Ngày xưa không có trường dạy xem số; người muốn làm thầy số thường theo một ông thầy nhiều năm, chép lại sách của thầy bằng tay, học thuộc những bài khẩu quyết, và nhiều nghề được truyền trong nội bộ dòng họ. Kiến thức đi theo người chứ không theo sách in, nên mỗi dòng thầy có một bộ sách, một cách tính và một lối giải riêng.
Bài này kể lại con đường học nghề ấy theo những gì hồi ức, sách cũ và các nghiên cứu về văn bản Hán Nôm cho thấy. Hiểu cách người xưa học giúp bạn giải thích được vì sao ngày nay cùng một lá số mà hai thầy nói khác nhau, vì sao sách thuật số có nhiều dị bản, và vì sao chữ "chân truyền" hay "bí truyền" cần được nghe với sự tỉnh táo.
Bước vào nghề: chọn thầy hay được chọn
Có hai con đường phổ biến. Con đường thứ nhất là con cháu trong nhà có nghề: cha hoặc ông làm thầy, đứa con nào sáng dạ, chịu ngồi được thì được cho theo học. Con đường thứ hai là người ngoài đến xin theo học, thường là người đã biết chữ Hán, có khi là học trò thi hỏng muốn có nghề sinh nhai.
Không phải ai xin cũng được nhận. Thầy thường xem người học có đủ chữ không, có kiên nhẫn không, và quan trọng hơn là có đáng tin không, vì nghề này đụng đến chuyện riêng của khách. Có thầy thử học trò bằng cách giao việc vặt một thời gian, xem cách ăn ở, rồi mới dạy thật.
Tuổi bắt đầu học cũng khác nhau. Con cháu nhà nghề có thể nghe cha ông tính toán từ nhỏ, thuộc lục thập hoa giáp trước cả khi hiểu nó dùng để làm gì. Người ngoài thường vào nghề muộn hơn, khi đã trưởng thành và đã biết chữ. Lợi thế của người học muộn là đọc sách nhanh, nhưng họ phải bù bằng thời gian ngồi cạnh thầy để học phần ứng xử với khách, thứ mà con cháu nhà nghề thấm dần từ bé.
Lễ nhận thầy tuỳ nơi: có khi chỉ là cơi trầu, chai rượu, có khi là một buổi lễ trước bàn thờ tổ nghề. Chi tiết nghi thức ít được ghi thành văn, phần lớn truyền miệng, nên những mô tả "lễ bái sư chuẩn" bạn đọc trên mạng nên coi là một phiên bản trong nhiều phiên bản.
Chép sách tay: cách học và cách giữ nghề
Sách in hiếm, sách chép phổ biến. Ngoài một số bộ lớn khắc in ở Trung Hoa hay trong nước, phần lớn sách thuật số người Việt dùng là bản chép tay. Học trò mượn sách thầy, chép lại từng trang. Chép xong, học trò có sách riêng để dùng suốt đời.
Chép cũng là học. Chép tay buộc người học đọc chậm từng chữ, nhớ cấu trúc từng bảng, từng bài quyết. Nhiều người cho rằng chép một lần nhớ hơn đọc mười lần. Trong lúc chép, học trò ghi thêm lời thầy giảng vào lề sách.
Chép cũng sinh ra sai khác. Chép tay dễ sót chữ, nhầm chữ gần giống, hoặc thêm chú thích riêng rồi lâu dần lẫn vào chính văn. Qua vài đời chép, một cuốn sách có thể khác bản gốc đáng kể. Đây là lý do các thư viện Hán Nôm lưu nhiều bản khác nhau của cùng một tên sách.
Sách có chỗ trống cố ý. Theo lời kể của nhiều người làm nghề, có thầy cố ý chép thiếu một bước, hoặc ghi một bảng theo thứ tự đảo, để người ngoài lấy được sách cũng không dùng ngay được. Phần sửa lại chỉ truyền miệng cho học trò ruột. Chuyện này khó kiểm chứng, nhưng nó giải thích vì sao nhiều bản chép có những chỗ nghe vô lý.
Sách là tài sản gia đình. Bộ sách chép tay của một ông thầy được giữ như của quý, thường chỉ truyền cho con cháu hoặc học trò ruột. Khi nhà không còn ai theo nghề, sách có thể bị bán, thất lạc hoặc mục nát. Rất nhiều tri thức nghề đã mất theo cách này.
Khẩu quyết: tri thức nằm trong câu vần
Bên cạnh sách, nghề thuật số dùng rất nhiều khẩu quyết: những câu ngắn có vần, dễ thuộc, tóm một quy tắc tính toán hoặc một cách đoán. Thầy đọc, trò nhắc lại cho tới khi thuộc lòng. Khẩu quyết giúp người làm nghề tính nhẩm nhanh khi ngồi trước khách mà không phải lật sách, và giúp người không đọc được chữ vẫn học được.
Khẩu quyết cũng là cách giữ bí mật nghề. Một câu vần ngắn nghe như câu đố, người ngoài không hiểu nếu không được giảng. Vì vậy nhiều dòng thầy chỉ chép phần chính văn, còn phần "chìa khoá" thì để truyền miệng. Đây là gốc của những chữ "bí truyền", "khẩu truyền tâm thụ" hay nghe đến ngày nay.
Với người đọc hôm nay, nên hiểu rằng "bí truyền" là một đặc điểm của cách truyền tri thức thời chưa có sách in rộng rãi, không phải bằng chứng rằng phép đó chính xác hơn. Khi một người hành nghề hiện nay nói mình có "bí kíp riêng không ai biết", điều đó không cho bạn thêm cơ sở nào để tin lời phán của họ, mà ngược lại còn khó kiểm chứng hơn.
Một lộ trình học nghề điển hình theo lời kể
Ghép từ hồi ức và mô tả trong các nghiên cứu về nghề truyền thống, có thể hình dung các chặng học của một người theo nghề thầy số như dưới đây. Thời gian mỗi chặng rất khác nhau tuỳ thầy và tuỳ trò.
- Học chữ và lịch: nắm vững can chi, sáu mươi hoa giáp, tiết khí, cách đổi năm tháng ngày giờ; phần này thường đã có từ lúc học chữ Hán.
- Học thuộc khẩu quyết căn bản: các vòng sinh khắc, cách an từng loại sao hay từng thành phần của phép mình học.
- Chép sách của thầy và nghe giảng từng phần; ghi lời giảng bên lề.
- Ngồi cạnh thầy khi thầy xem cho khách: quan sát cách hỏi, cách tính, cách nói; tuyệt đối không xen lời.
- Tự lập lá số hoặc quẻ cho người quen dưới sự kiểm tra của thầy; thầy sửa từng chỗ tính sai.
- Được thầy cho phép xem độc lập, thường ở nơi khác hoặc một nhóm khách khác để không trùng với thầy.
Có thể thấy phần lớn thời gian học nghề dành cho tính toán và quan sát, còn phần "luận" thì học dần qua kinh nghiệm. Đó là lý do nhiều thầy xưa nói nghề này "học tính một năm, học nói mười năm".
Vì sao hai thầy cùng học một phép lại nói khác nhau
Cách học nghề xưa giải thích một hiện tượng nhiều người gặp: mang cùng một ngày giờ sinh đến hai thầy, nhận về hai lời luận khác nhau, có khi ngược nhau. Phần lớn sự khác biệt bắt đầu từ chỗ mỗi dòng thầy giữ một bộ sách chép tay riêng, với những chỗ sai khác tích tụ qua nhiều đời chép.
Thứ hai là khác biệt về quy tắc tính. Cùng một phép, có dòng tính năm theo Tết Nguyên Đán, có dòng tính theo tiết Lập Xuân; có dòng chỉnh giờ theo một cách, dòng khác chỉnh theo cách khác. Chỉ cần lệch một bước ở đầu vào là toàn bộ lá số đổi.
Thứ ba, và quan trọng nhất, là phần luận. Phần tính có quy tắc, nhưng phần giải thích thì phụ thuộc kinh nghiệm, quan niệm và cả tính cách của người thầy. Hai thầy nhìn cùng một lá số có thể nhấn vào những chỗ khác nhau. Vì vậy, khi nghe hai lời khác nhau, cách hợp lý là hỏi mỗi thầy tính theo quy tắc nào, chứ không phải đi tìm người thứ ba để "phân xử" bằng một lời phán khác.
Truyền trong họ và những điều luật nghề không thành văn
Nhiều nghề truyền thống Việt có lệ truyền trong họ, và nghề thầy số cũng vậy. Lý do không chỉ là giữ miếng cơm, mà còn vì nghề cần lòng tin: khách tin một dòng thầy đã làm ở làng nhiều đời. Một số gia đình có lệ chỉ truyền cho con trai, hoặc chỉ truyền cho một người trong mỗi thế hệ.
Đi kèm là những điều luật nghề không thành văn mà các thầy hay nhắc học trò: không nói điều quá nặng nề khiến khách hoảng sợ, không xem cho người đang say hoặc đang quá kích động, giữ kín chuyện của khách, không nhận tiền vượt mức khách có thể trả. Những lời dặn này chỉ được biết qua hồi ức, nhưng chúng cho thấy người làm nghề tử tế ngày xưa cũng tự đặt ra chuẩn mực đạo đức.
Tất nhiên không phải ai cũng giữ. Văn học dân gian có không ít chuyện thầy số tham lam, nói dối để kiếm lễ. Hai mặt này cùng tồn tại, và chính dư luận làng là thứ giữ cân bằng giữa chúng.
Từ chép tay đến khoá học trực tuyến: cái gì còn, cái gì mất
Ngày nay việc học thuật số đã khác hẳn. Sách in, sách dịch có ở hiệu sách; phần mềm lập lá số làm xong phần tính trong vài giây; các khoá học mở công khai trên mạng. Người học không cần theo thầy nhiều năm nữa, và điều đó có mặt tốt: tri thức không còn bị giữ kín trong vài gia đình, người học có thể so nhiều nguồn.
Nhưng cũng có cái mất. Phần tính tay từng giúp người học hiểu cấu trúc phép mình dùng, giờ bị bỏ qua. Phần ngồi cạnh thầy quan sát cách nói chuyện với khách, nơi những chuẩn mực đạo đức được truyền lại, cũng ít còn. Nhiều người học xong vài buổi đã mở dịch vụ, chưa từng được ai nhắc phải nói thế nào với một người đang lo sợ.
Với kho sách chép tay cũ, việc quan trọng bây giờ là bảo tồn. Nếu gia đình bạn còn giữ sách chữ Hán, chữ Nôm của ông bà, đừng vội bỏ đi vì không đọc được. Bạn có thể bọc giấy không axit, cất nơi khô ráo, chụp ảnh từng trang và liên hệ những nơi nghiên cứu Hán Nôm để hỏi cách bảo quản. Một cuốn sách thuật số chép tay, dù bạn không tin nội dung, vẫn là tư liệu về chữ viết và đời sống của một thời.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa học nghề thầy số mất bao lâu?
Không có con số chung. Theo hồi ức, người học thường theo thầy vài năm, phần đầu học chữ, lịch và khẩu quyết, phần sau ngồi cạnh thầy xem cho khách. Có người học lâu hơn nhiều năm mới được tự xem. Thời gian tuỳ năng lực người học và cách thầy dạy.
Vì sao cùng một tên sách thuật số lại có nhiều bản khác nhau?
Phần lớn sách được chép tay qua nhiều đời. Người chép có thể sót chữ, nhầm chữ, hoặc thêm chú thích riêng rồi lẫn vào chính văn. Vì vậy các thư viện thường lưu nhiều dị bản, và người nghiên cứu phải so sánh các bản để biết chỗ nào là gốc.
Khẩu quyết là gì?
Khẩu quyết là những câu ngắn có vần dùng để nhớ một quy tắc tính toán hoặc một cách đoán trong thuật số. Thầy đọc, trò học thuộc. Khẩu quyết giúp tính nhẩm nhanh và giữ bí mật nghề, vì người ngoài nghe không hiểu nếu không được giảng giải.
Chữ "bí truyền" có nghĩa là phép đó chính xác hơn không?
Không. Bí truyền chỉ nói về cách truyền tri thức, tức là chỉ dạy cho người được chọn. Nó không cho biết phép đó đúng hay sai. Một phép bí truyền thậm chí còn khó kiểm chứng hơn, vì không ai ngoài nhóm đó đọc được để đối chiếu.
Nhà còn giữ sách chữ Hán của ông bà thì nên làm gì?
Bạn nên cất sách ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng và côn trùng, bọc giấy không axit nếu có thể. Chụp ảnh từng trang để lưu bản số. Sau đó có thể hỏi các nơi nghiên cứu Hán Nôm, thư viện hoặc người biết chữ Hán để nhờ đọc và tư vấn cách bảo quản lâu dài.
Học thuật số qua khoá học trực tuyến khác học theo thầy ngày xưa ở đâu?
Học trực tuyến nhanh và mở hơn, người học có thể so nhiều nguồn. Nhưng thường thiếu phần tính tay để hiểu cấu trúc phép, và thiếu thời gian ngồi cạnh người có kinh nghiệm để học cách nói chuyện với khách một cách có trách nhiệm. Hai phần này người học nên tự bù.