Bói Kiều: tục mở Truyện Kiều xem quẻ đầu năm, gốc gác và cách đọc như văn hoá

Bói Kiều là tục mở ngẫu nhiên một trang Truyện Kiều, chỉ vào một câu thơ rồi đọc câu ấy như một lời quẻ cho điều mình đang băn khoăn. Tục này phổ biến ở các gia đình biết chữ, nhất là dịp đầu xuân, và đến nay vẫn còn: người ta bói Kiều trong hội thơ, trong ngày Tết, trên cả ứng dụng điện thoại.

Khác với nhiều phép bói khác, bói Kiều không cần thầy, không cần lá số, chỉ cần một cuốn sách và người biết đọc thơ. Chính vì vậy nó vừa là một tục thuật số dân gian vừa là một cách thưởng thức văn chương. Bài này kể cách làm, những gì biết được về gốc gác, các tục tương tự ở nước khác, và giải thích vì sao câu thơ nào mở ra cũng có vẻ "trúng" tâm sự người hỏi.

Cách bói Kiều theo lối truyền thống

Mỗi nhà, mỗi vùng làm hơi khác nhau. Trình tự dưới đây gom những bước thường được kể lại; bạn có thể bỏ bớt phần nghi thức nếu chỉ muốn đọc thơ cho vui đầu năm.

1. Chọn một cuốn Truyện Kiều quen tay, thường là bản quốc ngữ đầy đủ. Người xưa dùng bản Nôm.
2. Ngồi ngay ngắn, tĩnh tâm, nghĩ rõ điều muốn hỏi. Có nhà thắp một nén hương, đặt sách lên bàn sạch.
3. Khấn vài câu. Câu khấn hay được kể lại là "Lạy vua Từ Hải, lạy vãi Giác Duyên, lạy tiên Thuý Kiều", tức gọi ba nhân vật trong truyện; mỗi nơi có thêm bớt lời.
4. Nhắm mắt, mở ngẫu nhiên một trang, đặt ngón tay vào một dòng.
5. Đọc câu lục và câu bát tại chỗ ngón tay chỉ. Có người đọc thêm vài câu trước sau để hiểu đủ ý.
6. Ngẫm nghĩa câu thơ trong mạch truyện, rồi liên hệ với điều đang hỏi. Nhiều nhà bàn chung với nhau, coi đó là phần thú vị nhất.

Có những biến thể như dùng đồng xu để chọn trang hoặc chọn câu, hay chia sẵn các chủ đề hỏi. Dù cách nào, cốt lõi vẫn là để sự ngẫu nhiên chọn câu thơ, còn người đọc tự gán nghĩa.

Gốc gác: tục có từ bao giờ

Không có tài liệu nào xác định chắc chắn bói Kiều bắt đầu từ khi nào. Truyện Kiều của Nguyễn Du ra đời đầu thế kỷ 19, được chép tay và khắc in bằng chữ Nôm nhiều lần trong thế kỷ ấy, rồi in bằng chữ quốc ngữ từ cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20. Nhiều người cho rằng tục bói Kiều thịnh lên cùng với việc tác phẩm lan rộng qua sách in, khi có đủ bản để gia đình nào cũng có một cuốn.

Điều kiện để một cuốn sách thành sách bói là nó phải được nhiều người thuộc và kính trọng. Truyện Kiều có cả hai: hơn ba nghìn hai trăm câu lục bát được ngâm, được lẩy, được đố; nhân vật trở thành điển hình trong lời ăn tiếng nói. Một tác phẩm như vậy dễ được nâng lên vị trí "sách thiêng" trong đời sống tinh thần.

Cũng cần nói rõ: bói Kiều là tục dân gian, không có trong sách thuật số chính thống như Lục Nhâm hay Mai Hoa. Nó không có quy tắc tính toán, không có hệ thống giải đoán viết thành sách. Chính sự đơn giản ấy làm nó gần với người đọc thơ hơn là với nghề thầy.

Ngày nay bói Kiều có thêm những hình thức mới: các hội thơ, câu lạc bộ yêu Kiều tổ chức bói Kiều dịp xuân, một số sự kiện văn hoá mở góc bói Kiều cho khách, và có cả ứng dụng điện thoại bấm nút ra một câu. Hình thức đổi, nhưng nhu cầu vẫn vậy: đầu năm muốn nghe một lời, và muốn lời ấy đến từ một tác phẩm mình yêu.

Chữ mệnh trong chính Truyện Kiều

Truyện Kiều mở đầu bằng hai câu ai cũng thuộc: "Trăm năm trong cõi người ta, / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau." Ngay từ đầu, tác phẩm đã đặt câu hỏi về số phận, nên người đọc dễ tìm trong đó lời giải cho số phận mình. Đây có lẽ là lý do sâu xa khiến Truyện Kiều, chứ không phải tác phẩm nào khác, trở thành sách bói phổ biến.

Trong truyện có nhiều chi tiết thuật số. Kiều nhắc lại lời một "tướng sĩ" đoán khi nàng còn nhỏ: "Anh hoa phát tiết ra ngoài, / Nghìn thu bạc mệnh một đời tài hoa." Nàng gặp hồn Đạm Tiên, được báo tên mình có trong "sổ đoạn trường". Về sau, Tam Hợp đạo cô giảng về nhân quả, giải thích vì sao đời Kiều nhiều chìm nổi. Số mệnh là sợi chỉ chạy suốt tác phẩm.

Nhưng Nguyễn Du kết thúc bằng một câu mở cửa khác: "Thiện căn ở tại lòng ta, / Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài." Tức là sau cùng, cái quyết định không nằm ở lời đoán mà ở lòng người. Người bói Kiều mà đọc trọn tác phẩm sẽ thấy chính nó khuyên đừng phó mặc cho số.

Nói gọn, Truyện Kiều chứa cả hai thái độ đối với số mệnh mà người Việt vẫn mang: một bên là nỗi bất lực trước những gì đã định, một bên là niềm tin vào chữ tâm và sự lựa chọn của con người. Bói Kiều chạm vào thái độ thứ nhất, còn đọc trọn Kiều thì dẫn tới thái độ thứ hai.

Bói Kiều trong họ hàng các thú chơi Kiều

Bói Kiều không đứng một mình. Người Việt đã tạo quanh Truyện Kiều cả một hệ sinh hoạt văn hoá: ngâm Kiều theo các làn điệu, lẩy Kiều là rút một hai câu để nói chuyện của mình, tập Kiều là ghép các câu Kiều thành bài thơ mới, đố Kiều là đặt câu đố mà lời giải là nhân vật hay chi tiết trong truyện, vịnh Kiều là làm thơ bình về nhân vật. Bói Kiều là một nhánh trong hệ ấy.

Điểm chung của các thú này là đều đòi hỏi người chơi thuộc và hiểu Kiều. Muốn lẩy Kiều cho khéo phải nhớ câu nào ở đoạn nào; muốn bói Kiều cho có ý phải biết câu vừa mở ra nằm trong cảnh nào của đời Kiều. Nói cách khác, bói Kiều là một cách kiểm tra và làm mới vốn văn chương của người đọc, theo lối ngẫu nhiên.

Đặt bói Kiều vào hệ sinh hoạt ấy, ta thấy nó gần với văn chương hơn là với nghề bói. Không có thầy, không có tiền công, không có lời phán từ người ngoài; chỉ có một cuốn sách và những người cùng đọc. Đây có lẽ là lý do tục này sống được qua nhiều biến động mà không mang tiếng xấu như nhiều hình thức bói khác.

Bói bằng sách ở các nền văn hoá khác

Mở sách ngẫu nhiên để tìm lời khuyên không phải riêng của người Việt. Nhiều nền văn hoá có tục tương tự với tác phẩm được kính trọng nhất của họ.

Điểm chung là sách được chọn đều là tác phẩm được cả cộng đồng kính trọng và thuộc lòng một phần. Bói bằng sách vì thế vừa là tín ngưỡng vừa là cách một nền văn hoá tôn vinh tác phẩm lớn của mình. Nó cũng cho thấy nhu cầu tìm lời khuyên bằng ngẫu nhiên là chuyện chung của con người.

Vì sao câu Kiều nào cũng thấy "trúng"

Người bói Kiều hay kể lại những lần "trúng" đến lạ. Có một số lý do tâm lý giải thích cảm giác ấy mà không cần đến điều huyền bí. Thứ nhất, thơ Kiều giàu hình ảnh và ẩn dụ, nên một câu có thể hiểu theo nhiều hướng. Câu "Trời còn để có hôm nay" hợp với người vừa qua khó khăn, câu "Sầu đong càng lắc càng đầy" hợp với người đang buồn; mà ai đi bói cũng đang có điều băn khoăn.

Thứ hai, người hỏi tự chọn cách hiểu phù hợp với tâm trạng. Tâm lý học gọi hiện tượng này là thiên kiến xác nhận: ta chú ý chi tiết khớp với điều ta nghĩ và bỏ qua chi tiết không khớp. Thứ ba, những lần trúng được kể lại và nhớ lâu, những lần không trúng bị quên đi.

Hiểu như vậy không làm bói Kiều kém thú vị. Ngược lại, nó cho thấy giá trị thật của tục này: một câu thơ hay buộc ta dừng lại, nhìn vào tâm trạng mình bằng lời của người khác. Đó là công việc của văn chương, và Truyện Kiều làm việc ấy rất giỏi.

Bói Kiều đầu xuân cho vui mà vẫn tỉnh táo

Nếu nhà bạn muốn giữ tục này như một nét Tết xưa, vài gợi ý giúp nó vui, có ích và không biến thành nỗi lo:

• Bói Kiều theo nhóm, mỗi người đọc câu của mình rồi cả nhà cùng bàn nghĩa; phần trò chuyện mới là cái quý.
• Đọc thêm đoạn trước và sau để hiểu câu thơ trong mạch truyện, tránh hiểu sai vì cắt rời.
• Không dùng câu bói để quyết định việc hệ trọng như cưới hỏi, đầu tư, chữa bệnh, chọn nghề.
• Không bói cho trẻ nhỏ về tương lai, học hành; nếu trẻ thích, cho các em đọc thơ và kể lại câu chuyện.
• Gặp câu buồn thì coi đó là dịp đọc Kiều, không phải điềm xấu. Truyện Kiều buồn ở nhiều đoạn, nên xác suất mở trúng câu buồn vốn đã cao.
• Nhân dịp này, đọc trọn một chặng Truyện Kiều, thứ mà nhiều người thuộc vài câu nhưng chưa từng đọc hết.

Giữ được thú bói Kiều là giữ được thói quen cầm một cuốn thơ lên đọc vào ngày đầu năm. Với nhiều gia đình, đó đã là một điều may.

Câu hỏi thường gặp

Bói Kiều là gì?

Bói Kiều là tục mở ngẫu nhiên Truyện Kiều của Nguyễn Du, chỉ vào một câu thơ rồi đọc câu ấy như lời quẻ cho điều mình đang băn khoăn. Tục phổ biến dịp đầu xuân ở các gia đình biết chữ và đến nay vẫn còn, cả trên sách giấy lẫn trên điện thoại.

Bói Kiều có từ khi nào?

Chưa có tài liệu xác định chắc chắn. Nhiều người cho rằng tục thịnh lên khi Truyện Kiều được in rộng rãi bằng chữ Nôm trong thế kỷ 19 và chữ quốc ngữ đầu thế kỷ 20, khi nhiều gia đình có sách trong nhà và thuộc thơ Kiều.

Khi bói Kiều khấn thế nào?

Câu khấn hay được kể lại là "Lạy vua Từ Hải, lạy vãi Giác Duyên, lạy tiên Thuý Kiều", tức gọi ba nhân vật trong truyện. Mỗi nơi có thêm bớt lời. Nhiều người hiện nay bỏ phần khấn, chỉ tĩnh tâm nghĩ điều muốn hỏi rồi mở sách.

Ngoài Việt Nam có tục bói bằng sách không?

Có. Châu Âu từng có tục mở thơ Virgil để đoán việc, gọi là sortes Virgilianae. Ở Iran, người ta mở thơ Hafez, nhất là trong các dịp lễ. Nhiều cộng đồng tín ngưỡng cũng có thói quen mở kinh sách ngẫu nhiên để tìm lời nhắn.

Vì sao bói Kiều thường thấy đúng?

Thơ Kiều giàu ẩn dụ nên một câu hiểu được nhiều cách; người hỏi tự chọn cách hiểu hợp tâm trạng; và người ta nhớ lâu những lần trúng, quên những lần không trúng. Đó là các cơ chế tâm lý quen thuộc, không cần giải thích bằng điều huyền bí.

Có nên dựa vào bói Kiều để quyết định việc lớn không?

Không nên. Bói Kiều đẹp nhất khi là dịp đọc thơ và trò chuyện. Với việc hệ trọng như hôn nhân, sức khoẻ, tiền bạc, nghề nghiệp, bạn nên dựa vào thông tin thực tế và lời khuyên của người có chuyên môn.