Tử Bình chân thuyên là sách mệnh học của Thẩm Hiếu Chiêm đời Thanh, đặt tháng sinh và cách cục làm trung tâm; Cùng thông bảo giám là sách có gốc từ một văn bản tên Lan Giang Võng, được chỉnh lý đời Thanh, đặt khí hậu theo mùa làm trung tâm. Hai sách thường được người học bát tự nhắc cùng Trích thiên tuỷ như ba trụ cột của hướng luận lý.
Điều thú vị là hai sách này nhìn cùng một lá số theo hai lối khác nhau, và dùng cùng một thuật ngữ với hai nghĩa không trùng nhau. Bài này kể nguồn gốc từng sách, đặt hai lối nhìn cạnh nhau ở mức khái niệm, và chỉ ra những bẫy ngôn ngữ người đọc bản dịch tiếng Việt hay gặp. Bài không dạy cách luận lá số.
Tử Bình chân thuyên: sách của một nhà khoa bảng
Thẩm Hiếu Chiêm là người đời Thanh, được ghi là đỗ tiến sĩ vào khoảng thời Càn Long. Cũng như Vạn Dân Anh đời Minh, ông là người có học vấn khoa cử quan tâm đến mệnh học, không phải thầy số hành nghề. Sách của ông ban đầu lưu hành dưới dạng bản chép, đến sau mới được khắc in, và bản được đọc rộng rãi nhất ngày nay là bản có lời bình chú của Từ Lạc Ngô thời Dân quốc.
Chữ "chân thuyên" nghĩa là lời giải thích chân chính, đúng đắn. Tên sách vì thế mang ý phản biện: tác giả muốn đưa mệnh học về những nguyên lý mà ông cho là chính, gạt bỏ những lối đoán vụn vặt. Sách không dài, văn tương đối rõ ràng, mỗi chương bàn một vấn đề.
Trục của cả cuốn sách là tháng sinh, gọi là nguyệt lệnh. Theo Thẩm Hiếu Chiêm, khí của tháng sinh quyết định cách cục của lá số, và cách cục là khung để xét mọi yếu tố khác. Cách nhìn này làm sách có tính hệ thống cao: người đọc biết phải bắt đầu từ đâu, xét theo thứ tự nào.
Sách cũng dành nhiều chương để phân biệt các loại cách và bàn những trường hợp cách bị phá hay được cứu. Văn phong chặt chẽ, ít ca phú, gần với lối nghị luận của nho sĩ hơn là lối truyền khẩu của người hành nghề. Đó là lý do nhiều người học coi đây là sách nhập môn có kỷ luật nhất trong dòng Tử Bình.
Cùng thông bảo giám: một văn bản đổi tên nhiều lần
Cùng thông bảo giám có lịch sử văn bản phức tạp hơn. Gốc của nó là một sách có tên Lan Giang Võng, không rõ tác giả. Đến đời Thanh, một người tên Dư Xuân Đài chỉnh lý và đặt tên mới là Cùng thông bảo giám, nghĩa là tấm gương quý soi chuyện cùng, thông, tức lúc bế tắc và lúc hanh thông. Sang thời Dân quốc, Từ Lạc Ngô lại chú giải và có bản mang tên khác, khiến cùng một văn bản lưu hành dưới vài cái tên.
Vì chuỗi đổi tên này, người đọc dễ tưởng đó là ba bốn cuốn sách khác nhau. Thật ra phần lõi vẫn là một: một hệ thống ghi chú cho từng can ngày sinh trong từng tháng sinh, mười can nhân mười hai tháng thành một trăm hai mươi trường hợp, mỗi trường hợp có lời bàn về điều mà lá số cần để cân bằng.
Lối trình bày theo bảng như vậy rất tiện tra, nên sách được nhiều người dùng như một cẩm nang. Nhưng cũng chính vì tiện tra, nó dễ bị dùng một cách máy móc: tra đúng ô rồi kết luận, bỏ qua phần còn lại của lá số, điều mà ngay cả các nhà chú cũng không khuyến khích.
Hai lối nhìn: cách cục và điều hậu
Tử Bình chân thuyên nhìn từ cấu trúc. Lối nhìn của Thẩm Hiếu Chiêm giống như xác định "thể loại" của lá số dựa trên tháng sinh, rồi xét các yếu tố khác hỗ trợ hay phá hỏng thể loại ấy. Trọng tâm là quan hệ cấu trúc giữa các chữ.
Cùng thông bảo giám nhìn từ khí hậu. Lối nhìn của sách này giống như hỏi: sinh vào tháng ấy, can ngày ấy đang ở trong mùa nóng hay lạnh, khô hay ẩm, và cần yếu tố gì để điều hoà. Người học gọi hướng này là điều hậu, tức điều hoà khí hậu.
Hai lối có thể cho kết luận khác nhau. Cùng một lá số, theo lối cách cục có thể coi yếu tố A là quan trọng nhất, theo lối điều hậu lại coi yếu tố B là cần nhất. Các nhà chú đời sau đã cố dung hoà, nhưng không có quy tắc thống nhất.
Đây là dấu hiệu đáng suy nghĩ. Khi hai lối phân tích trong cùng một môn có thể đi tới kết luận khác nhau mà không có cách kiểm chứng bên ngoài để phân xử, thì môn ấy khó có thể coi là công cụ dự báo. Đây là chỗ người đọc tỉnh táo nên ghi nhận.
Cùng một chữ, hai nghĩa: bẫy thuật ngữ "dụng thần"
Người đọc bản dịch tiếng Việt hay gặp chữ "dụng thần" và tưởng nó có một nghĩa cố định. Thật ra nghĩa của nó thay đổi theo sách và theo thời. Bảng dưới tóm tắt ở mức khái quát:
| Nguồn | Chữ "dụng thần" thường được hiểu là | Hệ quả khi đọc |
|---|---|---|
| Tử Bình chân thuyên | Yếu tố lấy từ tháng sinh, định ra cách cục của lá số | Dụng thần gắn với cấu trúc, không nhất thiết là thứ lá số "thiếu" |
| Cùng thông bảo giám | Yếu tố cần để điều hoà khí hậu theo mùa của can ngày | Dụng thần gắn với sự cân bằng nóng lạnh, khô ẩm |
| Cách hiểu phổ biến hiện nay | Ngũ hành giúp lá số cân bằng vượng suy | Gần với hướng của Trích thiên tuỷ và các bản chú đời sau |
| Lời rao trên mạng | Hành "cần bổ sung", gắn với màu, đồ vật, nghề nghiệp | Đã đi xa khỏi nghĩa trong cổ thư, thường kèm lời mời mua bán |
Dòng cuối là chỗ cần cảnh giác nhất. Khi một khái niệm kỹ thuật trong cổ thư bị biến thành lời khuyên mua vật phẩm hay chọn nghề, nó đã rời xa văn bản gốc rất nhiều. Đọc đúng nghĩa trong từng sách giúp bạn nhận ra khoảng cách ấy.
Từ Lạc Ngô: người nối ba văn bản lại với nhau
Nếu có một người đã định hình cách thế kỷ hai mươi đọc mệnh học bát tự, thì đó là Từ Lạc Ngô. Ông chú giải cả Tử Bình chân thuyên, Cùng thông bảo giám lẫn Trích thiên tuỷ, và nhờ vậy ba văn bản vốn ra đời trong những hoàn cảnh khác nhau được đặt vào cùng một khung đọc. Người học hôm nay thường gặp cả ba qua lăng kính của ông mà không nhận ra.
Cách làm của Từ Lạc Ngô có ưu điểm rõ: ông viết dễ hiểu, chỉ ra chỗ các sách bổ sung cho nhau, và đôi khi phê bình thẳng thắn những chỗ ông thấy vô lý. Nhưng cũng chính ông là người dung hoà các lối nhìn theo ý riêng, nên bức tranh "ba sách thống nhất" phần nào là sản phẩm của ông, không hoàn toàn là ý của các tác giả gốc.
Với người nghiên cứu, điều này gợi ra một nguyên tắc đơn giản: muốn hiểu Thẩm Hiếu Chiêm nghĩ gì, hãy đọc phần chính văn của ông trước rồi mới đọc lời bình; muốn hiểu Lan Giang Võng nói gì, hãy cố tìm phần lõi trước lớp chỉnh lý. Lời chú của Từ Lạc Ngô rất đáng đọc, nhưng đọc sau, và đọc như ý kiến của một nhà mệnh học thời Dân quốc.
Hai sách đến với người đọc Việt
Ở Việt Nam, hai sách này đến với người đọc chủ yếu qua bản dịch hoặc qua giáo trình của các lớp học tứ trụ, nhiều khi chỉ là trích đoạn. Một số giáo trình trộn lẫn hai lối nhìn mà không nói rõ chỗ nào lấy từ sách nào, khiến người học tưởng đó là một hệ thống liền mạch. Khi gặp mâu thuẫn, người học dễ nghĩ là mình hiểu sai, trong khi mâu thuẫn ấy có sẵn từ hai văn bản gốc.
Với Cùng thông bảo giám, phần bảng tra theo can ngày và tháng sinh thường được chép lại thành bảng ngắn gọn, bỏ hết lời bàn. Bảng rút gọn ấy tiện nhưng mất đi phần lập luận, vốn là phần thú vị nhất về mặt văn hoá: cách người xưa liên tưởng mùa đông giá với nhu cầu lửa ấm, mùa hè nóng với nhu cầu nước mát, rồi chuyển các liên tưởng ấy vào hệ ký hiệu can chi.
Người đọc nghiêm túc nên tìm bản dịch có ghi rõ nguồn, phân biệt lời Thẩm Hiếu Chiêm, lời Dư Xuân Đài và lời Từ Lạc Ngô, vì ba người ở ba thời và không phải lúc nào cũng cùng quan điểm.
Đọc song song hai sách để hiểu mệnh học đời Thanh
Nếu bạn quan tâm đến lịch sử tư tưởng, đọc song song hai sách là cách tốt để thấy nội bộ mệnh học đa dạng thế nào. Có thể làm như sau:
- Đọc vài chương đầu của Tử Bình chân thuyên để nắm cách tác giả đặt tháng sinh làm trục.
- Đọc phần giới thiệu và vài mục của Cùng thông bảo giám để nắm lối điều hậu.
- Chọn một lá số giả định, ví dụ một người giả định sinh vào giữa mùa đông, rồi ghi lại mỗi sách sẽ chú ý đến yếu tố nào.
- Lập một bảng nhỏ so sánh hai lối nhìn cho lá số giả định ấy, ghi rõ chỗ trùng, chỗ khác.
- Ghi chú nghĩa của từng thuật ngữ theo từng sách, đặc biệt chữ "dụng thần", để không trộn lẫn.
Bài tập này không nhằm tìm ra lối nào đúng, mà để thấy một môn thuật số tự nó đã chứa nhiều cách nhìn cạnh tranh. Hiểu được điều đó, bạn sẽ ít bị lung lay khi ai đó nói chắc nịch về lá số của mình.
Ghi chép của bài tập cũng là một sản phẩm đáng giữ: một trang so sánh nhỏ, có tên sách, tên người chú, nghĩa thuật ngữ theo từng nguồn, sẽ giúp bạn đọc các sách khác cùng dòng nhanh hơn nhiều lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Tử Bình chân thuyên do ai viết?
Sách do Thẩm Hiếu Chiêm, một người đỗ tiến sĩ đời Thanh khoảng thời Càn Long, soạn. Bản lưu hành rộng rãi nhất hiện nay là bản có lời bình chú của Từ Lạc Ngô thời Dân quốc.
Cùng thông bảo giám và Lan Giang Võng có phải một sách không?
Phần lõi là một. Lan Giang Võng là văn bản gốc không rõ tác giả; Dư Xuân Đài đời Thanh chỉnh lý và đặt tên Cùng thông bảo giám; về sau Từ Lạc Ngô chú giải, nên văn bản lưu hành dưới vài tên khác nhau.
Điều hậu nghĩa là gì?
Điều hậu là điều hoà khí hậu, chỉ lối xét lá số theo mùa sinh: sinh mùa lạnh thì xét yếu tố ấm, sinh mùa nóng thì xét yếu tố mát. Đây là trục chính của Cùng thông bảo giám.
Vì sao hai sách có thể cho kết luận khác nhau?
Vì chúng lấy hai trục khác nhau: một bên lấy cấu trúc cách cục từ tháng sinh, một bên lấy nhu cầu điều hoà khí hậu. Không có phép kiểm chứng bên ngoài để phân xử, nên các nhà chú chỉ có thể dung hoà theo ý mình.
Có nên tin lời khuyên bổ sung dụng thần bằng vật phẩm không?
Khái niệm dụng thần trong cổ thư là thuật ngữ kỹ thuật của một hệ biểu tượng, không gắn với việc mua đồ vật. Lời khuyên mua vật phẩm để bổ sung dụng thần đã đi xa khỏi văn bản gốc và không có bằng chứng hiệu quả.
