Nạp giáp là bước gắn một thiên can và một địa chi vào mỗi hào của quẻ, dựa trên quái ba vạch mà hào ấy thuộc về và vị trí của quái (ở dưới là nội, ở trên là ngoại); nhờ địa chi, mỗi hào có một hành để đem so với hành của cung, với tháng và ngày gieo. Đây là kỹ thuật đặt tên cho cả phép lục hào, và là bảng thứ hai người học phải thuộc sau bát cung.
Bài trình bày quy tắc chia mười can cho tám quái, quy tắc cho mười hai chi chạy thuận hoặc nghịch, bảng nạp giáp đầy đủ, ví dụ an hai quẻ Thái và Minh Di, hành của các chi và các cặp hợp xung cần biết. Phần cuối nói qua cách giải thích nạp giáp theo tuần trăng trong sách cổ và các lỗi người mới hay mắc.
Nạp giáp là gì và vì sao địa chi được dùng nhiều hơn can
Chữ "nạp" là thu vào, gắn vào; "giáp" là can đứng đầu, dùng làm tên chung cho cả hệ can chi. Nạp giáp nghĩa là đem can chi gắn vào quái. Trong lục hào, mỗi hào sau khi nạp giáp sẽ được ghi dạng "Giáp Tý Thủy" hoặc "Quý Dậu Kim": can, chi, rồi hành của chi.
Trong thực hành lục hào phổ biến, địa chi được dùng nhiều hơn hẳn thiên can. Lý do là địa chi mang hành rõ ràng và có các quan hệ hợp, xung, hình với tháng và ngày. Tháng gieo quẻ được gọi bằng địa chi (tháng Dần, tháng Mão), ngày gieo cũng có địa chi; so chi của hào với chi của tháng ngày là phần việc chính của bước đọc. Can của hào vẫn được ghi đầy đủ theo sách, và có những lệ dùng tới can, nhưng người mới có thể tập trung vào chi trước.
Cũng nên phân biệt nạp giáp của lục hào với việc dùng can chi trong tử vi hay bát tự. Ở tử vi, can chi gắn với năm tháng ngày giờ sinh của người; ở bát tự, bốn cặp can chi chính là ngày giờ sinh. Ở lục hào, can chi gắn vào quẻ, cố định theo quái, không phụ thuộc người hỏi sinh năm nào. Cùng một quẻ Thái, ai gieo ra thì sáu hào vẫn là đúng sáu cặp can chi ấy; thứ thay đổi theo lần gieo là tháng, ngày và hào động.
Vì thế, khi nghe ai đó nói "hào ba quẻ Thái là Thìn Thổ", họ đang nói gọn theo thói quen này. Nói đủ là "Giáp Thìn Thổ". Bảng nạp giáp phải học trọn cả can lẫn chi để không bị hụt khi đọc sách, nhưng thứ cần nhớ như phản xạ là chi của sáu hào và hành tương ứng.
Mười can chia cho tám quái
Càn nạp Giáp và Nhâm. Quái Càn ở vị trí dưới (nội) nhận can Giáp, ở vị trí trên (ngoại) nhận can Nhâm. Càn là quái đầu nên giữ can đầu và một can dương cuối.
Khôn nạp Ất và Quý. Khôn ở nội nhận Ất, ở ngoại nhận Quý. Càn và Khôn là hai quái duy nhất nhận hai can khác nhau cho hai vị trí; như vậy mười can mới chia đủ cho tám quái.
Chấn nạp Canh, Tốn nạp Tân. Hai quái này dùng cùng một can cho cả nội lẫn ngoại.
Khảm nạp Mậu, Ly nạp Kỷ. Mậu và Kỷ là hai can ở giữa, thuộc Thổ, chia cho cặp quái nước – lửa.
Cấn nạp Bính, Đoài nạp Đinh. Hai quái cuối nhận cặp can Bính – Đinh. Câu nhớ của người học: Càn nạp Giáp Nhâm, Khôn nạp Ất Quý, Chấn Canh, Tốn Tân, Khảm Mậu, Ly Kỷ, Cấn Bính, Đoài Đinh.
Một điểm hay quên. Can được gắn theo quái và vị trí, nên một quẻ có thể mang hai can khác nhau: ba hào dưới một can, ba hào trên một can. Quẻ Thái có ba hào dưới mang Giáp (Càn nội) và ba hào trên mang Quý (Khôn ngoại).
Mười hai chi chạy trên sáu hào: thuận và nghịch
Quy tắc gắn chi gọn hơn nhiều người tưởng. Bốn quái dương (Càn, Chấn, Khảm, Cấn) dùng các chi dương (Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất) và đi thuận, tức theo thứ tự Tý, Dần, Thìn, Ngọ... Bốn quái âm (Khôn, Tốn, Ly, Đoài) dùng các chi âm (Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Dậu, Hợi) và đi nghịch, tức lùi theo thứ tự Mùi, Tỵ, Mão, Sửu...
Mỗi quái có một điểm khởi đầu cho hào một khi nó nằm ở vị trí nội. Càn và Chấn khởi từ Tý; Khảm khởi từ Dần; Cấn khởi từ Thìn. Khôn khởi từ Mùi; Tốn khởi từ Sửu; Ly khởi từ Mão; Đoài khởi từ Tỵ. Từ điểm khởi, đi cách một chi cho mỗi hào. Ba hào nội lấy ba chi đầu, ba hào ngoại lấy ba chi kế tiếp trên cùng vòng.
Ví dụ Càn: nội là Tý, Dần, Thìn; đi tiếp thì ngoại là Ngọ, Thân, Tuất. Khôn: nội là Mùi, Tỵ, Mão; lùi tiếp thì ngoại là Sửu, Hợi, Dậu. Như vậy chỉ cần nhớ tám điểm khởi và hướng đi là dựng lại được cả bảng. Quái ngoại của một quẻ lấy phần "ngoại" của quái đó, không lấy phần "nội", dù quái đó đứng một mình trông giống hệt.
Bảng nạp giáp đủ tám quái
Bảng ghi can chi của ba hào khi quái ở vị trí nội (hào một, hai, ba) và khi ở vị trí ngoại (hào bốn, năm, sáu), theo thứ tự từ dưới lên.
| Quái | Nội (hào 1 – 2 – 3) | Ngoại (hào 4 – 5 – 6) |
|---|---|---|
| Càn | Giáp Tý, Giáp Dần, Giáp Thìn | Nhâm Ngọ, Nhâm Thân, Nhâm Tuất |
| Khảm | Mậu Dần, Mậu Thìn, Mậu Ngọ | Mậu Thân, Mậu Tuất, Mậu Tý |
| Cấn | Bính Thìn, Bính Ngọ, Bính Thân | Bính Tuất, Bính Tý, Bính Dần |
| Chấn | Canh Tý, Canh Dần, Canh Thìn | Canh Ngọ, Canh Thân, Canh Tuất |
| Tốn | Tân Sửu, Tân Hợi, Tân Dậu | Tân Mùi, Tân Tỵ, Tân Mão |
| Ly | Kỷ Mão, Kỷ Sửu, Kỷ Hợi | Kỷ Dậu, Kỷ Mùi, Kỷ Tỵ |
| Khôn | Ất Mùi, Ất Tỵ, Ất Mão | Quý Sửu, Quý Hợi, Quý Dậu |
| Đoài | Đinh Tỵ, Đinh Mão, Đinh Sửu | Đinh Hợi, Đinh Dậu, Đinh Mùi |
Để ý Càn và Chấn có cùng dãy chi, chỉ khác can. Đó là lý do hai quẻ Lôi Thiên Đại Tráng và Thiên Lôi Vô Vọng có chi ba hào trên xung với chi ba hào dưới từng cặp, một hiện tượng sẽ nói ở mục sau.
Thử an hai quẻ: Địa Thiên Thái và Địa Hỏa Minh Di
Dùng ví dụ giả định ở bài lập quẻ: quẻ chủ Địa Thiên Thái, hào hai động, biến Địa Hỏa Minh Di. Làm từng bước như sau.
- Tách Thái thành quái dưới Càn (nội) và quái trên Khôn (ngoại).
- Ba hào dưới lấy phần nội của Càn: hào một Giáp Tý, hào hai Giáp Dần, hào ba Giáp Thìn.
- Ba hào trên lấy phần ngoại của Khôn: hào bốn Quý Sửu, hào năm Quý Hợi, hào sáu Quý Dậu.
- Ghi hành theo chi: Tý Thủy, Dần Mộc, Thìn Thổ, Sửu Thổ, Hợi Thủy, Dậu Kim.
- Với quẻ biến Minh Di, quái dưới là Ly (nội): hào một Kỷ Mão, hào hai Kỷ Sửu, hào ba Kỷ Hợi; quái trên vẫn Khôn (ngoại): Quý Sửu, Quý Hợi, Quý Dậu.
- Chỉ hào động mới cần ghi can chi của quẻ biến bên cạnh: hào hai Giáp Dần Mộc của quẻ chủ hoá thành Kỷ Sửu Thổ.
Ghi chép gọn trên giấy thường có dạng sáu dòng, mỗi dòng: vạch hào, can chi, hành; hào động ghi thêm mũi tên sang can chi của hào biến. Bước tiếp theo là đặt lục thân dựa trên hành của cung Khôn (Thổ), được trình bày ở bài lục thân.
Hành của mười hai chi và các cặp hợp, xung
Sau khi nạp giáp, mỗi hào được đọc qua hành của chi. Bảng dưới gom các thông tin về chi cần dùng hằng ngày khi học lục hào.
| Địa chi | Hành | Lục hợp với | Lục xung với |
|---|---|---|---|
| Tý | Thủy | Sửu | Ngọ |
| Sửu | Thổ | Tý | Mùi |
| Dần | Mộc | Hợi | Thân |
| Mão | Mộc | Tuất | Dậu |
| Thìn | Thổ | Dậu | Tuất |
| Tỵ | Hỏa | Thân | Hợi |
| Ngọ | Hỏa | Mùi | Tý |
| Mùi | Thổ | Ngọ | Sửu |
| Thân | Kim | Tỵ | Dần |
| Dậu | Kim | Thìn | Mão |
| Tuất | Thổ | Mão | Thìn |
| Hợi | Thủy | Dần | Tỵ |
Khi nạp giáp xong, có những quẻ mà ba cặp hào (một với bốn, hai với năm, ba với sáu) đều xung nhau; sách gọi là quẻ lục xung, gồm tám quẻ thuần cùng Thiên Lôi Vô Vọng và Lôi Thiên Đại Tráng. Có những quẻ mà ba cặp đều hợp nhau, gọi là quẻ lục hợp, như Địa Thiên Thái: Tý hợp Sửu, Dần hợp Hợi, Thìn hợp Dậu. Đây là tính chất cấu trúc của quẻ sau khi nạp giáp, chưa phải lời đoán.
Nạp giáp từ đâu ra và những lỗi người mới hay mắc
Nạp giáp có từ thời Hán. Một cách giải thích nổi tiếng nằm trong sách Chu dịch tham đồng khế, gắn các quái với hình dạng mặt trăng ở các thời điểm trong tháng và với phương vị nơi trăng hiện lúc chiều tối, từ đó ghép với thiên can. Lối giải thích này được nhiều nhà Dịch học đời sau bàn lại; với người học lục hào, chỉ cần biết nạp giáp có gốc trong lối nghĩ thiên văn – lịch pháp đời Hán, không phải quy ước tuỳ tiện của thầy bói đời sau.
Về thực hành, lỗi phổ biến nhất là dùng phần nội cho quái ngoại: thấy quái trên là Khôn liền ghi Ất Mùi, Ất Tỵ, Ất Mão, trong khi đúng phải là Quý Sửu, Quý Hợi, Quý Dậu. Lỗi thứ hai là ghi chi theo thứ tự từ trên xuống, làm đảo hào một và hào ba. Lỗi thứ ba là đi nhầm hướng: cho quái âm đi thuận, ra dãy chi không có trong bảng.
Một lỗi nữa ít ai để ý: với hào biến, chi lấy theo quái của quẻ biến ở đúng vị trí nội hay ngoại. Hào hai của Thái biến thì quái dưới thành Ly, lấy phần nội của Ly là Kỷ Sửu, không phải lấy phần ngoại. Cách kiểm nhanh nhất là sau khi an xong, so lại với bảng tám quái, rồi so với một tài liệu khác. Nhiều phần mềm hiện nay an nạp giáp tự động; dùng chúng để đối chiếu thì tốt, nhưng người học vẫn nên tự an tay vài chục quẻ để hiểu vì sao ra như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Càn và Khôn có hai can còn các quái khác chỉ một can?
Vì có mười can mà chỉ có tám quái. Càn và Khôn được chia hai can cho vị trí nội và ngoại (Giáp – Nhâm, Ất – Quý), sáu quái còn lại mỗi quái một can, vừa đủ mười.
Có cần nhớ can của từng hào không?
Nên ghi đủ can chi theo sách, nhưng trong thực hành phổ biến, địa chi được dùng nhiều hơn vì chi mang hành và có quan hệ hợp xung với tháng ngày. Người mới có thể ưu tiên thuộc chi trước, can sau.
Quái âm đi nghịch nghĩa là gì?
Nghĩa là chi được gắn theo chiều lùi trên vòng mười hai chi, cách một chi mỗi hào. Ví dụ Khôn nội là Mùi, Tỵ, Mão, rồi ngoại là Sửu, Hợi, Dậu, đều là chi âm.
Hào biến lấy can chi theo quẻ nào?
Lấy theo quẻ biến, đúng vị trí nội hay ngoại của quái chứa hào đó. Nhưng khi đặt lục thân cho hào biến, vẫn so với hành của cung quẻ chủ, không so với cung của quẻ biến.
Quẻ lục xung, lục hợp có phải quẻ tốt quẻ xấu không?
Đó là tính chất cấu trúc: ba cặp hào sau khi nạp giáp đều xung nhau hoặc đều hợp nhau. Sách cổ có những lệ đọc riêng cho hai loại quẻ này, nhưng bản thân chúng không phải lời phán tốt xấu.
Dùng phần mềm an nạp giáp có đủ không?
Phần mềm giúp nhanh và ít sai chép, nhưng nên tự an tay một thời gian để hiểu quy tắc. Khi hiểu rồi, bạn sẽ nhận ra ngay nếu phần mềm dùng quy ước khác hoặc an nhầm tháng tiết khí.