Nhánh Tướng trong ngũ thuật không chỉ là xem mặt, xem chỉ tay: trong lịch sử, người ta "xem tướng" cả nhà cửa, mồ mả, thế đất, ngựa, trâu, gươm đao, và tất cả dựa trên một lối nghĩ chung — hình dạng bên ngoài cho biết phẩm chất bên trong. Thư mục đời Hán gom chúng vào một loại gọi là "hình pháp".
Bài này vẽ bản đồ các nhánh tướng thuật, kể vì sao xem tướng đất lớn lên thành phong thủy, còn xem tướng ngựa thì gần như biến mất khỏi đời sống. Phần nhân tướng và chỉ tay chi tiết đã có ở các trang chuyên về tướng; ở đây chỉ đặt chúng vào toàn cảnh. Như các bài khác, đây là góc văn hoá – lịch sử, không phải hướng dẫn đánh giá con người qua ngoại hình.
Chữ "tướng" nghĩa là gì
Chữ "tướng" (相) gồm bộ "mục" là mắt và chữ "mộc" là cây. Một cách giải thích quen thuộc là hình ảnh người dùng mắt quan sát cây, tức xem xét kỹ. Từ nghĩa gốc "nhìn kỹ", chữ này mở ra nhiều nghĩa: hình dạng bề ngoài (tướng mạo), xem xét để đánh giá (xem tướng), và cả giúp đỡ, phò tá (tể tướng, tức người giúp vua). Cùng một mặt chữ mà có cả nghĩa "nhìn" lẫn nghĩa "giúp".
Với nghĩa "xem xét hình dạng", tướng thuật là việc quan sát một đối tượng rồi suy ra phẩm chất hay số phận của nó. Đối tượng có thể là một con người, một mảnh đất, một con vật hay một đồ vật. Điểm chung là người xem không hỏi ngày giờ sinh, không gieo quẻ; họ nhìn, sờ, đo, rồi so với những mẫu đã ghi trong sách hoặc trong kinh nghiệm.
Chính vì đầu vào là thứ nhìn thấy được, tướng thuật vừa gần với quan sát thực tế, vừa dễ trượt sang định kiến. Người xem ngựa giỏi có thể nhận ra con ngựa khoẻ nhờ kinh nghiệm thật về cơ thể ngựa. Nhưng khi cùng lối nghĩ ấy áp lên con người, nói rằng nét mặt quyết định tính cách hay số phận, thì nó không còn là quan sát mà là gán ghép. Bài này giữ ranh giới đó khi đi qua từng nhánh.
Các nhánh tướng thuật trong lịch sử
Bảng gom những đối tượng từng được "xem tướng" theo ghi chép thư mục và sách cổ. Mức độ phổ biến ghi theo đời sống người Việt hôm nay.
| Nhánh | Đối tượng | Dấu vết trong thư mục, sách cổ | Hôm nay |
|---|---|---|---|
| Tướng người | Mặt, dáng, cốt cách, giọng nói, khí sắc | Hình pháp đời Hán; tiểu mục mệnh thư tướng thư đời Thanh | Còn phổ biến, nhiều sách và ứng dụng |
| Chỉ tay | Đường chỉ, gò, hình bàn tay | Thường là một phần trong sách tướng người | Còn phổ biến |
| Tướng nhà, tướng mộ | Thế đất, hướng, cách bố trí | Hình pháp đời Hán; tiểu mục tướng trạch tướng mộ đời Thanh | Rất phổ biến dưới tên phong thủy |
| Tướng gia súc | Ngựa, trâu, chó, gà | Hình pháp đời Hán; bản lụa Tướng mã kinh ở Mã Vương Đôi | Gần như chỉ còn trong kinh nghiệm chọn giống |
| Tướng đồ vật | Gươm đao, đồ ngọc | Hình pháp đời Hán có sách tướng gươm đao | Chuyển thành giám định, sưu tầm |
Bảng cho thấy tướng thuật từng là một lĩnh vực rộng hơn nhiều so với hình dung "xem mặt đoán người". Khi các nhánh tách nhau theo thời gian, mỗi nhánh có số phận riêng: có nhánh lớn lên thành một nghề với hệ thống sách đồ sộ, có nhánh tan vào kiến thức thực hành và không còn được gọi là "tướng" nữa.
Tướng ngựa: từ Bá Nhạc đến bản lụa Mã Vương Đôi
Trong văn hoá Trung Hoa, Bá Nhạc là cái tên gắn với tài xem ngựa, theo truyền thuyết sống vào thời Xuân Thu. Hàn Dũ đời Đường có bài Tạp thuyết với ý nổi tiếng: có Bá Nhạc rồi mới có ngựa thiên lý, ngựa thiên lý thì thường có mà Bá Nhạc thì không thường có. Câu này về sau được dùng để nói chuyện người tài cần người biết nhìn ra, và đi vào cả cách nói của người Việt có học chữ Hán.
Ngoài truyền thuyết, có bằng chứng khảo cổ rõ ràng về môn tướng ngựa: trong số bản lụa khai quật ở mộ Mã Vương Đôi, Hồ Nam, có một văn bản được các nhà nghiên cứu đặt tên Tướng mã kinh. Văn bản này cho thấy từ đời Hán đã có sách hệ thống hoá cách đánh giá ngựa qua đầu, mắt, xương, dáng.
Tướng ngựa là ví dụ hay về chỗ giao nhau giữa kinh nghiệm thật và quy ước. Một phần tri thức trong đó là quan sát giải phẫu có ích cho việc chọn ngựa khoẻ, ngựa bền. Một phần khác gắn hình dạng với lành dữ cho chủ, như con ngựa có vết lông này thì "hại chủ". Khi ngựa không còn là phương tiện chính, phần quan sát đi vào chăn nuôi, thú y, còn phần lành dữ gần như biến mất cùng nhu cầu.
Tướng đất, tướng nhà: nhánh lớn lên thành phong thủy
Ngược với tướng ngựa, nhánh xem đất và nhà ở lại lớn lên mạnh mẽ. Từ vài sách về hình thế dựng thành, dựng nhà trong hình pháp đời Hán, đến đời Thanh nó đã có hẳn một tiểu mục tướng trạch tướng mộ trong Tứ khố, với nhiều bộ sách lớn. Tên gọi "phong thủy" thường được truy về một câu trong Táng thư, sách tương truyền của Quách Phác, nói về khí gặp gió thì tan, gặp nước thì dừng.
Vì sao nhánh này sống khoẻ? Có thể nghĩ tới mấy lý do. Nhà ở và mồ mả là việc của mọi gia đình, ở mọi thời. Việc chọn đất táng ông bà gắn với đạo hiếu, một giá trị trung tâm trong văn hoá Á Đông. Và việc xây nhà, dựng làng thật sự cần hiểu địa hình, hướng gió, nguồn nước, nên trong phong thủy có một phần kinh nghiệm sống thực tế đan xen với phần quy ước.
Phong thủy có cả một hệ trang riêng trong mạng lưới Vật Phẩm Phong Thủy, đi sâu vào sách cổ, trường phái và cách bố trí nhà. Ở bản đồ tướng thuật, điều cần nhớ là phong thủy và xem tướng người vốn chung một gốc: cùng nhìn hình dạng để suy ra phẩm chất. Điều này giải thích vì sao sách phong thủy hay mượn từ ngữ của tướng người như "mặt", "lưng", "tay" của thế đất.
Tướng người và chỉ tay đặt trong toàn cảnh
Tướng người là nhánh được biết nhiều nhất. Sách tướng cổ thường xét khuôn mặt chia vùng, ngũ quan, cốt cách, khí sắc, giọng nói, dáng đi; phần bàn tay và đường chỉ thường là một phần trong đó. Những bộ sách tướng nổi tiếng như Ma Y tướng pháp, Thần tướng toàn biên, Liễu Trang tướng pháp đều mang tên tác giả mà nhiều người nghiên cứu coi là tương truyền hoặc chỉ một phần đúng.
Ngay từ thời Chiến Quốc đã có tiếng nói phản đối: Tuân Tử viết thiên Phi tướng cho rằng xem hình dạng không bằng xét tâm, xét tâm không bằng xét cách hành xử. Đời Hán, Vương Sung trong Luận hành lại có thiên Cốt tướng bênh vực xem tướng. Cuộc tranh luận ấy đã được các trang chuyên về nhân tướng kể kỹ.
Chỉ tay có mặt ở cả phương Đông lẫn phương Tây. Phương Tây có truyền thống palmistry riêng, được phổ biến mạnh vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Phương Đông thì gộp chỉ tay vào sách tướng người. Hai truyền thống đặt tên đường chỉ và giải nghĩa khác nhau, cho thấy đây là quy ước văn hoá hơn là quy luật tự nhiên. Ngày nay khoa học chưa tìm thấy bằng chứng rằng nét mặt hay đường chỉ tay dự đoán được tính cách hay số phận, và việc đánh giá người qua ngoại hình dễ dẫn tới định kiến, phân biệt đối xử.
Tướng thuật trong đời sống làng Việt: từ chọn trâu đến xem đất làm nhà
Ở làng quê Việt Nam trước đây, phần thực dụng nhất của tướng thuật nằm trong kinh nghiệm chọn trâu bò, chọn giống cây, chọn đất làm nhà. Người nông dân đi chợ trâu nhìn sừng, móng, vai, dáng đi, cách con trâu thở để đoán sức kéo và độ bền. Đó là kinh nghiệm tích luỹ qua nhiều đời, được truyền bằng lời và bằng việc làm, hiếm khi thành sách.
Bên cạnh kinh nghiệm thật, dân gian cũng gán cho hình dạng những ý lành dữ, như con vật có đốm lông ở chỗ này thì "mang lộc", chỗ kia thì "không hợp chủ". Lớp quy ước này thay đổi theo vùng, theo làng, và thường được nhắc như một câu chuyện hơn là một quy tắc chặt. Người mua bán thật vẫn quyết định chủ yếu dựa trên sức khoẻ con vật và giá cả.
Việc xem đất làm nhà, đặt mộ thì có hẳn người làm nghề, thường gọi là thầy địa. Xem tướng người thì gặp ở chợ phiên, ở các hội đầu năm, như một dịch vụ vừa để giải trí vừa để hỏi han. Nhìn chung, xã hội làng Việt dùng tướng thuật theo nhiều tầng: tầng kinh nghiệm thực tế, tầng câu chuyện văn hoá, và tầng niềm tin. Phân biệt được ba tầng ấy là cách tốt nhất để giữ lại phần đáng giữ.
Lối nghĩ chung của tướng thuật và chỗ cần dè chừng
Hình ngoài phản ánh chất trong. Đây là giả định nền của mọi nhánh. Với đồ vật và gia súc, giả định này có phần đúng vì hình dạng liên quan tới chất lượng. Với con người, nó trượt sang định kiến.
Phân loại theo mẫu. Sách tướng xếp đối tượng vào các mẫu có tên, như dạng mặt, dạng thế đất, dạng ngựa. Phân loại giúp ghi nhớ, nhưng đời thật không chia thành mẫu gọn gàng.
Kinh nghiệm cá nhân khó kiểm. Người xem tướng giỏi thường dựa nhiều vào trực giác tích luỹ. Trực giác có ích trong nghề chọn giống, nhưng lời đoán về đời người thì không được kiểm lại có hệ thống.
Tách quan sát khỏi lời phán. Nhận xét "ngôi nhà này ẩm, thiếu gió" là quan sát kiểm được. Câu "ngôi nhà này làm chủ hao tài" là lời phán theo quy ước. Thói quen tách hai loại câu này áp dụng cho mọi nhánh tướng thuật.
Không đánh giá người qua ngoại hình. Trong tuyển dụng, kết bạn, chọn bạn đời, ngoại hình không phải căn cứ về phẩm chất. Đọc sách tướng như văn hoá, không như công cụ đánh giá người thật.
Câu hỏi thường gặp
Tướng thuật gồm những gì?
Trong lịch sử, tướng thuật gồm xem tướng người, chỉ tay, xem thế đất và nhà cửa, mồ mả, xem tướng gia súc như ngựa, trâu và cả đồ vật như gươm đao. Thư mục đời Hán gom những thứ này vào loại hình pháp, cùng dựa trên lối nghĩ hình ngoài phản ánh chất trong.
Phong thủy có phải là một nhánh của tướng thuật không?
Về nguồn gốc thì có. Việc xem thế đất dựng thành, dựng nhà nằm trong loại hình pháp đời Hán, đến đời Thanh thành tiểu mục tướng trạch tướng mộ. Ngày nay phong thủy đã phát triển thành một lĩnh vực lớn với nhiều trường phái riêng.
Tướng mã kinh là gì?
Đó là tên các nhà nghiên cứu đặt cho một văn bản lụa khai quật ở mộ Mã Vương Đôi, Hồ Nam, bàn về cách đánh giá ngựa qua đầu, mắt, xương, dáng. Văn bản cho thấy môn xem tướng ngựa đã được hệ thống hoá từ đời Hán.
Chỉ tay phương Đông và phương Tây có giống nhau không?
Không giống hoàn toàn. Phương Tây có truyền thống palmistry riêng, phổ biến mạnh cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Phương Đông thường gộp chỉ tay vào sách tướng người. Cách đặt tên và giải nghĩa đường chỉ khác nhau, cho thấy đây là quy ước văn hoá.
Xem tướng người có cơ sở khoa học không?
Đến nay chưa có bằng chứng khoa học cho thấy nét mặt hay đường chỉ tay dự đoán được tính cách hay số phận. Việc đánh giá người qua ngoại hình còn dễ dẫn tới định kiến. Có thể đọc sách tướng như di sản văn hoá, không dùng để đánh giá người thật.
Vì sao xem tướng ngựa gần như biến mất còn phong thủy vẫn phổ biến?
Vì nhu cầu xã hội thay đổi. Ngựa không còn là phương tiện chính, phần quan sát hữu ích đi vào chăn nuôi và thú y. Còn nhà ở và mồ mả là việc của mọi gia đình, gắn với đạo hiếu, nên việc xem đất xem nhà tiếp tục được duy trì.