Phép Lục hào, hay bốc Dịch nạp giáp, có một dòng sách riêng kéo dài từ thời Hán đến đời Thanh: gốc lý thuyết gắn với Kinh Phòng đời Hán, cách gieo bằng đồng tiền gắn với Hoả Châu Lâm tương truyền đời Tống, và hai bộ sách đời Thanh được đọc nhiều nhất là Bốc phệ chính tông và Tăng san bốc dịch.
Bài này không dạy cách lập quẻ hay đọc quẻ; đó là phương pháp, thuộc về một chuyên mục khác. Ở đây, chúng ta đi theo các văn bản: mỗi sách ra đời trong bối cảnh nào, được gán cho ai, nội dung tổ chức ra sao, nhà chú đời sau sửa đổi gì, và người đọc Việt hôm nay gặp chúng qua những con đường nào.
Kinh Phòng: gốc lý thuyết từ thời Hán
Kinh Phòng là một học giả Dịch học đời Tây Hán. Truyền thống gắn với ông những yếu tố làm nên khung của Lục hào về sau: việc xếp sáu mươi bốn quẻ vào tám cung, việc gán can chi cho từng hào gọi là nạp giáp, và các khái niệm thế, ứng. Cũng cần nói rõ: phần lớn trước tác của Kinh Phòng không còn nguyên vẹn, những gì người sau biết về ông chủ yếu qua các trích dẫn và một văn bản mang tên ông được lưu truyền với nhiều nghi vấn.
Dù vậy, việc gắn khung lý thuyết với Kinh Phòng có cơ sở hơn nhiều so với các trường hợp gán tên khác trong thuật số. Dịch học đời Hán có cả một dòng tượng số, tức dùng con số và biểu tượng để giải Dịch, và Kinh Phòng là một trong những gương mặt tiêu biểu của dòng ấy. Lục hào về sau có thể coi là sự phát triển theo hướng ứng dụng từ di sản tượng số Hán.
Điểm quan trọng là khoảng cách thời gian. Từ Kinh Phòng đến các sách Lục hào đời Thanh là gần hai nghìn năm, với rất nhiều lớp biến đổi. Gọi Lục hào là "phép của Kinh Phòng" là cách nói lược giản, giống như gọi bát tự là "phép của Từ Tử Bình".
Hoả Châu Lâm: khi đồng tiền thay cỏ thi
Cách bói Dịch cổ nhất được ghi chép dùng cỏ thi, một quy trình chia, đếm phức tạp và mất nhiều thời gian. Về sau xuất hiện cách dùng ba đồng tiền gieo sáu lần để được sáu hào, nhanh hơn nhiều. Truyền thống gắn cách gieo tiền này với Hoả Châu Lâm, một văn bản tương truyền của Ma Y đạo giả đời Tống. Ma Y đạo giả cũng là cái tên được gán cho một bộ tướng thư nổi tiếng, nên người đọc nên coi đây là một nhân vật nửa lịch sử nửa truyền thuyết.
Ý nghĩa lịch sử của Hoả Châu Lâm nằm ở chỗ nó gắn phép gieo tiền với hệ nạp giáp, tức sau khi có quẻ thì không giải theo lời quẻ, lời hào trong Kinh Dịch nữa, mà xét theo can chi, ngũ hành, lục thân gắn với từng hào. Bước chuyển này làm Lục hào tách khỏi việc đọc Kinh Dịch như một văn bản triết học, trở thành một hệ kỹ thuật riêng.
Văn bản Hoả Châu Lâm hiện còn ngắn, và các bản lưu hành có khác biệt. Giới nghiên cứu không coi nó là một tác phẩm hoàn chỉnh của một người, mà là một tập hợp quy tắc được gán chung một cái tên. Người đời sau thường gọi phép Lục hào bằng chính tên sách này.
Bốc phệ chính tông: chú giải cho một văn bản cũ
Người làm sách. Bốc phệ chính tông được ghi là của Vương Hồng Tự, người đầu đời Thanh. Ông vừa là người hành nghề vừa là người biên soạn, sách mang dấu ấn của cả hai vai trò.
Phần lõi là lời chú. Phần quan trọng của sách là lời chú giải cho một văn bản cũ hơn tên là Hoàng Kim Sách, tương truyền của Lưu Cơ. Như nhiều sách thuật số khác gán cho Lưu Bá Ôn, việc gán này nên ghi là tương truyền.
Tên sách mang ý chỉnh đốn. "Chính tông" là dòng chính. Tên sách cho thấy người soạn muốn khẳng định cách hiểu của mình là chính thống, gạt bỏ những lối dị biệt. Đây là kiểu đặt tên quen thuộc trong sách thuật số, không nên hiểu là sự công nhận của ai.
Thêm ví dụ và lời bàn. Sách có nhiều mục ví dụ, lời bàn về từng loại việc như hỏi về nhà cửa, đi xa, kiện tụng. Những ví dụ này là minh hoạ của người soạn, không có cách kiểm chứng.
Văn vần làm xương sống. Hoàng Kim Sách được viết bằng những câu vần ngắn dễ thuộc, còn phần chú của Vương Hồng Tự giảng giải từng câu. Cấu trúc nguyên văn vần cộng lời chú văn xuôi này rất giống Trích thiên tuỷ bên mệnh học, cho thấy một kiểu làm sách chung của giới thuật số thời ấy.
Tăng san bốc dịch: một bộ sách tự sửa mình
Tăng san bốc dịch cũng là sách đầu đời Thanh, gắn với hai cái tên: Dã Hạc lão nhân, một bút danh có nghĩa là ông già hạc nội, người được ghi là tác giả phần gốc, và Lý Văn Huy, người tăng san, tức thêm và bớt, chỉnh lý thành sách. Danh tính thật của Dã Hạc lão nhân không rõ, đây là chuyện thường thấy với các tác giả thuật số dùng bút danh.
Đặc điểm nổi bật được nhắc nhiều nhất của bộ sách là thái độ phê bình: tác giả nhiều chỗ nói thẳng rằng một số quy tắc cũ ông đã thử mà không thấy đúng nên bỏ, và trình bày những quy tắc ông cho là đứng vững qua kinh nghiệm. Sách cũng nổi tiếng vì lượng ví dụ rất lớn được ghi lại như nhật ký hành nghề.
Từ góc nhìn hôm nay, thái độ "thử rồi bỏ" ấy thú vị nhưng cần đánh giá đúng. Đó là kinh nghiệm cá nhân, không có nhóm đối chứng, không ghi các trường hợp sai một cách có hệ thống, nên không phải kiểm chứng theo nghĩa khoa học. Người đọc có thể trân trọng tinh thần tự phản biện của tác giả mà vẫn hiểu rằng nó không chứng minh phép bốc Dịch dự đoán được tương lai.
Lục hào đến với người Việt theo những đường nào
Ở Việt Nam, phép gieo quẻ bằng đồng tiền có mặt trong đời sống từ lâu, gắn với hình ảnh thầy bói ngồi chợ, ống thẻ, mấy đồng tiền xu cũ. Nhưng phần lớn người hành nghề dân gian dùng những cách giải đơn giản truyền miệng, ít ai đọc trực tiếp các bộ sách đời Thanh. Sách Lục hào chữ Hán chủ yếu nằm trong tay một số ít người biết Hán văn, thầy thuốc, nho sĩ, người làm lịch.
Sang thế kỷ hai mươi, một số bản dịch và biên soạn bằng chữ quốc ngữ xuất hiện, thường gộp nội dung từ nhiều sách thành một cuốn "Bốc Dịch" hay "Lục hào" tổng hợp. Cách gộp ấy tiện cho người mới, nhưng làm mất ranh giới giữa các văn bản gốc. Những năm gần đây, khi tài liệu chữ Hán dễ tiếp cận qua mạng, nhiều người học bắt đầu đọc thẳng từ ấn bản Trung Quốc hiện đại, kéo theo một làn sóng thuật ngữ mới được phiên âm theo nhiều kiểu khác nhau.
Hệ quả là cùng một khái niệm, người Việt có thể gặp hai ba cách gọi, tuỳ theo người học theo sách dịch cũ hay theo tài liệu mới. Lập một bảng đối chiếu thuật ngữ nhỏ, ghi chữ Hán bên cạnh, là cách đơn giản để khỏi rối khi đọc từ nhiều nguồn.
Bốn mốc của dòng sách Lục hào
Bảng dưới đặt các văn bản theo thứ tự thời gian ở mức khái quát, kèm độ chắc chắn của việc gán tác giả.
| Văn bản hoặc nhân vật | Thời | Đóng góp chính | Việc gán tác giả |
|---|---|---|---|
| Kinh Phòng | Tây Hán | Tám cung, nạp giáp, thế ứng | Có cơ sở, nhưng trước tác không còn nguyên |
| Hoả Châu Lâm | Tương truyền đời Tống | Gieo tiền, giải theo nạp giáp | Tương truyền của Ma Y đạo giả |
| Bốc phệ chính tông | Đầu Thanh | Chú giải Hoàng Kim Sách, ví dụ theo việc | Ghi là Vương Hồng Tự; Hoàng Kim Sách tương truyền của Lưu Cơ |
| Tăng san bốc dịch | Đầu Thanh | Phê bình quy tắc cũ, nhiều ví dụ | Dã Hạc lão nhân (bút danh), Lý Văn Huy tăng san |
Các niên đại trong bảng là mức phổ biến trong tài liệu giới thiệu; nếu cần trích dẫn chính xác cho một bài nghiên cứu, hãy kiểm lại ở lời tựa và phần khảo chứng của ấn bản bạn đang dùng.
Ngoài bốn mốc này, dòng sách Lục hào còn nhiều văn bản khác ở đời Minh, đời Thanh và thời Dân quốc; bài chỉ chọn những cái tên người đọc Việt hay gặp nhất trong sách dịch và tài liệu học.
Đọc sách Lục hào bản tiếng Việt cho tỉnh táo
Ở Việt Nam, các sách này chủ yếu đến qua bản dịch và qua tài liệu của các lớp học. Mấy bước sau giúp bạn đọc chúng như văn bản lịch sử:
- Xem bản dịch dựa trên sách nào; nhiều tài liệu tiếng Việt trộn Bốc phệ chính tông với Tăng san bốc dịch mà không ghi rõ, trong khi hai sách có chỗ trái nhau.
- Khi gặp một quy tắc, thử tìm xem nó thuộc sách nào và có bị sách kia bác bỏ không.
- Với các ví dụ trong sách, ghi chú là ví dụ do người soạn chọn, không phải thống kê.
- Không dùng việc gieo quẻ để quyết định chuyện sức khoẻ, kiện tụng, tiền bạc; đó là những việc cần thông tin thật và người có chuyên môn.
- Nếu muốn hiểu cách lập một quẻ để đọc sách dễ hơn, hãy dùng quẻ giả định và ghi rõ đó là bài tập đọc hiểu.
Ba đồng tiền cổ dùng gieo quẻ cũng là một vật phẩm văn hoá có lịch sử riêng; nếu muốn tìm hiểu thêm về tiền đồng cổ như đồ trưng bày, có thể tham khảo trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng đừng gắn nó với lời hứa may mắn nào.
Câu hỏi thường gặp
Lục hào có phải do Kinh Phòng sáng lập không?
Truyền thống gắn khung lý thuyết như tám cung, nạp giáp, thế ứng với Kinh Phòng đời Hán. Nhưng Lục hào như người ta học hôm nay là kết quả của gần hai nghìn năm biến đổi, nên gọi ông là người sáng lập là cách nói lược giản.
Hoả Châu Lâm là sách gì?
Đó là văn bản tương truyền của Ma Y đạo giả đời Tống, gắn với cách gieo ba đồng tiền thay cho cỏ thi và cách giải quẻ theo nạp giáp. Văn bản hiện còn ngắn và có nhiều bản khác nhau.
Bốc phệ chính tông và Tăng san bốc dịch khác nhau thế nào?
Bốc phệ chính tông chủ yếu là lời chú cho Hoàng Kim Sách, mang tinh thần chỉnh đốn dòng chính. Tăng san bốc dịch nổi bật vì tinh thần phê bình quy tắc cũ dựa trên kinh nghiệm hành nghề và rất nhiều ví dụ. Hai sách có chỗ không thống nhất.
Dã Hạc lão nhân là ai?
Đây là bút danh của tác giả phần gốc Tăng san bốc dịch, danh tính thật không rõ. Lý Văn Huy là người chỉnh lý, thêm bớt thành sách. Việc dùng bút danh rất phổ biến với tác giả sách thuật số.
Đọc các sách này có giúp gieo quẻ chính xác không?
Các sách giúp hiểu hệ quy tắc của Lục hào, không chứng minh được rằng quẻ dự đoán đúng. Ví dụ trong sách là do người soạn chọn, không phải thống kê. Nên đọc như văn bản lịch sử tư tưởng.
