Nghề thầy số hôm nay khác làng xưa ở ba điểm lớn: phần tính toán gần như giao hết cho phần mềm, khách tìm thầy qua mạng nhiều hơn qua làng xóm, và thu nhập của nhiều người làm nghề không chỉ đến từ việc xem mà còn từ khoá học, lễ và vật phẩm bán kèm. Danh xưng "thầy" không do ai cấp, nên người hành nghề rất đa dạng, từ người nghiên cứu Hán Nôm nghiêm túc đến người mới học vài tuần.
Bài này phác hoạ nghề thầy số hiện nay như một hiện tượng xã hội: ai đang làm, họ làm việc ra sao, thu nhập đến từ đâu, pháp luật nhìn hoạt động này thế nào, và vì sao người đi xem cần hiểu những điều đó. Bài không nêu tên người hay cơ sở nào, cũng không đánh giá chung cả nghề là tốt hay xấu.
Những người đang làm nghề thầy số
Người có nền chữ Hán và sách cổ. Một số người học Hán Nôm, đọc được sách gốc về tử vi, tử bình, Dịch. Họ thường làm nghề như việc phụ bên cạnh nghiên cứu, dạy học, viết sách. Số người này không nhiều và thường ít quảng bá.
Người theo nghề gia đình. Có những gia đình vẫn giữ nghề qua vài đời, khách chủ yếu là người quen giới thiệu. Họ giữ lối xem cũ, đôi khi kèm việc coi ngày, viết sớ cho các gia đình trong vùng.
Người học qua sách dịch và khoá học. Đây có lẽ là nhóm đông nhất hiện nay. Họ học từ sách tiếng Việt, video, lớp ngắn hạn, rồi nhận xem cho người quen hoặc qua mạng. Trình độ trong nhóm này rất chênh lệch.
Người làm nội dung. Nhiều người không xem riêng cho ai mà làm video, bài viết, phát trực tiếp về tử vi, con giáp, vận năm. Thu nhập của họ đến từ lượt xem, quảng cáo, bán khoá học. Lời họ nói đến với hàng vạn người cùng lúc, nên ảnh hưởng lớn hơn một thầy ở làng rất nhiều.
Người làm nghề kiêm dịch vụ lễ. Có người vừa xem số vừa nhận làm lễ, bán vật phẩm. Đây là nhóm người xem cần để ý nhất, vì lời luận có thể bị chi phối bởi việc bán kèm.
Phần mềm làm thay phần tính, thầy giữ phần nói
Ngày xưa, lập một lá số tử vi hay tứ trụ bằng tay mất khá nhiều thời gian và dễ sai. Ngày nay có rất nhiều phần mềm, trang web và ứng dụng lập lá số trong vài giây. Hầu hết người làm nghề hiện nay dùng công cụ này, và điều đó không có gì sai: tính bằng máy thường ít nhầm hơn tính tay, miễn là dữ liệu đầu vào đúng và phần mềm theo đúng quy tắc người dùng chọn.
Hệ quả là giá trị của người thầy chuyển gần như hoàn toàn sang phần luận giải. Khách trả tiền cho lời nói, không phải cho phép tính. Điều này khiến nghề dễ vào hơn, vì người mới không cần thạo tính, nhưng cũng khiến chất lượng khó kiểm hơn: hai người dùng cùng một phần mềm vẫn đưa ra hai lời luận rất khác.
Một chỗ ít người để ý: các phần mềm khác nhau đôi khi dùng quy tắc khác nhau, chẳng hạn cách chỉnh giờ, cách xác định năm khi sinh gần Tết hay gần Lập Xuân. Người thầy cẩn thận sẽ biết phần mềm mình dùng theo quy tắc nào và nói cho khách biết. Người không để ý có thể đưa ra một lá số lệch mà chính mình không nhận ra.
Từ làng xóm lên mạng: khách tìm thầy thế nào
Ở làng xưa, khách biết thầy qua người quen và qua tiếng tăm nhiều năm. Hôm nay, phần lớn khách mới tìm thầy qua mạng xã hội, video, nhóm trao đổi hoặc lời giới thiệu trong nhóm bạn. Thước đo uy tín chuyển từ "làng ai cũng biết" sang số người theo dõi, số bình luận khen, những câu chuyện "xem trúng" được chia sẻ.
Những thước đo này dễ bị làm đẹp. Bình luận có thể được chọn lọc, câu chuyện xem trúng được đăng còn chuyện xem trật thì không ai kể. Người xem ở xa cũng khó hỏi han hàng xóm của thầy như ngày xưa. Vì vậy cùng với sự tiện lợi, việc tìm thầy qua mạng đặt lên vai người xem nhiều trách nhiệm tự kiểm hơn.
Mặt tích cực là người xem có nhiều lựa chọn, dễ so sánh, và có thể đọc trước rất nhiều tài liệu để hiểu phép mình sắp được xem. Một người đọc trước vài bài về cấu trúc lá số sẽ ngồi xem tỉnh táo hơn nhiều so với người đến tay không.
Người trẻ đi xem: nhu cầu mới, câu hỏi mới
Khách của thầy số hôm nay không còn chủ yếu là người lớn tuổi lo chuyện mùa màng, con cái. Rất nhiều người trẻ ở thành phố đi xem, hoặc xem qua mạng, với những câu hỏi rất hiện đại: có nên đổi việc, có nên học tiếp, mối quan hệ này có đi xa không, năm nay có nên chuyển nhà. Nhiều người nói rõ họ không tin hẳn, chỉ muốn "có thêm một góc nhìn" khi đang phân vân.
Nhu cầu này cho thấy buổi xem số đôi khi đóng vai một cuộc trò chuyện về bản thân mà người trẻ thiếu ở nơi khác. Người xem giỏi lắng nghe có thể giúp khách nói ra điều mình nghĩ. Nhưng đây cũng là chỗ rủi ro: một người đang bối rối dễ giao quyết định cho lời người khác, nhất là khi lời ấy được nói với giọng chắc chắn.
Với những câu hỏi như đổi việc, học tiếp, chia tay, người trẻ có lợi hơn nếu coi buổi xem là chỗ để tự đặt câu hỏi, còn quyết định thì dựa vào thông tin thật: điều kiện công việc, tài chính, ý kiến của người hiểu mình. Người làm nghề có trách nhiệm cũng thường nói thẳng như vậy với khách trẻ.
Thu nhập đến từ đâu và chỗ nảy sinh xung đột lợi ích
Nguồn thu của nghề thầy số hiện nay khá đa dạng: phí xem từng buổi, phí xem theo gói, khoá học, sách, phí làm lễ, bán vật phẩm, quảng cáo trên kênh nội dung. Bản thân việc có nhiều nguồn thu không có gì xấu. Vấn đề nằm ở chỗ một số nguồn thu tạo ra động cơ nói theo một hướng nhất định.
Ví dụ giả định: một người vừa xem số vừa bán vật phẩm. Khi luận lá số, người đó có lợi ích tài chính nếu khách tin rằng mình đang gặp điều không thuận và cần mua một món để "hoá giải". Đây là xung đột lợi ích kinh điển, giống như người bán thuốc tự chẩn đoán bệnh cho khách. Không phải ai ở vị trí đó cũng lợi dụng, nhưng người xem nên biết cấu trúc ấy tồn tại.
Một dạng xung đột lợi ích khác ít người để ý là khoá học. Người bán khoá học có lợi khi khách tin rằng phép này rất chính xác và rất đáng học, nên lời quảng bá thường phóng đại độ "trúng". Đây không phải lý do để tránh học, nhưng là lý do để đọc lời quảng cáo khoá học như đọc mọi lời quảng cáo khác.
Một người làm nghề tử tế thường tự tách hai việc: nói rõ phần xem là phần xem, không gắn lời luận với việc mua bán, và không gợi ý mua gì nếu khách không hỏi. Người xem có thể chủ động hỏi ngay từ đầu: buổi xem này có bao gồm đề nghị làm lễ hay mua thêm gì không. Câu trả lời thẳng thắn là một tín hiệu tốt.
Pháp luật nhìn hoạt động xem số thế nào
Ở Việt Nam, pháp luật phân biệt hoạt động tín ngưỡng, phong tục được tôn trọng với hành vi mê tín dị đoan gây hại. Bộ luật Hình sự năm 2015 có một tội danh riêng về hành nghề mê tín, dị đoan, áp dụng khi việc dùng bói toán, đồng bóng hay hình thức mê tín khác dẫn đến chết người hoặc hậu quả nghiêm trọng khác, hoặc khi người đó đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm. Bên cạnh đó là các quy định xử phạt hành chính trong lĩnh vực văn hoá và lễ hội.
Ranh giới cụ thể giữa "văn hoá tham khảo" và "mê tín gây hại" trong từng tình huống do cơ quan có thẩm quyền xem xét, bài này không thay được ý kiến pháp lý. Điểm đáng nhớ với người xem là: những hành vi như doạ nạt để lấy tiền, dụ dỗ bỏ chữa bệnh, lừa đảo chiếm đoạt tài sản đều có thể bị xử lý theo pháp luật, bất kể người làm tự gọi mình là thầy gì.
Với người làm nghề, hiểu biết này là lời nhắc về giới hạn: kể về văn hoá, giải thích một phép tính, chia sẻ một cách nhìn thì khác hẳn với việc phán định tương lai rồi thu tiền để "thay đổi" nó. Vì quy định có thể thay đổi, ai định hành nghề lâu dài nên tham khảo văn bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn pháp lý.
Điều người đi xem nên rút ra
Hiểu bức tranh nghề thầy số hiện nay giúp bạn đặt kỳ vọng đúng trước khi ngồi xem. Vài điều nên mang theo:
- Danh xưng "thầy" không đi kèm chứng chỉ nhà nước; hãy hỏi người đó học từ đâu, dùng phép gì.
- Phần tính thường do máy làm; giá trị bạn trả là cho lời luận, nên hãy nghe lời luận với sự tỉnh táo.
- Lượt theo dõi, lời khen trên mạng không phải bằng chứng về độ chính xác.
- Hỏi từ đầu buổi xem có kèm đề nghị làm lễ, mua vật phẩm hay không.
- Không để lời luận thay quyết định về sức khoẻ, tiền bạc, hôn nhân, công việc của bạn.
- Khi thấy bị doạ nạt hoặc ép chi tiền, bạn có quyền dừng buổi xem và đi về.
Nhìn nghề thầy số như một nghề dịch vụ văn hoá với những ưu nhược riêng, bạn sẽ dễ tôn trọng người làm nghề nghiêm túc và cũng dễ nhận ra chỗ cần dè chừng. Nếu muốn tự xem cho vui trước, bạn có thể lập lá số trên AI Huyền Học rồi mang câu hỏi cụ thể đến buổi xem.
Câu hỏi thường gặp
Thầy số hiện nay có phải đăng ký kinh doanh không?
Không có loại giấy phép hành nghề riêng cho việc xem số. Các vấn đề về đăng ký kinh doanh, thuế khi có thu nhập thường xuyên do pháp luật chung điều chỉnh và có thể thay đổi. Nếu bạn định làm nghề này, nên hỏi cơ quan thuế hoặc người có chuyên môn pháp lý ở địa phương.
Dùng phần mềm lập lá số có kém hơn tính tay không?
Không hẳn. Phần mềm thường tính nhanh và ít nhầm hơn tính tay, miễn là dữ liệu đầu vào đúng và quy tắc được chọn đúng. Vấn đề nằm ở chỗ người dùng có biết phần mềm theo quy tắc nào hay không, chứ không nằm ở việc dùng máy.
Thầy số vừa xem vừa bán vật phẩm thì có nên tin không?
Không nên kết luận chung về ai. Nhưng bạn nên biết đây là tình huống có xung đột lợi ích: người xem có lợi khi bạn tin rằng mình cần mua thêm. Bạn có thể đề nghị tách hẳn hai việc, chỉ nghe phần xem, và tự cân nhắc chuyện mua bán sau, khi đã bình tĩnh.
Pháp luật có cấm xem bói, xem số không?
Pháp luật tôn trọng tín ngưỡng và phong tục, đồng thời xử lý hành vi mê tín dị đoan gây hại. Bộ luật Hình sự năm 2015 có tội danh riêng cho hành nghề mê tín dị đoan khi gây hậu quả nghiêm trọng hoặc tái phạm. Ranh giới trong từng vụ việc do cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Làm sao biết một thầy số trên mạng có thật sự học bài bản?
Bạn có thể hỏi người đó dùng phép gì, theo sách nào, phái nào, tính năm và giờ theo quy tắc nào. Người học bài bản thường trả lời cụ thể và nói được giới hạn của phép mình dùng. Câu trả lời mơ hồ hoặc chỉ nhấn vào "bí truyền" là dấu hiệu cần thận trọng.
Người làm nội dung về tử vi có phải là thầy số không?
Không nhất thiết. Nhiều người làm video, bài viết về con giáp hay vận năm mà không xem riêng cho ai. Nội dung của họ là lời nói chung cho rất nhiều người cùng lúc, nên càng cần được nghe như thông tin giải trí và văn hoá, không áp thẳng vào đời mình.