Trong lục hào, sáu mươi tư quẻ được xếp vào tám cung mang tên tám quẻ thuần (Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn); mỗi cung có tám quẻ sinh ra bằng cách đổi lần lượt từng hào, và vị trí của quẻ trong cung quyết định hào thế, hào ứng. Cung cũng cho quẻ một hành chung, là mốc để tính lục thân ở bước sau.
Bài giải thích cách sinh tám quẻ trong một cung, đưa bảng đủ tám cung, quy tắc an thế và ứng, ý nghĩa tên gọi du hồn và quy hồn, rồi giới thiệu câu quyết giúp tìm cung của một quẻ bất kỳ mà không cần thuộc lòng cả bảng. Tất cả ở mức cấu trúc, không có lời phán quẻ nào tốt hay xấu.
Bát cung là gì và vì sao lục hào cần nó
Trong cách xếp quẻ của sách Chu Dịch, sáu mươi tư quẻ đi theo một thứ tự riêng, từ Càn, Khôn đến Ký Tế, Vị Tế. Lục hào không dùng thứ tự đó. Nó dùng cách xếp bát cung, thường được truy về Kinh Phòng đời Tây Hán: lấy tám quẻ thuần làm tám "nhà", mỗi nhà nhận thêm bảy quẻ sinh ra từ chính nó. Cách xếp này không phải để đọc theo thứ tự như đọc sách, mà để mỗi quẻ có một cái gốc rõ ràng.
Cái gốc ấy cho quẻ hai thứ. Thứ nhất là hành: cung Càn và cung Đoài thuộc Kim, cung Ly thuộc Hỏa, cung Chấn và cung Tốn thuộc Mộc, cung Khảm thuộc Thủy, cung Cấn và cung Khôn thuộc Thổ. Mọi quẻ trong cung mang hành của cung, dù quái trên quái dưới của nó là gì. Ví dụ quẻ Địa Thiên Thái gồm Khôn trên Càn dưới, nhưng thuộc cung Khôn nên mang hành Thổ.
Thứ hai là vị trí trong cung, gọi theo số "thế": nhất thế, nhị thế, cho đến ngũ thế, rồi du hồn, quy hồn. Vị trí này quyết định hào nào là hào thế (đại diện cho người hỏi) và hào nào là hào ứng (đại diện cho phía bên kia). Không có bát cung thì không có thế ứng, không có hành của quẻ, và không tính được lục thân. Vì vậy bát cung là bảng đầu tiên người học lục hào phải thuộc.
Cách sinh tám quẻ trong một cung
Lấy cung Càn làm ví dụ. Quẻ gốc là Thuần Càn, sáu hào dương. Từ đó đổi lần lượt từng hào theo các bước dưới đây; mỗi lần đổi giữ nguyên các hào đã đổi trước đó.
- Bản cung: Thuần Càn, giữ nguyên sáu hào dương.
- Nhất thế: đổi hào một thành âm, được Thiên Phong Cấu.
- Nhị thế: đổi tiếp hào hai, được Thiên Sơn Độn.
- Tam thế: đổi tiếp hào ba, được Thiên Địa Bĩ; lúc này cả quái dưới đã thành Khôn.
- Tứ thế: đổi tiếp hào bốn, được Phong Địa Quán.
- Ngũ thế: đổi tiếp hào năm, được Sơn Địa Bác. Hào sáu không đổi, vì nếu đổi thì thành Thuần Khôn, tức nhà khác.
- Du hồn: từ Sơn Địa Bác, đổi ngược hào bốn trở lại như cũ, được Hỏa Địa Tấn.
- Quy hồn: từ Hỏa Địa Tấn, trả cả quái dưới về đúng quái của cung (Càn), được Hỏa Thiên Đại Hữu.
Bảy cung còn lại sinh theo đúng cách này. Nhờ quy luật đều đặn, chỉ cần nhớ cách sinh là tự dựng lại được cả bảng; thuộc lòng chỉ giúp nhanh hơn.
Bảng tám cung và sáu mươi tư quẻ
Bảng ghi tám quẻ của mỗi cung theo thứ tự: bản cung, nhất thế, nhị thế, tam thế, tứ thế, ngũ thế, du hồn, quy hồn. Tên quẻ đọc quái trên trước, quái dưới sau.
| Cung (hành) | Bản cung → ngũ thế | Du hồn | Quy hồn |
|---|---|---|---|
| Càn (Kim) | Thuần Càn, Thiên Phong Cấu, Thiên Sơn Độn, Thiên Địa Bĩ, Phong Địa Quán, Sơn Địa Bác | Hỏa Địa Tấn | Hỏa Thiên Đại Hữu |
| Đoài (Kim) | Thuần Đoài, Trạch Thủy Khốn, Trạch Địa Tụy, Trạch Sơn Hàm, Thủy Sơn Kiển, Địa Sơn Khiêm | Lôi Sơn Tiểu Quá | Lôi Trạch Quy Muội |
| Ly (Hỏa) | Thuần Ly, Hỏa Sơn Lữ, Hỏa Phong Đỉnh, Hỏa Thủy Vị Tế, Sơn Thủy Mông, Phong Thủy Hoán | Thiên Thủy Tụng | Thiên Hỏa Đồng Nhân |
| Chấn (Mộc) | Thuần Chấn, Lôi Địa Dự, Lôi Thủy Giải, Lôi Phong Hằng, Địa Phong Thăng, Thủy Phong Tỉnh | Trạch Phong Đại Quá | Trạch Lôi Tùy |
| Tốn (Mộc) | Thuần Tốn, Phong Thiên Tiểu Súc, Phong Hỏa Gia Nhân, Phong Lôi Ích, Thiên Lôi Vô Vọng, Hỏa Lôi Phệ Hạp | Sơn Lôi Di | Sơn Phong Cổ |
| Khảm (Thủy) | Thuần Khảm, Thủy Trạch Tiết, Thủy Lôi Truân, Thủy Hỏa Ký Tế, Trạch Hỏa Cách, Lôi Hỏa Phong | Địa Hỏa Minh Di | Địa Thủy Sư |
| Cấn (Thổ) | Thuần Cấn, Sơn Hỏa Bí, Sơn Thiên Đại Súc, Sơn Trạch Tổn, Hỏa Trạch Khuê, Thiên Trạch Lý | Phong Trạch Trung Phu | Phong Sơn Tiệm |
| Khôn (Thổ) | Thuần Khôn, Địa Lôi Phục, Địa Trạch Lâm, Địa Thiên Thái, Lôi Thiên Đại Tráng, Trạch Thiên Quải | Thủy Thiên Nhu | Thủy Địa Tỷ |
Mỗi quẻ xuất hiện đúng một lần trong bảng, tám cung nhân tám quẻ là đủ sáu mươi tư. Một điều thú vị: quẻ Địa Hỏa Minh Di có quái trên là Khôn nhưng lại thuộc cung Khảm, hành Thủy. Đây là chỗ người mới hay nhầm khi đoán cung theo quái trên.
An hào thế và hào ứng
Hào thế và hào ứng luôn cách nhau ba bậc: thế ở hào một thì ứng ở hào bốn, thế ở hào hai thì ứng ở hào năm, và ngược lại. Vị trí của thế đi theo số "thế" của quẻ trong cung.
| Vị trí trong cung | Hào thế | Hào ứng | Ví dụ trong cung Khôn |
|---|---|---|---|
| Bản cung | Hào sáu | Hào ba | Thuần Khôn |
| Nhất thế | Hào một | Hào bốn | Địa Lôi Phục |
| Nhị thế | Hào hai | Hào năm | Địa Trạch Lâm |
| Tam thế | Hào ba | Hào sáu | Địa Thiên Thái |
| Tứ thế | Hào bốn | Hào một | Lôi Thiên Đại Tráng |
| Ngũ thế | Hào năm | Hào hai | Trạch Thiên Quải |
| Du hồn | Hào bốn | Hào một | Thủy Thiên Nhu |
| Quy hồn | Hào ba | Hào sáu | Thủy Địa Tỷ |
Trong cách đọc truyền thống, thế là chỗ đứng của người hỏi hoặc của chính việc mình, ứng là phía đối diện: người kia trong một cuộc thương lượng, nơi mình định đến, việc mình đang chờ. Đây là quy ước biểu tượng; một số câu hỏi không có "phía bên kia" rõ ràng thì sách cũng ít dựa vào hào ứng.
Du hồn, quy hồn: tên gọi và cách nhận ra
Hai quẻ cuối mỗi cung có tên gọi giàu hình ảnh. "Du hồn" là hồn đi chơi xa, "quy hồn" là hồn trở về. Cách sinh giải thích cái tên: đến ngũ thế, quẻ đã đổi gần hết, chỉ còn hào sáu giữ dấu cung gốc; quẻ du hồn quay đổi lại hào bốn, như bước chân còn lang thang giữa đường; quẻ quy hồn trả hẳn quái dưới về quái gốc, như người đã về tới nhà.
Trong sách đoán, du hồn và quy hồn thường được dùng như lớp nghĩa phụ khi câu hỏi liên quan tới đi lại, xa nhà, trở về. Đây là lối liên tưởng theo tên gọi, không phải quy tắc tính toán; người đọc nên phân biệt phần cấu trúc (quẻ thuộc cung nào, thế ở hào nào) với phần liên tưởng này.
Về nhận biết, quẻ du hồn có đặc điểm: hào giữa của quái trên và hào giữa của quái dưới giống nhau, còn hai cặp hào kia khác nhau. Quẻ quy hồn thì ngược lại: chỉ cặp hào giữa khác nhau, hai cặp kia giống nhau. Ví dụ Hỏa Thiên Đại Hữu: quái trên Ly (dương, âm, dương), quái dưới Càn (dương, dương, dương); cặp hào dưới cùng giống, cặp giữa khác, cặp trên giống, nên là quy hồn. Đặc điểm này dẫn tới câu quyết ở mục sau.
Câu quyết tìm cung nhanh cho một quẻ bất kỳ
Người học xưa không tra bảng mỗi lần mà dùng một câu quyết, đại ý: so từng cặp hào của quái trên với quái dưới theo ba tầng, tầng đất là hào một với hào bốn, tầng người là hào hai với hào năm, tầng trời là hào ba với hào sáu. Cả ba cặp giống nhau là bản cung, thế ở hào sáu. Cả ba cặp khác nhau là tam thế. Chỉ tầng trời giống là nhị thế; chỉ tầng trời khác là ngũ thế. Chỉ tầng đất giống là tứ thế; chỉ tầng đất khác là nhất thế. Chỉ tầng người giống là du hồn; chỉ tầng người khác là quy hồn.
Biết vị trí rồi, tìm cung như sau. Với nhất thế, nhị thế, tam thế, cung là quái trên, vì quái trên chưa bị đổi. Với tứ thế, ngũ thế và du hồn, cung là quái dưới đảo hết âm dương, vì quái dưới lúc ấy đã bị đổi trọn. Với quy hồn, cung là chính quái dưới, vì quái dưới vừa được trả về.
Thử với Địa Thiên Thái: quái dưới Càn ba hào dương, quái trên Khôn ba hào âm, cả ba cặp đều khác, nên là tam thế; cung là quái trên, tức Khôn, hành Thổ; thế ở hào ba, ứng ở hào sáu. Thử với Địa Hỏa Minh Di: quái dưới Ly, quái trên Khôn; tầng đất khác, tầng người giống, tầng trời khác, nên là du hồn; cung là quái dưới Ly đảo âm dương thành Khảm, hành Thủy; thế ở hào bốn. Kết quả khớp với bảng. Câu quyết này đã được kiểm trên cả sáu mươi tư quẻ, bạn có thể tự kiểm lại bằng bảng phía trên.
Luyện cho thuộc bát cung và thế ứng
Thuộc bát cung không khó nếu luyện có phương pháp. Mấy cách dưới đây được nhiều người học dùng, tốn chừng mười lăm phút mỗi ngày trong vài tuần.
- Tự dựng lại một cung mỗi ngày trên giấy trắng: viết sáu vạch quẻ thuần, đổi từng hào theo đúng thứ tự, ghi tên quẻ, rồi so với bảng.
- Làm thẻ nhỏ: một mặt vẽ sáu vạch, mặt kia ghi cung, hành, vị trí thế. Rút ngẫu nhiên, đoán trước rồi lật kiểm.
- Tập câu quyết so ba tầng hào trên các quẻ chọn ngẫu nhiên, cho tới khi nói được vị trí thế trong vài giây.
- Gom các quẻ dễ nhầm vào một trang riêng, nhất là những quẻ có quái trên không trùng với cung, như Địa Hỏa Minh Di thuộc Khảm, Thủy Thiên Nhu thuộc Khôn, Lôi Thiên Đại Tráng thuộc Khôn.
- Mỗi lần gieo quẻ thật để học, tự an cung và thế trước khi mở bất kỳ phần mềm nào; phần mềm chỉ dùng để đối chiếu.
- Ghi lại các lần sai và lý do sai; sau một thời gian sẽ thấy mình hay sai ở đúng vài chỗ, sửa từng chỗ là xong.
Khi đã thuộc bát cung, các bước sau (nạp giáp, lục thân) trở nên nhẹ hơn nhiều, vì bạn luôn biết ngay hành của quẻ và hào nào là thế.
Câu hỏi thường gặp
Bát cung trong lục hào có giống bát quái không?
Có liên quan nhưng không giống. Bát quái là tám quẻ ba vạch. Bát cung là tám nhóm, mỗi nhóm tám quẻ sáu vạch, đặt tên theo tám quẻ thuần. Bát cung dùng để định hành của quẻ và vị trí thế ứng.
Vì sao quẻ Địa Thiên Thái thuộc cung Khôn mà không thuộc cung Càn?
Vì Thái sinh ra từ Thuần Khôn khi đổi ba hào dưới thành dương, tức là quẻ tam thế của cung Khôn. Cung được định theo cách sinh, không theo quái nào trông nổi bật hơn.
Hào thế và hào ứng có ý nghĩa gì?
Trong cách đọc truyền thống, hào thế đại diện cho người hỏi hoặc chính việc của mình, hào ứng đại diện cho phía đối diện. Đây là quy ước biểu tượng của hệ thống, không phải sự thật về người nào cả.
Có phải quẻ du hồn là quẻ xấu không?
Không có quy tắc như vậy. Du hồn và quy hồn chỉ là vị trí trong cung. Một số sách liên tưởng tên gọi với việc đi xa, trở về, nhưng đó là lớp nghĩa phụ, không phải lời phán quẻ tốt hay xấu.
Có cần học thuộc bảng tám cung không?
Nên thuộc vì dùng thường xuyên, nhưng không bắt buộc ngay từ đầu. Nắm cách sinh tám quẻ và câu quyết so ba tầng hào là tự tìm được cung và thế cho mọi quẻ, sau vài tuần luyện sẽ tự nhớ.