Phục ngâm, phản ngâm, môn bách, lục nghi kích hình, nhập mộ, ngũ bất ngộ thời là những tên mà sách Kỳ Môn dùng để gọi các trạng thái đặc biệt của một bàn. Mỗi tên mô tả một quan hệ hình học hoặc ngũ hành có thể kiểm ra bằng phép đếm, ví dụ sao nằm ở cung gốc, cửa nằm ở cung đối diện, cửa khắc cung.
Những thuật ngữ này hay được trích ra khỏi ngữ cảnh để doạ người nghe: "giờ này phản ngâm", "bàn này kích hình". Bài giải nghĩa từng tên, chỉ cách nhận ra nó trên bàn và nói rõ sách cổ bình nó thế nào, để bạn đọc được sách mà không bị cuốn theo lời doạ. Mọi ví dụ là giả định, chỉ để minh hoạ cấu trúc.
Vì sao sách Kỳ Môn có cả một kho thuật ngữ
Một bàn Kỳ Môn có bốn năm lớp ký hiệu chồng lên chín cung. Số tổ hợp có thể có là rất lớn, và người soạn sách cần cách gọi tắt cho những tổ hợp lặp lại. Giống như người chơi cờ đặt tên cho các thế cờ quen thuộc, người học Kỳ Môn đặt tên cho các trạng thái: tất cả nằm yên, tất cả đảo ngược, cửa đè lên cung, can rơi vào chỗ bị hình. Tên gọi giúp truyền đạt nhanh trong sách và trong bài ca vần.
Phần lớn các tên được chọn theo hình ảnh. "Ngâm" là rên rỉ, ngân dài; "phục" là nằm rạp; "phản" là quay ngược; "bách" là ép, dồn; "kích hình" là chạm phải hình phạt. Các chữ này gợi cảm giác không thoải mái, và sách cổ cũng thường bình chúng theo hướng bất lợi. Nhưng cần thấy rằng đó là lối chọn chữ có chủ đích của người soạn, để dễ nhớ và tạo sức nặng cho lời bình.
Hiểu một thuật ngữ gồm hai phần tách biệt: phần định nghĩa (khi nào thì gọi là phục ngâm) và phần lời bình (sách nói gì về phục ngâm). Phần thứ nhất là cấu trúc, ai cũng kiểm được. Phần thứ hai là quan điểm của người soạn sách, không có cơ sở kiểm chứng. Bài này nói kỹ phần thứ nhất và chỉ thuật lại phần thứ hai như tư liệu.
Phục ngâm và phản ngâm
Tinh phục ngâm. Cửu tinh đều nằm ở cung gốc: Thiên Bồng ở Khảm, Thiên Nhuế ở Khôn… Trong phái chuyển bàn, điều này xảy ra khi trực phù tinh không phải di chuyển, điển hình là giờ có can Giáp.
Môn phục ngâm. Tám cửa đều ở cung gốc: Hưu ở Khảm, Sinh ở Cấn… Nó có thể xảy ra cùng lúc hoặc không cùng lúc với tinh phục ngâm, vì sao và cửa xoay theo hai quy tắc khác nhau.
Can phục ngâm. Can thiên bàn trùng can địa bàn ở cùng cung, ví dụ Mậu trên Mậu. Đây là hệ quả trực tiếp của tinh phục ngâm, vì can thiên bàn đi theo sao.
Phản ngâm. Sao hoặc cửa nằm ở cung đối diện cung gốc qua trung cung: Khảm đối Ly, Cấn đối Khôn, Chấn đối Đoài, Tốn đối Càn. Ví dụ Thiên Bồng (gốc Khảm) đứng ở Ly là tinh phản ngâm; Hưu môn đứng ở Ly là môn phản ngâm.
Sách bình thế nào. Phục ngâm thường được mô tả là trì trệ, nên giữ; phản ngâm là đảo lộn, việc đi rồi quay lại. Lối bình này đi thẳng từ hình ảnh: nằm yên thì chậm, quay ngược thì lật. Đó là ngôn ngữ biểu tượng, không phải kết quả quan sát.
Môn bách và quan hệ cửa với cung
Khi cửa rời cung gốc, sách xét ngũ hành của cửa so với ngũ hành của cung nó đang đứng. Có bốn quan hệ, trong đó cửa khắc cung được gọi riêng là môn bách. Bảng liệt kê các ca môn bách theo quan hệ ngũ hành.
| Cửa (hành) | Môn bách khi đứng ở cung | Vì sao |
|---|---|---|
| Hưu môn (Thủy) | Ly | Thủy khắc Hỏa |
| Sinh môn (Thổ) | Khảm | Thổ khắc Thủy |
| Thương môn, Đỗ môn (Mộc) | Khôn, Cấn | Mộc khắc Thổ |
| Cảnh môn (Hỏa) | Càn, Đoài | Hỏa khắc Kim |
| Tử môn (Thổ) | Khảm | Thổ khắc Thủy |
| Kinh môn, Khai môn (Kim) | Chấn, Tốn | Kim khắc Mộc |
Ba quan hệ còn lại là cung khắc cửa (sách gọi là cửa bị chế), cửa sinh cung và cung sinh cửa. Cửa đứng ở cung cùng hành thì coi như hoà.
Điểm thú vị là sách không coi môn bách xấu như nhau cho mọi cửa. Nhiều sách nói cửa cát bị bách thì giảm cát, cửa hung bị bách thì hung càng rõ. Tức là thuật ngữ này hoạt động như một hệ số điều chỉnh trong lối đọc, cho thấy sách cổ có logic nội tại khá chặt, dù logic ấy không chứng minh được gì về thế giới bên ngoài.
Lục nghi kích hình
Kích hình xét can thiên bàn của sáu nghi (đại diện sáu Giáp đầu tuần) đứng ở cung có địa chi "hình" với chi của Giáp đó. Quan hệ hình lấy từ phép tam hình, tự hình của mười hai chi.
| Nghi (Giáp ẩn) | Kích hình khi đứng ở cung | Quan hệ địa chi |
|---|---|---|
| Mậu (Giáp Tý) | Chấn (chi Mão) | Tý hình Mão |
| Kỷ (Giáp Tuất) | Khôn (chi Mùi) | Tuất hình Mùi |
| Canh (Giáp Thân) | Cấn (chi Dần) | Thân hình Dần |
| Tân (Giáp Ngọ) | Ly (chi Ngọ) | Ngọ tự hình |
| Nhâm (Giáp Thìn) | Tốn (chi Thìn) | Thìn tự hình |
| Quý (Giáp Dần) | Tốn (chi Tỵ) | Dần hình Tỵ |
Bảng này cho thấy rõ cách Kỳ Môn mượn các quan hệ từ hệ địa chi để tạo thêm tầng ý nghĩa. Mỗi cung ngoài ứng với một hoặc hai địa chi (Khảm là Tý, Cấn là Sửu và Dần, Chấn là Mão, Tốn là Thìn và Tỵ, Ly là Ngọ, Khôn là Mùi và Thân, Đoài là Dậu, Càn là Tuất và Hợi), nên có thể kiểm tra từng dòng.
Nhập mộ, tuần không, ngũ bất ngộ thời và hai tên đẹp
Nhập mộ. Can rơi vào cung chứa địa chi "mộ" của nó theo vòng trường sinh. Ví dụ theo vòng trường sinh, hành Thủy có mộ ở Thìn, nên nhiều sách coi Nhâm (dương Thủy) đứng ở cung Tốn, cung chứa chi Thìn, là nhập mộ. Các sách khác nhau khá nhiều về can âm, nên đây là thuật ngữ cần đối chiếu đúng sách.
Tuần không. Hai địa chi không có mặt trong tuần Giáp của giờ (ví dụ tuần Giáp Tý thiếu Tuất, Hợi) được đánh dấu lên cung tương ứng. Sách thường đọc yếu tố ở cung tuần không là "rỗng", chưa thành.
Ngũ bất ngộ thời. Giờ mà can giờ khắc can ngày và cùng tính âm dương, ví dụ ngày Giáp gặp giờ Canh. Tên gọi nghĩa là "giờ không gặp". Đây là thuật ngữ thuần can chi, có ở cả những hệ chọn giờ khác.
Thanh Long phản thủ. Mậu (Giáp Tý) trên thiên bàn đặt lên Bính ở địa bàn. Tên gọi nghĩa là rồng xanh quay đầu, được sách xếp vào nhóm cách cục đẹp.
Phi điểu điệt huyệt. Ngược lại, Bính trên thiên bàn đặt lên Mậu ở địa bàn, nghĩa là chim bay sa vào tổ. Cặp tên này cho thấy sách Kỳ Môn dùng hình ảnh văn chương để đặt tên cho các tổ hợp can, giống như tên các thế võ.
Thử nhận diện trên một bàn giả định
Dùng lại bàn giả định dương độn 1 cục, giờ Bính Dần (trực phù Thiên Bồng tới Cấn, trực sử Hưu môn tới Chấn). Lần lượt soát từng thuật ngữ sẽ thấy chúng chỉ là phép đối chiếu.
- Phục ngâm, phản ngâm: sao dịch một bước, cửa dịch hai bước, không sao hay cửa nào ở cung gốc hoặc cung đối diện. Bàn này không có phục ngâm, phản ngâm.
- Môn bách: Đỗ môn (Mộc) đứng ở Khôn (Thổ) và Cảnh môn (Hỏa) đứng ở Đoài (Kim) là hai ca cửa khắc cung. Các cửa còn lại sinh cung, được cung sinh hoặc bị cung khắc.
- Kích hình: can thiên bàn đi theo sao, nên Tân (theo Thiên Phụ từ Tốn) tới Ly. Tân đại diện Giáp Ngọ, Ly có chi Ngọ, Ngọ tự hình, vậy cung Ly có kích hình. Các nghi khác không rơi vào cung hình.
- Tổ hợp can: Thiên Bồng mang Mậu tới Cấn, nơi địa bàn là Bính. Mậu trên Bính chính là tổ hợp sách gọi Thanh Long phản thủ.
- Tuần không: giờ thuộc tuần Giáp Tý, thiếu Tuất và Hợi, nên cung Càn được đánh dấu tuần không.
Chỉ trong một bàn đã có cả tên "đẹp" lẫn tên "xấu" nằm cạnh nhau, và bàn ấy giống hệt cho bất kỳ ai mở cùng giờ theo cùng phái. Bài tập này cho thấy các thuật ngữ là kết quả phép đối chiếu cơ học. Lời bình gắn với chúng là lớp diễn giải của người soạn sách.
Đọc kho thuật ngữ như một cuốn từ điển
Toàn bộ những trạng thái trên đều là hệ quả xác định của phép xoay bàn. Biết cục và giờ là biết bàn có phục ngâm, phản ngâm, môn bách hay kích hình ở đâu. Chúng xuất hiện đều đặn theo chu kỳ lịch, giống nhau cho mọi người hỏi cùng giờ. Vì vậy không có lý do để coi một giờ "phản ngâm" là nguy hiểm cho riêng ai, cũng không có lý do để coi một giờ "Thanh Long phản thủ" là thời cơ của riêng ai.
Với người đọc sách cổ, kho thuật ngữ này là chìa để mở văn bản. Gặp câu "Canh gia Giáp, phục ngâm, môn bách" trong một bài ca, bạn biết ngay câu ấy đang mô tả cấu trúc nào và có thể tự kiểm. Với người viết nội dung văn hoá, nắm thuật ngữ giúp tránh dùng sai và tránh thổi phồng. Với người từng nghe ai đó phán bằng các thuật ngữ này, hiểu định nghĩa là cách đơn giản nhất để thấy lời phán dựa trên một phép đếm, không dựa trên điều gì về mình.
Nếu bạn muốn học tiếp, hãy lập vài bàn và tự đánh dấu các trạng thái trên giấy, rồi so với phần mềm. Tập làm việc này cho tới khi thấy các thuật ngữ quen thuộc như tên các thành phần của một chiếc máy. Đến lúc đó, những từ nghe nặng nề sẽ chỉ còn là từ vựng chuyên ngành.
Câu hỏi thường gặp
Phục ngâm trong Kỳ Môn là gì?
Phục ngâm là trạng thái sao hoặc cửa nằm đúng cung gốc của chúng, ví dụ Thiên Bồng ở Khảm, Hưu môn ở Khảm. Trong phái chuyển bàn, giờ có can Giáp thường cho ra bàn phục ngâm. Đây là tên một trạng thái cấu trúc.
Phản ngâm khác phục ngâm thế nào?
Phục ngâm là nằm ở cung gốc, phản ngâm là nằm ở cung đối diện cung gốc qua trung cung, như Khảm đối Ly, Chấn đối Đoài. Sách cổ bình phục ngâm là trì trệ, phản ngâm là đảo lộn, theo hình ảnh của tên gọi.
Môn bách là gì?
Môn bách là khi hành của cửa khắc hành của cung cửa đang đứng, ví dụ Khai môn thuộc Kim đứng ở Chấn thuộc Mộc. Sách dùng thuật ngữ này như một hệ số điều chỉnh lời bình, không phải dấu hiệu riêng về ai.
Lục nghi kích hình được xác định thế nào?
Mỗi nghi đại diện một Giáp đầu tuần. Khi nghi đứng ở cung có địa chi hình với chi của Giáp đó thì gọi là kích hình, ví dụ Mậu (Giáp Tý) ở Chấn (Mão) vì Tý hình Mão.
Ngũ bất ngộ thời là gì?
Đó là giờ mà can giờ khắc can ngày và cùng tính âm dương, ví dụ ngày Giáp giờ Canh. Đây là thuật ngữ can chi, sách chọn giờ nhiều hệ đều nhắc tới. Nó lặp lại đều đặn nên không mang ý nghĩa riêng cho người nào.
Thấy bàn có phản ngâm thì có nên hoãn việc không?
Không có căn cứ nào cho thấy cần hoãn việc vì một trạng thái trên bàn Kỳ Môn. Trạng thái ấy là kết quả phép đếm lịch, giống nhau cho mọi người cùng giờ. Quyết định nên dựa vào thông tin thật và hoàn cảnh cụ thể.