Nhật thực là hiện tượng thiên văn được sử Việt chép nhiều nhất, và cũng là thứ duy nhất trong sử cũ mà ngày nay ta có thể kiểm lại gần như tuyệt đối. Thiên văn học hiện đại tính được mọi lần nhật thực trong vài nghìn năm qua, đến từng giờ và từng vùng nhìn thấy. Đặt các dòng "ngày mồng một, nhật thực" của chính sử cạnh bảng tính ấy, người ta biết lần nào sử chép đúng, lần nào lệch năm, lần nào không hề xảy ra.
Bài này đi qua những gì các nhà nghiên cứu đã đếm và đối chiếu, vì sao sử gia xưa coi nhật thực là chuyện phải chép, và những gì các con số ấy cho ta biết về cách làm sử và làm lịch của người xưa. Không có lời giải điềm nào ở đây: nhật thực là chuyện quỹ đạo của mặt trăng, còn điều đáng tìm hiểu là con người đã ghi lại nó ra sao.
Vì sao sử gia phải chép nhật thực
Trong truyền thống chép sử chịu ảnh hưởng Trung Hoa, nhật thực được xếp vào hàng "tai dị" quan trọng nhất. Mặt trời tượng trưng cho bậc quân vương; mặt trời bị che giữa ban ngày được hiểu là lời nhắc của trời đối với người cầm quyền. Từ kinh Xuân Thu đến các bộ chính sử về sau, chép nhật thực là một thông lệ, gần như bắt buộc.
Vì có ý nghĩa chính trị, nhật thực còn là phép thử với cơ quan làm lịch. Một bộ lịch tốt phải dự báo được nhật thực. Nếu nhật thực xảy ra mà lịch quan không báo trước, hoặc báo mà trời không có, đó là dấu hiệu phép lịch có vấn đề. Nhiều lần cải lịch ở Trung Hoa bắt đầu từ chuyện dự báo nhật thực sai.
Ở nước ta, bằng chứng về việc tính nhật thực có từ khá sớm. Theo các nghiên cứu về thiên văn cổ Việt Nam, Trần Nguyên Đán, một đại thần cuối thời Trần, từng soạn bộ "Bách thế thông kỷ thư" trong đó có phần tính nhật thực; tiếc là sách nay đã mất. Một giáo sĩ phương Tây thế kỷ 17 cũng tả lại việc người cầm quyền ở Đàng Ngoài cử hành nghi thức trong ngày nhật thực, dù lời tả không đủ chi tiết để dựng lại toàn bộ nghi lễ.
Các con số đã được đếm
Bảng dưới tổng hợp số lần nhật thực trong hai bộ sử lớn, theo các khảo sát đã công bố của nhà nghiên cứu lịch sử khoa học Ho Peng Yoke (1964) và Alexei Volkov (2013). Con số có thể chênh nếu người đếm tính cả những dòng ghi mơ hồ.
| Nguồn | Giai đoạn | Số lần chép | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đại Việt sử ký toàn thư | 205 đến 122 trước Công nguyên | 21 | Thời Triệu; gần như chắc chép lại từ sử Trung Hoa |
| Đại Việt sử ký toàn thư | các năm 41, 479, 547 | mỗi năm 1 | Thời Bắc thuộc, nguồn gốc ghi chép chưa rõ |
| Đại Việt sử ký toàn thư | 993 đến 1671 | 45 | Phần có giá trị nhất để kiểm tra ghi chép của người Việt |
| Đại Việt sử lược | thời Lý, đầu thời Trần | 5 | Lần sớm nhất ứng với ngày 15 tháng 2 năm 1040, cũng có trong Toàn thư |
| Đại Nam thực lục tiền biên | thời các chúa Nguyễn | 29 | Theo một khảo sát khác; 8 lần trùng với ghi chép bên Đàng Ngoài |
Chi tiết đáng nghĩ là 21 lần nhật thực thời Triệu. Các năm ấy, quan sát chủ yếu do triều Hán ghi ở phương Bắc; sử gia Việt đời sau chép lại vào phần lịch sử nước Nam Việt. Như vậy không phải dòng nào ghi trong sử Việt cũng là quan sát tại chỗ.
Khi bảng tính hiện đại gặp chính sử: khớp, lệch và không có
Khớp đúng. Lần nhật thực ngày 15 tháng 2 năm 1040 được cả Đại Việt sử lược lẫn Toàn thư ghi, và tính toán hiện đại xác nhận có nhật thực vào ngày ấy. Đây là kiểu ghi chép giúp các nhà nghiên cứu tin rằng triều Lý đã có người theo dõi bầu trời thường xuyên.
Lệch năm. Đại Việt sử lược có một lần nhật thực ghi vào tháng Mười một năm 1105, mà theo đối chiếu nhiều khả năng ứng với lần nhật thực ngày 16 tháng 12 năm 1107. Một lần ghi tháng Hai năm 1188 có lẽ ứng với ngày 17 tháng 2 năm 1189. Lệch kiểu này thường do chép nhầm năm khi biên soạn lại.
Không có trên trời. Lần nhật thực ghi vào tháng Mười năm 1093 không ứng với bất kỳ nhật thực thật nào. Toàn thư có một lần ghi năm 1229 cũng được các nhà nghiên cứu xác định là không xảy ra; lần nhật thực có thật đầu tiên của thế kỷ 13 trong Toàn thư là ngày 26 tháng 9 năm 1242.
Có trên trời nhưng có thể không thấy ở nước ta. Một lần nhật thực có thật vẫn có thể không nhìn thấy từ Thăng Long. Nếu sử vẫn chép, đó có thể là kết quả dự báo theo lịch chứ không phải quan sát. Phân biệt hai trường hợp này là cách các nhà nghiên cứu đoán xem lịch quan thời ấy tính giỏi đến đâu.
Những dòng sai nói lên điều gì
Ghi chép nhật thực không có thật không nhất thiết là bịa đặt. Có ba khả năng thường được nêu. Thứ nhất, lịch quan dự báo nhật thực, sử quan chép lại lời dự báo như một sự kiện, trong khi thực tế không xảy ra hoặc không thấy được. Thứ hai, khi chép lại sử qua nhiều đời, có dòng bị đặt nhầm năm, nhầm tháng. Thứ ba, có dòng chép từ sử Trung Hoa mà không ghi rõ nguồn.
Mỗi khả năng gợi ra một câu chuyện riêng về nghề làm sử. Nếu là dự báo, ta biết triều đình đã có phép tính nhật thực và tin vào nó đủ để ghi vào sử. Nếu là nhầm năm, ta biết văn bản đã trải qua nhiều lần sao chép, biên tập. Nếu là chép lại, ta thấy sử gia Việt coi lịch sử bầu trời phương Bắc và phương Nam là một mạch chung.
Với người đọc sử hôm nay, bài học là không nên coi mọi dòng tai dị là quan sát trực tiếp, cũng không nên vội kết luận cả bộ sử thiếu tin cậy vì vài dòng lệch. Chính những dòng có thể kiểm như nhật thực lại giúp ta đánh giá độ chính xác của những phần không kiểm được.
Nhật thực, lịch pháp và uy tín của Khâm Thiên Giám
Đến thời Nguyễn, Khâm Thiên Giám có trách nhiệm tính trước nhật thực, nguyệt thực và tâu lên triều đình. Phép tính dựa trên Thời Hiến lịch nhà Thanh, vốn đã dùng phương pháp thiên văn châu Âu, nên độ chính xác cao hơn nhiều so với các thế kỷ trước. Các bản tấu báo trước nhật thực trong châu bản triều Nguyễn là tư liệu cho thấy lịch quan làm việc ra sao.
Việc báo trước có ý nghĩa thực tế: triều đình cần chuẩn bị nghi lễ, và quan trọng hơn, một dự báo đúng củng cố uy tín của lịch triều đình. Ngược lại, một lần nhật thực xảy ra mà không được báo dễ bị hiểu là lịch quan thiếu năng lực. Sự căng thẳng này giải thích vì sao các triều đình Á Đông đều đầu tư cho cơ quan thiên văn, dù nhiều khi coi đó là việc của chiêm nghiệm.
Nhìn từ hôm nay, đây là chỗ thiên văn và thuật số gặp nhau rõ nhất. Phần tính toán quỹ đạo là khoa học quan sát, còn phần diễn giải nhật thực như lời trách của trời là văn hoá chính trị. Tách hai lớp này giúp ta trân trọng công sức của lịch quan xưa mà không phải chấp nhận cách hiểu điềm của họ.
Từ nghi thức "cứu nhật" đến tục "gấu ăn trăng"
Ở Trung Hoa, nghi thức đánh trống khi có nhật thực đã được nhắc trong các sách thời Xuân Thu. Ý nghĩa là "cứu" mặt trời khỏi bị che lấp, đồng thời nhắc nhà vua phải tự xét mình. Nghi thức này về sau được các triều đại tiếp thu và quy định thành lễ, với quan lại mặc triều phục đứng chầu trong thời gian mặt trời bị che. Mức độ áp dụng ở các triều Việt cụ thể ra sao còn cần tra thêm trong hội điển và châu bản, vì lời tả của người phương Tây thế kỷ 17 chỉ cho biết có nghi lễ chứ không nói rõ trình tự.
Trong dân gian, người Việt có cách gọi riêng cho nguyệt thực là "gấu ăn trăng". Nhiều vùng quê ngày trước khi thấy trăng bị khuyết bất thường thì gõ mâm, gõ thau, đánh trống để "cứu trăng", vừa là tín ngưỡng vừa là dịp cả xóm cùng ra sân. Cách hiểu một con vật nuốt mặt trời, mặt trăng xuất hiện ở nhiều nền văn hoá khác nhau, cho thấy con người ở khắp nơi đều tìm một hình ảnh dễ nhớ để giải thích hiện tượng khó hiểu.
Đặt cạnh nhau, nghi lễ triều đình và tục làng xã cho thấy hai tầng của cùng một nỗi lo. Tầng trên lo về chính danh của nhà vua và uy tín của lịch quan; tầng dưới lo ánh sáng tắt giữa trời. Ngày nay khi biết trước giờ nhật thực đến từng phút, ta có thể xem hiện tượng ấy bằng kính lọc chuyên dụng và nhớ lại rằng tổ tiên đã ghi chép nó suốt nghìn năm.
Tự đối chiếu một dòng nhật thực trong sử
Nếu bạn đang đọc Toàn thư bản dịch và muốn tự kiểm một dòng ghi nhật thực, quy trình sau làm được với một máy tính và vài tài liệu tham khảo phổ biến.
- Ghi chính xác dòng sử: niên hiệu, năm thứ mấy, tháng, ngày (thường là ngày mồng một, tức ngày sóc).
- Đổi niên hiệu sang năm dương lịch bằng bảng niên biểu đáng tin. Lưu ý tháng Mười một, tháng Chạp âm lịch thường đã sang năm dương sau.
- Tra danh mục nhật thực lập bằng thiên văn hiện đại, loại liệt kê mọi lần nhật thực theo năm, kèm vùng nhìn thấy.
- Xem lần nhật thực gần nhất với tháng sử ghi có rơi đúng ngày sóc theo lịch Việt không, và vùng nhìn thấy có bao gồm Bắc Bộ không.
- Nếu không có nhật thực nào gần, thử lệch một hai năm để xem có phải nhầm năm khi chép.
- Ghi kết luận kèm mức độ chắc chắn, và đối chiếu với các khảo cứu đã công bố trước khi viết thành bài.
Đây là một trong số ít chỗ mà người đọc sử nghiệp dư có thể tự kiểm chứng bằng công cụ khoa học. Thực hành vài lần sẽ giúp bạn có cảm giác thực về độ tin cậy của các phần khác trong sử cũ.
Câu hỏi thường gặp
Đại Việt sử ký toàn thư chép bao nhiêu lần nhật thực?
Theo khảo sát của Ho Peng Yoke năm 1964, Toàn thư có 21 lần nhật thực cho giai đoạn 205 đến 122 trước Công nguyên, mỗi năm một lần cho các năm 41, 479, 547 và 45 lần cho giai đoạn 993 đến 1671. Con số có thể chênh nhẹ tuỳ cách đếm những dòng mơ hồ.
Có lần nhật thực nào trong sử Việt không có thật không?
Có. Các nhà nghiên cứu xác định lần ghi năm 1229 trong Toàn thư và lần ghi năm 1093 trong Đại Việt sử lược không ứng với nhật thực thật nào. Nguyên nhân có thể là chép dự báo thành sự kiện, chép nhầm năm hoặc chép lại từ nguồn khác.
Vì sao người xưa coi nhật thực là chuyện lớn?
Trong quan niệm chính trị Á Đông, mặt trời tượng trưng cho nhà vua, nên nhật thực được hiểu là lời nhắc của trời đối với người cầm quyền. Ngoài ra, dự báo đúng nhật thực là thước đo năng lực của cơ quan làm lịch, nên đây vừa là việc nghi lễ vừa là việc chuyên môn.
Người Việt xưa có tự tính được nhật thực không?
Có bằng chứng là có. Trần Nguyên Đán cuối thời Trần được ghi là đã soạn sách có phần tính nhật thực, dù sách nay đã mất. Thời Nguyễn, Khâm Thiên Giám tính trước nhật thực, nguyệt thực theo phép Thời Hiến và tâu lên triều đình.
Đọc dòng nhật thực trong sử có giúp xác định niên đại không?
Có. Vì nhật thực tính ngược được chính xác, một dòng ghi khớp với nhật thực thật giúp kiểm tra niên biểu của bộ sử ở đoạn đó. Ngược lại, dòng lệch năm có thể báo hiệu đoạn sử ấy đã bị chép sai khi biên soạn lại, cần thận trọng hơn.