, nhưng tư liệu thời này mất mát nhiều nên còn ít người khảo kỹ. Nếu gặp tên lịch nào ngoài bảng trên trong một văn bản cổ, cách an toàn là ghi nguyên tên chữ Hán và tra trong thư mục Hán Nôm trước khi kết luận.

Thời Trần: từ Thụ Thời đến Hiệp Kỷ và vai trò cha con họ Đặng

Thụ Thời lịch là bộ lịch nhà Nguyên ban hành đầu thập niên 1280, do nhóm của Quách Thủ Kính soạn, nổi tiếng chính xác so với các bộ lịch trước đó. Theo các nghiên cứu về lịch học Việt Nam, phép lịch này được người Việt học được qua con đường sứ thần. Một bài khảo cứu về hai cha con họ Đặng (quê vùng Ứng Hoà, nay thuộc Hà Nội) cho biết Đặng Nhữ Lâm đi sứ nhà Nguyên khoảng năm 1301, đã học phép lịch mới và đem về áp dụng, nhờ vậy lịch nước ta khớp với lịch phương Bắc chậm nhất từ năm 1306.

Con ông là Đặng Lộ trở thành quan coi lịch. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm Kỷ Mão, niên hiệu Khai Hựu thứ 11 đời Trần Hiến Tông (1339), quan Hậu nghi lang kiêm Thái sử cục lệnh Đặng Lộ cho rằng các lịch trước đều mang tên Thụ Thời, xin đổi tên, và triều đình đổi thành lịch Hiệp Kỷ. Các nhà nghiên cứu hiện nay phần lớn cho rằng đây là đổi tên chứ không đổi phép tính.

Chi tiết đáng chú ý là chức danh: Thái sử cục là cơ quan vừa coi thiên văn vừa làm lịch, đứng đầu là Thái sử cục lệnh. Điều đó cho thấy ở thời Trần, việc quan sát bầu trời và việc sắp lịch đã nằm trong một cơ quan chuyên trách, chứ không phải việc tuỳ hứng của một vài người giỏi chữ.

Nhà Hồ, thời Lê và chúa Nguyễn: Thuận Thiên, Khâm Thụ, Vạn Toàn

Nhà Hồ tồn tại rất ngắn nhưng nổi tiếng vì nhiều cải cách. Năm 1401, lịch Hiệp Kỷ bị bãi, thay bằng lịch Thuận Thiên. Ngoài cái tên, gần như không có tài liệu nào cho biết lịch Thuận Thiên khác lịch Hiệp Kỷ ở điểm nào. Thời thuộc Minh sau đó, chính quyền đô hộ dùng Đại Thống lịch của nhà Minh, vốn là bản kế thừa của Thụ Thời lịch.

Khi nhà Lê giành lại độc lập năm 1428, theo các khảo cứu về lịch, phép tính của Đại Thống lịch tiếp tục được dùng. Lịch thời Lê thường được ghi tên là Khâm Thụ; một cuốn lịch năm Mậu Dần đời Cảnh Hưng (1758) còn lưu mang tên "Đại Việt Cảnh Hưng thập cửu niên tuế thứ Mậu Dần Khâm Thụ lịch". Dù cùng phép tính với lịch Minh, lịch Lê có những năm đặt tháng nhuận khác, được giải thích là do khác kinh độ giữa Thăng Long và kinh đô phương Bắc.

Ở Đàng Trong, các chúa Nguyễn có cơ quan làm lịch riêng và dùng lịch mang tên Vạn Toàn. Đến đây các nguồn bắt đầu vênh nhau: có tài liệu gọi lịch thời Lê nói chung là Vạn Toàn, có tài liệu chỉ dành tên này cho lịch Đàng Trong. Khi gặp chữ Vạn Toàn trên một văn bản, bạn nên xem văn bản ấy làm ở đâu, đời nào, thay vì mặc định nó thuộc về một triều cụ thể.

Thời Nguyễn: Hiệp Kỷ lần thứ hai và phép Thời Hiến

Nhà Thanh từ giữa thế kỷ 17 đã dùng Thời Hiến lịch, một bộ lịch có đưa phương pháp thiên văn châu Âu vào tính toán. Đầu thế kỷ 19, sứ thần Nguyễn Hữu Thận mang về bộ "Đại Thanh lịch tượng khảo thành", và Khâm Thiên Giám nhà Nguyễn dựa vào đó để chỉnh phép làm lịch. Năm 1812, đời Gia Long, lịch Vạn Toàn được đổi tên thành Hiệp Kỷ, áp dụng từ năm sau.

Như vậy chữ Hiệp Kỷ xuất hiện hai lần trong sử lịch Việt, cách nhau gần năm thế kỷ, với hai phép tính khác hẳn: Hiệp Kỷ thời Trần theo phép Thụ Thời, Hiệp Kỷ thời Nguyễn theo phép Thời Hiến. Thêm một lớp dễ nhầm nữa: nhà Thanh có bộ sách chọn ngày tên "Khâm định Hiệp kỷ biện phương thư". Sách đó nói về thần sát và chọn ngày, không phải tên bộ lịch của nước ta.

Từ khoảng năm 1841, lịch Hiệp Kỷ được tính theo kinh độ của Huế thay vì dùng thẳng số liệu phương Bắc, nên có những năm lệch với lịch nhà Thanh. Những cuốn lịch Hiệp Kỷ in cuối thời Nguyễn, như lịch năm Giáp Thân 1944, vẫn còn được lưu ở thư viện trong và ngoài nước, là nguồn tư liệu quý cho người muốn đối chiếu ngày tháng trong văn bản cũ.

Thế kỷ 20: dương lịch, múi giờ và những năm Tết lệch

Dương lịch đi vào công vụ. Thời Pháp thuộc, dương lịch được dùng trong cơ quan hành chính song song với lịch Hiệp Kỷ của triều đình Huế. Sau năm 1954, dương lịch trở thành lịch chính thức trong công vụ, còn âm lịch vẫn sống trong đời thường, lễ Tết và giỗ chạp.

Đổi múi giờ năm 1967. Ngày 8 tháng 8 năm 1967, chính quyền miền Bắc quyết định dùng múi giờ UTC+7 làm giờ chuẩn và tính âm lịch theo múi giờ này. Vì âm lịch phụ thuộc thời điểm sóc tính theo giờ địa phương, Tết Mậu Thân 1968 ở miền Bắc và miền Nam rơi vào hai ngày khác nhau.

Tết 1985 lệch cả tháng. Do múi giờ khác nhau, có năm âm lịch Việt Nam và âm lịch Trung Quốc xếp tháng khác nhau. Nổi tiếng nhất là Tết Ất Sửu: Việt Nam đón Tết ngày 21 tháng 1 năm 1985, còn Trung Quốc đón ngày 20 tháng 2 năm 1985. Hai lịch khớp lại sau khi lịch Việt có tháng nhuận trong năm đó.

Bài học cho người đọc văn bản cũ. Khi đổi một ngày âm lịch ghi trong gia phả, bia đá hay văn tự sang dương lịch, phần mềm dùng lịch Trung Quốc có thể lệch một ngày, thậm chí một tháng với lịch Việt thời đó. Với tài liệu trước thế kỷ 20, sai số còn có thể đến từ việc lịch thời ấy đặt tháng nhuận khác với cách tính hiện nay.

Cách đọc tên lịch trên một văn bản cổ

Nhiều gia đình còn giữ những tờ lịch cũ, sắc phong, văn tự mua bán đất có ghi ngày tháng kèm tên lịch hoặc niên hiệu. Vài nguyên tắc giúp bạn đọc cho đúng:

• Ghi nguyên văn tên lịch và niên hiệu bằng chữ Hán, kèm phiên âm, trước khi tìm cách đổi sang dương lịch.
• Xác định văn bản làm ở đâu: Đàng Ngoài hay Đàng Trong, kinh đô hay địa phương. Tên lịch có thể khác nhau giữa hai miền trong cùng một thời điểm.
• Niên hiệu xác định năm chắc chắn hơn tên lịch. Hãy dựa vào niên hiệu và năm can chi trước, tên lịch chỉ để kiểm thêm.
• Với ngày cụ thể, dùng bảng đối chiếu lịch Việt cổ do các nhà nghiên cứu lập, không dùng thẳng bảng lịch Trung Quốc.
• Gặp chỗ hai nguồn ghi khác nhau, ghi cả hai và nói rõ chưa thống nhất, đừng chọn đại một con số cho gọn.
• Nếu tờ lịch cổ là đồ gia bảo, giữ nơi khô, tránh ánh nắng trực tiếp, chụp ảnh đủ trang trước khi đem đi nhờ người đọc.

Đọc lịch cổ như vậy là đọc lịch sử hành chính và khoa học của người xưa. Những phần dặn kiêng kỵ in kèm trong lịch cũng là tư liệu văn hoá, nhưng không phải lời chỉ dẫn cho đời sống hôm nay.

Câu hỏi thường gặp

Lịch Hiệp Kỷ thời Trần và thời Nguyễn có phải là một không?

Không. Hai bộ lịch chỉ trùng tên. Hiệp Kỷ thời Trần ra đời năm 1339, do Đặng Lộ đề nghị đổi tên từ lịch Thụ Thời và được cho là theo phép tính nhà Nguyên. Hiệp Kỷ thời Nguyễn đặt năm 1812, theo phép Thời Hiến của nhà Thanh, có yếu tố thiên văn châu Âu.

Thời Lê dùng lịch gì?

Theo các khảo cứu về lịch, thời Lê dùng phép tính của Đại Thống lịch nhà Minh, vốn kế thừa Thụ Thời lịch. Tên lịch thường được ghi là Khâm Thụ, có cuốn lịch đời Cảnh Hưng mang tên này còn lưu. Một số tài liệu khác lại gọi là Vạn Toàn, nên tên gọi chưa hoàn toàn thống nhất.

Vì sao âm lịch Việt Nam có năm khác âm lịch Trung Quốc?

Âm lịch tính theo thời điểm trăng mới và tiết khí ở một múi giờ nhất định. Việt Nam tính theo UTC+7 từ năm 1967, Trung Quốc theo UTC+8. Khi thời điểm trăng mới rơi gần nửa đêm, ngày mồng một ở hai nước có thể lệch nhau, và hiếm hơn thì tháng nhuận cũng lệch.

Đặng Lộ là ai?

Đặng Lộ là quan coi lịch thời Trần, giữ chức Thái sử cục lệnh. Đại Việt sử ký toàn thư chép ông đề nghị đổi tên lịch Thụ Thời thành Hiệp Kỷ năm 1339. Cha ông là Đặng Nhữ Lâm, người được cho là đã học phép lịch nhà Nguyên khi đi sứ đầu thế kỷ 14.

Có thể tra một ngày âm lịch thời Lê sang dương lịch chính xác không?

Có thể tra gần đúng bằng các bảng đối chiếu do nhà nghiên cứu lập dựa trên sử liệu Việt. Tuy vậy, với một số năm, cách đặt tháng nhuận của lịch Lê chưa được xác định chắc chắn, nên kết quả nên ghi kèm mức độ tin cậy, nhất là khi dùng cho gia phả hay nghiên cứu.

Lịch cổ in ở Việt Nam bây giờ xem ở đâu?

Một số cuốn lịch Hiệp Kỷ thời Nguyễn và lịch thời Lê được lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia và vài thư viện đại học nước ngoài có kho sách Đông Á. Nhiều nơi đã số hoá, bạn có thể tìm theo tên lịch bằng chữ Hán hoặc phiên âm.