Ở làng quê Việt Nam trước đây, xem bói là một trong số ít nghề người khiếm thị có thể sống được, bên cạnh hát xẩm và một vài nghề dùng đôi tay. Họ không cần nhìn: phép bói của họ dựa vào đồng tiền gieo được bằng tay, phép bấm đốt ngón tay và những câu quyết học thuộc lòng. Cộng thêm quan niệm dân gian rằng người mất ánh sáng bên ngoài thì "sáng bên trong", hình ảnh thầy bói mù trở nên quen đến mức đi vào truyện cười, ca dao và tranh vẽ.
Bài này không bàn chuyện thầy nói đúng hay sai. Bài lần lại nghề xem quẻ của người khiếm thị như một mảnh lịch sử xã hội: vì sao họ chọn nghề, học từ ai, làm việc bằng những công cụ gì, khách tìm đến họ trong hoàn cảnh nào, và nghề ấy thay đổi ra sao khi xã hội có trường học, nghề nghiệp mới cho người khiếm thị. Hiểu được gốc của một hình ảnh quen thuộc giúp bạn nhìn nó công bằng hơn, không lãng mạn hoá cũng không chế giễu.
Một nghề sinh ra từ việc thiếu đường sống
Trong xã hội nông nghiệp, sức lao động chủ yếu là cày cấy, gánh gồng, buôn bán, tức là những việc cần mắt. Một đứa trẻ bị mù từ nhỏ, do bệnh đậu mùa, đau mắt hột hay di chứng sốt cao, gần như không có chỗ trong đồng ruộng. Gia đình nghèo thì không nuôi nổi suốt đời, gia đình khá hơn cũng lo con mình về già không ai đỡ. Vì vậy người khiếm thị thường được gửi đi học một nghề "dùng tai và miệng": đàn hát rong, kể chuyện, hoặc xem bói.
Xem bói có ưu điểm rõ ràng với người không nhìn thấy. Dụng cụ gọn: vài đồng tiền, một cái ống tre, đôi khi một cây đàn. Không cần vốn lớn, không cần cửa hiệu. Khách tự tìm đến, ngồi trước mặt và kể việc mình lo. Người thầy chỉ cần giỏi nhớ, giỏi nghe và giỏi nói. Ở nhiều nơi trong vùng văn hoá chữ Hán, người khiếm thị cũng từng làm nghề này, nên đây không phải nét riêng của Việt Nam, mà là một lời giải chung cho một bài toán chung: người yếu thế cần một nghề mà xã hội chấp nhận trả công.
Cũng nên nhớ không phải thầy bói nào cũng mù, và không phải người khiếm thị nào cũng làm thầy. Hình ảnh "thầy bói mù" nổi bật vì nó lạ mắt và dễ kể, nên đi vào văn chương nhiều hơn tỷ lệ thật ngoài đời. Các ông đồ coi ngày, thầy số lấy lá số tử vi bằng chữ Hán thì đa phần sáng mắt, vì nghề của họ cần đọc sách.
Thầy bói mù làm việc bằng những phép gì
Gieo đồng tiền. Đây là phép quen nhất. Thầy lắc mấy đồng tiền đồng trong lòng bàn tay hoặc trong ống, thả ra rồi sờ mặt tiền để biết sấp hay ngửa. Mặt chữ và mặt trơn của tiền cổ có độ nổi khác nhau, ngón tay người làm lâu năm phân biệt rất nhanh. Từ kết quả sấp ngửa qua nhiều lần gieo, thầy lập ra quẻ rồi đọc theo những câu quyết đã thuộc.
Bấm đốt ngón tay. Người xem dùng ngón cái chạm lần lượt vào các đốt của những ngón còn lại, mỗi đốt ứng với một vị trí trong vòng can chi hoặc một "cung" của phép độn. Phép này hoàn toàn không cần mắt và không cần giấy, nên rất hợp với người khiếm thị. Lối bấm tay tiểu độn mà nhiều người Việt còn biết là một ví dụ của kiểu tính nhẩm trên bàn tay này.
Thuộc lòng câu quyết và lời quẻ. Vì không đọc được sách, thầy phải học bằng tai. Thầy dạy đọc từng câu, trò nhắc lại cho tới khi thuộc. Kho câu quyết trong đầu một thầy lâu năm có thể rất lớn, gồm cả tên can chi, các cặp sinh khắc, lời giải cho từng loại quẻ.
Nghe giọng và hỏi chuyện. Không nhìn được mặt khách, thầy dựa vào giọng nói, cách xưng hô, cách đặt câu hỏi, cả tiếng dép và tiếng tiền trong túi. Phần "nghe người" này là kỹ năng giao tiếp chứ không phải phép bói, nhưng trong thực tế nó chiếm nhiều thời gian của một buổi xem.
Học nghề: từ cậu bé dẫn đường đến người ngồi chiếu
Theo những gì các ghi chép dân tộc học và hồi ức làng quê kể lại, đường vào nghề thường bắt đầu từ việc theo hầu một thầy già. Đứa trẻ khiếm thị được gửi đến ở cùng thầy, làm việc vặt, nghe thầy xem cho khách và học thuộc từng câu. Ngược lại, nhiều thầy có một đứa trẻ sáng mắt đi theo dẫn đường, cầm gậy, đếm tiền, nhắc tên làng. Hình ảnh ông thầy chống gậy, tay đặt lên vai một đứa trẻ đi phía trước là cảnh khá quen ở chợ quê xưa.
Việc học kéo dài nhiều năm. Trò không có sách để ôn, nên phải nghe đi nghe lại. Khi thầy thấy trò đã thuộc đủ và đã ngồi cạnh xem nhiều buổi, trò mới được tự ngồi chiếu, thường ở chợ khác hoặc làng khác để không giành khách của thầy. Một số nơi có lễ tạ thầy khi ra nghề. Chi tiết nghi lễ khác nhau theo vùng và hầu như không được ghi thành văn bản, nên những gì kể về "phường thầy bói" hay "luật nghề" ngày nay chủ yếu là hồi ức truyền miệng, bạn nên đọc như vậy.
Điều đáng chú ý là nghề này truyền kỹ năng nhiều hơn truyền lý thuyết. Một thầy bói mù giỏi có thể không giải thích được vì sao quẻ này ứng với việc kia theo sách nào, nhưng thuộc rất chắc cách nói cho khách hiểu và an lòng.
Khách tìm đến thầy bói mù trong những việc gì
Khách của thầy bói làng không phải người giàu có. Đó là người mẹ có con đi xa lâu không tin tức, người vợ có chồng ốm, nhà mất con trâu, nhà sắp gả con gái, người buôn chuyến sắp đi xa. Phần lớn câu hỏi là những nỗi lo cụ thể trong lúc không có cách nào biết thêm thông tin: không điện thoại, không báo chí, không bệnh viện gần. Xem bói trong hoàn cảnh đó là một cách để người ta nói ra nỗi lo và nghe một lời có vẻ chắc chắn.
Vì vậy lời của thầy thường mềm và mở: "đi xa rồi cũng về", "có quý nhân giúp", "tháng sau tin tức mới rõ". Những câu như thế ít khi sai hẳn, và cũng ít khi gây hại trực tiếp. Văn hoá dân gian vừa dùng dịch vụ của thầy vừa trêu nó, thể hiện ở những câu ca dao, truyện cười về lời bói nước đôi. Người đi xem thời ấy phần lớn hiểu rằng mình đến để được an ủi chứ không phải để nhận một bản án.
Cũng có mặt tối. Khi người khách đang hoảng loạn và thầy nói thêm vào nỗi sợ, lời bói có thể khiến người ta trì hoãn chữa bệnh, bỏ ra tiền lễ vượt sức, hoặc nghi kỵ người trong nhà. Mặt tối này không riêng gì thầy khiếm thị, nhưng nhắc ở đây để thấy nghề bói làng không chỉ có màu sắc hiền lành như trong tranh.
Tách ba lớp: chuyện thật, quan niệm và lời đồn
Quanh hình ảnh thầy bói mù có nhiều lớp chuyện chồng lên nhau. Bảng dưới đây giúp bạn tách chúng ra khi đọc sách hoặc nghe kể.
| Câu thường nghe | Thuộc lớp nào | Nên hiểu thế nào |
|---|---|---|
| Người mù làm thầy bói vì ít nghề khác nhận | Lịch sử xã hội | Có cơ sở: phù hợp với điều kiện lao động nông nghiệp và các ghi chép về nghề của người khiếm thị |
| Mất ánh sáng ngoài thì "sáng bên trong" | Quan niệm dân gian | Là niềm tin văn hoá, không phải bằng chứng thầy mù đoán đúng hơn |
| Thầy mù nghe giọng là đoán được tuổi, nghề | Kỹ năng giao tiếp | Người khiếm thị thường luyện thính giác tốt, nhưng đó là kỹ năng nghe, không phải phép bói |
| Có phường thầy bói với luật nghề nghiêm ngặt | Hồi ức truyền miệng | Có thể có ở một số nơi, nhưng ít văn bản; đừng khái quát cho cả nước |
| Thầy bói mù toàn nói dựa | Truyện cười, ca dao | Là tiếng cười dân gian, phản ánh thái độ nửa tin nửa ngờ chứ không phải đánh giá từng người |
Khi viết hay kể về nghề này, cách công bằng nhất là giữ cả ba lớp nhưng gọi đúng tên từng lớp. Đừng biến quan niệm dân gian thành "sự thật khoa học", cũng đừng biến truyện cười thành bằng chứng rằng mọi người làm nghề đều gian.
Nghề thay đổi khi người khiếm thị có lựa chọn khác
Từ thế kỷ XX, người khiếm thị ở Việt Nam dần có trường lớp riêng, chữ nổi Braille, các lớp dạy nghề như xoa bóp, đan lát, âm nhạc, rồi sau này là công nghệ hỗ trợ đọc màn hình. Khi có những con đường sống khác, số người khiếm thị đi theo nghề xem bói giảm hẳn. Phần lớn gia đình ngày nay muốn con em mình học chữ, học nghề có thu nhập ổn định và được xã hội tôn trọng hơn.
Hình ảnh thầy bói mù vì thế đang chuyển từ đời sống sang ký ức. Nó còn trong truyện "Thầy bói xem voi", trong tranh dân gian, trong lời trêu của người lớn tuổi. Với người làm nội dung văn hoá, đây là chỗ cần tế nhị: dùng hình ảnh ấy để kể chuyện xưa thì được, nhưng gắn "mù" với "nói dựa" như một tính cách chung là xúc phạm cả một nhóm người đang sống bằng nghề chân chính.
Một gợi ý nhỏ khi nói chuyện với trẻ em về truyện thầy bói xem voi: bài học của truyện là nhìn một phần mà tưởng toàn thể, ai cũng có thể mắc, không phải chuyện người mù kém cỏi.
Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về nghề này
Thông tin về thầy bói khiếm thị xưa rải rác, chủ yếu nằm trong hồi ức và nghiên cứu văn hoá dân gian. Vài cách tìm hiểu có trách nhiệm:
- Hỏi người cao tuổi trong họ hàng, làng xóm: họ từng thấy thầy bói ở chợ nào, thầy làm việc ra sao, người làng nghĩ gì về thầy. Ghi lại cả tên làng và khoảng thời gian.
- Tìm đọc các công trình văn hoá dân gian, dân tộc học viết về nghề truyền thống và phong tục làng; ưu tiên sách có nêu nguồn phỏng vấn, địa điểm cụ thể.
- So sánh với nghề hát xẩm, một nghề khác của người khiếm thị đã được nghiên cứu và phục dựng nhiều hơn, để thấy hai nghề chia sẻ điều kiện xã hội giống nhau.
- Khi ghi chép, tách rõ điều người kể tận mắt thấy với điều họ nghe kể lại.
- Tránh dùng tranh ảnh người khiếm thị thật mà không xin phép, nhất là khi đăng lên mạng kèm lời bình về nghề bói.
Hiểu nghề thầy bói mù là hiểu một lát cắt của xã hội cũ: người yếu thế tự tìm chỗ đứng bằng trí nhớ và lời nói, trong một cộng đồng vừa cần họ vừa trêu họ. Nhìn như vậy, bạn sẽ thấy hình ảnh quen thuộc ấy có chiều sâu hơn một câu chuyện cười.
Câu hỏi thường gặp
Thầy bói mù có đoán đúng hơn thầy sáng mắt không?
Không có bằng chứng nào cho thấy như vậy. Quan niệm "mất ánh sáng ngoài thì sáng bên trong" là niềm tin dân gian. Điều có thật là nhiều người khiếm thị luyện thính giác và trí nhớ rất tốt, giúp họ nghe ra tâm trạng khách, nhưng đó là kỹ năng giao tiếp chứ không phải năng lực dự đoán.
Thầy bói mù xem bằng cách nào khi không đọc được sách?
Họ dùng những phép không cần mắt: gieo đồng tiền rồi sờ mặt sấp ngửa, bấm đốt ngón tay theo vòng can chi, và đọc lời quẻ đã học thuộc lòng từ thầy. Toàn bộ kiến thức truyền bằng tai, nên thời gian học nghề thường kéo dài nhiều năm.
Ngày nay còn thầy bói khiếm thị không?
Vẫn còn một số người, nhưng ít hơn nhiều so với trước. Người khiếm thị hiện có nhiều lựa chọn học tập và nghề nghiệp khác như xoa bóp, âm nhạc, công nghệ, nên nghề xem bói không còn là lối thoát gần như duy nhất như trong xã hội nông nghiệp xưa.
Kể truyện Thầy bói xem voi cho trẻ có bị coi là chế giễu người khiếm thị không?
Truyện nói về việc nhìn một phần mà tưởng toàn thể, ai cũng có thể mắc. Khi kể, bạn nên nhấn vào bài học đó và tránh gắn việc khiếm thị với sự kém cỏi hay gian dối. Cách kể quyết định truyện mang ý trêu chọc hay ý dạy suy nghĩ.
Có tài liệu nào ghi chép đầy đủ về phường thầy bói ở Việt Nam không?
Hiện thông tin chủ yếu nằm rải rác trong hồi ức, ghi chép dân tộc học và sách về phong tục làng. Nhiều chi tiết như luật nghề, lễ ra nghề khác nhau theo vùng và chưa được tổng hợp đầy đủ, nên khi đọc bạn nên để ý nguồn và địa phương được nhắc.
Vì sao hình ảnh thầy bói gắn với đồng tiền cổ?
Tiền đồng có hai mặt khác nhau rõ, một mặt có chữ nổi, một mặt trơn hoặc có hoa văn khác, nên gieo xong có thể phân biệt bằng tay. Tiền lại là vật sẵn có trong mọi nhà. Vì vậy gieo tiền trở thành phép lập quẻ phổ biến, nhất là với người không nhìn thấy.