Lập quẻ lục hào theo lối Hỏa Châu Lâm là gieo ba đồng tiền sáu lần; mỗi lần cho ra một hào thuộc một trong bốn loại: thiếu dương, thiếu âm, lão dương, lão âm; sáu hào ghi từ dưới lên thành quẻ chủ, và hào lão (hào động) đổi chiều để ra quẻ biến. Phần này nghe đơn giản, nhưng sai ở bước ghi quẻ thì mọi bước an quẻ phía sau đều sai theo.
Bài hướng dẫn cách ghi quẻ theo đúng quy ước sách lục hào: chọn mặt nào là âm, mặt nào là dương, bốn ký hiệu đơn – chiết – trùng – giao, cách đọc quẻ chủ và quẻ biến, cùng các lỗi hay gặp. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định, chỉ để minh hoạ cách ghi, không phải lời đoán cho việc của ai.
Chuẩn bị và quy ước mặt âm, mặt dương
Sách cổ dùng tiền đồng có lỗ vuông, một mặt có chữ (thường là niên hiệu), một mặt trơn hoặc có hoa văn. Ngày nay người học dùng ba đồng xu bất kỳ cùng loại, miễn phân biệt được hai mặt. Điều cần làm đầu tiên là chốt quy ước: mặt nào tính là âm, mặt nào tính là dương. Nhiều sách lấy mặt có chữ là âm, gán số 2; mặt lưng là dương, gán số 3. Cũng có tài liệu làm ngược lại. Không có quy ước nào "đúng hơn"; điều quan trọng là bạn chọn một quy ước và giữ nó suốt, ghi rõ trong sổ.
Với quy ước mặt chữ bằng 2, mặt lưng bằng 3, tổng ba đồng tiền mỗi lần gieo sẽ là 6, 7, 8 hoặc 9. Bốn con số này trùng với bốn con số của phép chia cỏ thi trong Hệ từ truyện, nên lối gieo tiền được coi là phép thay thế nhanh cho cỏ thi. Số 7 và 9 là dương, số 6 và 8 là âm; số 9 và 6 là "lão", tức là dương cực và âm cực, sẽ chuyển sang phía ngược lại.
Ngoài ba đồng tiền, nên có sổ ghi chép, bút chì và một cuốn lịch có ghi tiết khí và can chi ngày. Ghi ngày gieo ngay khi gieo, vì về sau phải biết can chi ngày và tháng tiết khí để an lục thú, tuần không, nguyệt kiến. Nếu gieo lúc gần nửa đêm, ghi luôn giờ, vì sang giờ Tý ngày mới thì can chi ngày có thể đổi tuỳ cách tính của sách bạn theo.
Bốn kết quả mỗi lần gieo
Bảng dưới theo quy ước mặt lưng là dương (3), mặt chữ là âm (2). Nếu bạn dùng quy ước ngược, hãy đảo cột "số mặt lưng" thành "số mặt chữ", các cột còn lại giữ nguyên.
| Kết quả một lần gieo | Tổng số | Tên trong sách | Ký hiệu thường ghi | Tính chất |
|---|---|---|---|---|
| Một mặt lưng, hai mặt chữ | 7 | Đơn (thiếu dương) | Một vạch liền | Dương, tĩnh |
| Hai mặt lưng, một mặt chữ | 8 | Chiết (thiếu âm) | Một vạch đứt | Âm, tĩnh |
| Ba mặt lưng | 9 | Trùng (lão dương) | Vạch liền kèm vòng tròn | Dương, động, biến thành âm |
| Ba mặt chữ | 6 | Giao (lão âm) | Vạch đứt kèm dấu chéo | Âm, động, biến thành dương |
Mẹo nhớ của người học xưa: một mặt lưng là "đơn" vì chỉ có một, hai mặt lưng là "chiết" tức gãy làm đôi. Ba mặt giống nhau là cực, nên động. Vòng tròn cho lão dương và dấu chéo cho lão âm là lối ghi phổ biến; một số sách ghi chữ "trùng", "giao" bên cạnh vạch thay cho ký hiệu.
Gieo sáu lần và ghi quẻ từ dưới lên
Thứ tự ghi là chỗ người mới hay sai nhất. Quẻ Dịch xây từ dưới lên như dựng nhà: hào một ở dưới cùng, hào sáu ở trên cùng. Lần gieo đầu tiên là hào một.
- Viết câu hỏi ra giấy thành một câu rõ ràng về một việc, ghi ngày tháng năm, giờ gieo.
- Gieo lần thứ nhất, đếm số mặt lưng, ghi ký hiệu ở dòng dưới cùng của trang. Đó là hào sơ, tức hào một.
- Gieo lần thứ hai, ghi ngay trên dòng vừa rồi; cứ thế tới lần thứ sáu, ghi ở dòng trên cùng. Đó là hào thượng.
- Đọc ba hào dưới thành quái nội (quái hạ), ba hào trên thành quái ngoại (quái thượng); tra tên quẻ kép theo cặp thượng – hạ.
- Đánh dấu các hào động (trùng, giao). Nếu không có hào động, quẻ gọi là quẻ tĩnh, chỉ có quẻ chủ.
- Nếu có hào động, chép lại quẻ chủ, đổi các hào động sang chiều ngược lại, giữ nguyên các hào tĩnh, được quẻ biến; tra tên quẻ biến.
- Ghi tên cả hai quẻ cạnh nhau, ví dụ "quẻ chủ X, hào hai động, biến quẻ Y", rồi mới chuyển sang bước an cung, nạp giáp.
Đừng ghi từ trên xuống rồi lật ngược trong đầu. Viết đúng vị trí ngay từ đầu giúp bạn tránh đảo quái nội, quái ngoại, lỗi làm ra một quẻ khác hẳn.
Từ hào động ra quẻ biến: một ví dụ giả định
Giả sử sáu lần gieo cho kết quả theo thứ tự: lần một một mặt lưng (đơn), lần hai ba mặt lưng (trùng), lần ba một mặt lưng (đơn), lần bốn hai mặt lưng (chiết), lần năm hai mặt lưng (chiết), lần sáu hai mặt lưng (chiết). Ba hào dưới đều là dương, thành quái Càn; ba hào trên đều là âm, thành quái Khôn. Khôn trên, Càn dưới là quẻ Địa Thiên Thái. Đó là quẻ chủ, còn gọi là bản quái.
Hào hai là lão dương, tức hào động. Đổi hào hai từ dương sang âm, giữ nguyên năm hào kia: ba hào dưới thành dương – âm – dương, tức quái Ly; ba hào trên vẫn là Khôn. Khôn trên, Ly dưới là quẻ Địa Hỏa Minh Di. Đó là quẻ biến. Cách ghi gọn: "Địa Thiên Thái, hào hai động, biến Địa Hỏa Minh Di".
Một quẻ có thể có nhiều hào động, có khi cả sáu hào đều động; khi đó quẻ biến là quẻ đổi hết các hào ấy. Trong lục hào, các hào biến không chỉ dùng để gọi tên quẻ biến; ở bước sau, mỗi hào biến cũng được nạp can chi theo quẻ biến và đặt lục thân theo hành của cung quẻ chủ. Vì thế ghi rõ hào nào động là việc bắt buộc, không thể chỉ ghi tên quẻ biến.
Nhắc lại: ví dụ này chỉ để minh hoạ kỹ thuật ghi quẻ. Cùng quẻ này, bài "đọc một quẻ lục hào mẫu" trong chuyên mục sẽ đi tiếp các bước an cung, nạp giáp, lục thân để bạn thấy toàn bộ quy trình trên một quẻ.
Những lỗi hay gặp khi ghi quẻ
Phần lớn sai sót của người mới không nằm ở lý thuyết cao xa mà ở mấy thao tác đơn giản dưới đây.
- Ghi lần gieo đầu tiên ở trên cùng, làm đảo ngược cả quẻ: quẻ Thái thành quẻ Bĩ, hai quẻ có ý nghĩa và nạp giáp khác hẳn nhau.
- Đổi quy ước mặt âm, mặt dương giữa chừng, nhất là khi mượn tiền của người khác hoặc đổi sang loại xu khác.
- Quên đánh dấu hào động, chỉ ghi vạch liền vạch đứt, khiến không lập được quẻ biến.
- Khi lập quẻ biến lại đổi cả hào tĩnh, hoặc đổi hào động theo chiều sai (lão dương phải thành âm, lão âm phải thành dương).
- Tra tên quẻ nhầm thứ tự thượng – hạ: tên quẻ kép đọc quái trên trước, quái dưới sau, ví dụ Địa Thiên là Khôn trên Càn dưới.
- Không ghi ngày gieo, đến lúc an tuần không, nguyệt kiến thì phải đoán, mà đoán thì sai.
- Gieo khi đồng tiền rơi khỏi khay hoặc đứng dựng, rồi tự "chọn" mặt cho kết quả; cách làm đúng là gieo lại lần đó và ghi chú.
Một thói quen tốt là chụp hoặc chép lại bảng ghi quẻ trước khi bắt đầu đọc. Khi đọc sai, bạn còn quay lại kiểm được từ gốc.
Ba đồng tiền khác cỏ thi và các lối lập quẻ khác
Gieo ba đồng tiền không cho xác suất giống chia cỏ thi. Với ba đồng tiền công bằng, lão dương và lão âm mỗi loại có khả năng một phần tám, thiếu dương và thiếu âm mỗi loại ba phần tám. Với phép cỏ thi theo Hệ từ, theo cách tính phổ biến, lão âm chỉ khoảng một phần mười sáu, lão dương ba phần mười sáu, thiếu dương năm phần mười sáu, thiếu âm bảy phần mười sáu. Nghĩa là gieo tiền cho hào âm động nhiều hơn cỏ thi. Người học lục hào ít bận tâm điều này vì cả hệ thống lục hào được xây trên lối gieo tiền; nhưng nếu so lục hào với tài liệu chiêm bằng cỏ thi thì nên biết hai lối không cho cùng tỉ lệ.
Ngoài gieo tiền, có sách cho lập quẻ lục hào bằng thời gian (năm tháng ngày giờ) hoặc bằng số người hỏi đưa ra, rồi vẫn an nạp giáp như thường. Cách lập theo số và theo thời gian vốn là đặc trưng của Mai Hoa Dịch số; khi đem sang lục hào, người dùng phải tự quyết định cách tìm hào động. Vì thế nhiều người học lục hào coi gieo tiền là lối chính, các lối khác là biến thể.
Hiện nay có nhiều phần mềm tự sinh quẻ bằng số ngẫu nhiên của máy. Về mặt cấu trúc, máy tạo ra một chuỗi sáu hào giống như tay bạn gieo. Chỉ nên để ý phần mềm đó dùng quy ước gì, có cho xem từng lần gieo hay chỉ trả về tên quẻ, và có an đúng tháng tiết khí hay không.
Câu hỏi và tâm thế khi gieo
Sách lục hào thường dặn người hỏi phải thành tâm, không có việc thì không gieo, và một việc không nên gieo đi gieo lại cho tới khi ra quẻ mình thích. Các sách không hoàn toàn thống nhất về chuyện gieo thêm quẻ cho cùng một việc; có sách cho phép trong một số trường hợp. Dù theo lệ nào, nguyên tắc chung vẫn là: câu hỏi càng rõ thì việc chọn hào để đọc ở bước sau càng ít tuỳ tiện.
Một câu hỏi rõ ràng là câu hỏi về một việc, một khoảng thời gian, có người hỏi xác định. "Năm nay thế nào" là câu hỏi quá rộng, vì không biết nên đọc hào nào. "Việc sửa lại căn bếp trong mùa này có gặp trở ngại về giấy tờ không" thì hẹp hơn nhiều. Nhưng dù hẹp tới đâu, câu trả lời từ quẻ vẫn chỉ là lời đọc theo một hệ ký hiệu, không thay cho việc gọi điện hỏi cơ quan cấp phép.
Cách dùng lành mạnh nhất là coi việc viết câu hỏi và gieo quẻ như một lúc dừng lại để nghĩ. Viết câu hỏi ra giấy đã buộc bạn nói rõ mình đang lo điều gì. Sau khi đọc quẻ, hãy ghi lại điều bạn thực sự sẽ làm dựa trên thông tin thật, và để quẻ ở đúng vị trí của nó: một tư liệu văn hoá thú vị trong sổ ghi chép.
Câu hỏi thường gặp
Mặt nào của đồng xu là âm, mặt nào là dương?
Không có quy ước duy nhất. Nhiều sách lấy mặt có chữ là âm, mặt lưng là dương; một số tài liệu làm ngược lại. Hãy chọn một quy ước, ghi vào sổ và giữ nó trong mọi lần gieo.
Gieo lần đầu là hào trên cùng hay dưới cùng?
Dưới cùng. Lần gieo đầu tiên là hào một (hào sơ), lần thứ sáu là hào sáu (hào thượng). Ghi từ dưới lên ngay trên giấy để khỏi đảo quẻ.
Quẻ không có hào động thì sao?
Gọi là quẻ tĩnh, chỉ có quẻ chủ, không có quẻ biến. Các bước an cung, thế ứng, nạp giáp, lục thân, lục thú vẫn làm bình thường trên quẻ chủ; phần đọc khi đó dựa vào tháng và ngày gieo nhiều hơn.
Sáu hào đều động thì quẻ biến là gì?
Đổi cả sáu hào sang chiều ngược lại. Ví dụ quẻ Thuần Càn sáu hào đều là lão dương thì biến thành Thuần Khôn. Mỗi hào biến vẫn được nạp can chi theo quẻ biến ở bước sau.
Đồng xu rơi khỏi khay hoặc đứng dựng thì làm gì?
Nhiều người học chọn gieo lại riêng lần đó và ghi chú vào sổ. Không nên tự chọn mặt cho đồng xu, vì như vậy phần ngẫu nhiên của phép lập quẻ đã bị thay bằng ý muốn của mình.
Dùng phần mềm sinh quẻ có khác tự gieo không?
Về cấu trúc, phần mềm cũng tạo ra sáu hào ngẫu nhiên. Nên kiểm phần mềm dùng quy ước gì, có ghi hào động rõ ràng không và có lấy đúng tháng tiết khí khi an quẻ hay không.