Khi nói về thuật số trong sử Việt, người ta hay nhắc tên vài danh nhân như những bậc thầy tiên tri. Nhưng thông tin về mỗi người nằm ở những lớp tư liệu rất khác nhau: có dòng do chính sử chép, có cuốn sách chỉ được gán tên, có câu chuyện chỉ sống trong giai thoại. Gộp tất cả thành một chân dung là cách nhanh nhất để biến lịch sử thành truyền thuyết.
Bài này đề xuất một cách tách lớp đơn giản, rồi áp vào bốn nhân vật hay được nhắc khi bàn thuật số: Đặng Lộ thời Trần, Trần Nguyên Đán cuối Trần, Phùng Khắc Khoan thời Lê – Mạc, Lê Quý Đôn thế kỷ 18. Mục đích không phải hạ thấp ai, mà để biết mình đang đứng trên nền tư liệu nào khi kể về họ.
Năm lớp tư liệu khi đọc về một nhân vật
Bảng dưới là khung tham khảo. Mỗi lớp có giá trị riêng; lớp sau không phải lúc nào cũng kém lớp trước, nhưng mức độ chứng thực về sự kiện thì giảm dần.
| Lớp | Ví dụ nguồn | Cho ta biết gì | Cần thận trọng ở đâu |
|---|---|---|---|
| 1. Chính sử | Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực lục | Chức vụ, năm tháng, việc làm được triều đình ghi nhận | Có thể chép theo quan điểm triều đình, có chỗ lệch năm |
| 2. Văn bản gắn tên | Sách, thơ, bia mang tên tác giả còn lưu | Tư tưởng, kiến thức của người viết | Nhiều sách chỉ được gán tên, cần xét văn bản |
| 3. Tạp ký, tùy bút | Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, Công dư tiệp ký của Vũ Phương Đề | Chuyện nghe kể, đời sống, tiếng đồn thời đó | Người viết ghi lại lời đồn, không kiểm chứng |
| 4. Truyền thuyết, thần tích | Truyện kể dân gian, thần phả ở đình làng | Ký ức cộng đồng, cách dân gian tôn vinh | Nhiều lớp thêm thắt qua nhiều đời |
| 5. Sách báo, mạng hiện đại | Sách phổ thông, bài viết trực tuyến | Cách người nay hình dung về người xưa | Thường trộn các lớp trên, ít dẫn nguồn |
Áp khung này không đòi hỏi bạn phải đọc chữ Hán. Chỉ cần với mỗi câu "người ấy đã...", hỏi lại một câu: câu này đến từ lớp nào? Nếu không trả lời được, đó là dấu hiệu nên dè dặt.
Đặng Lộ: một nhân vật gần như chỉ có lớp chính sử
Đặng Lộ là trường hợp hiếm mà hầu hết thông tin đến từ chính sử. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1339, ông giữ chức Hậu nghi lang kiêm Thái sử cục lệnh và đề nghị đổi tên lịch Thụ Thời thành Hiệp Kỷ. Các nghiên cứu về lịch học Việt Nam cho biết thêm cha ông là Đặng Nhữ Lâm, người đi sứ nhà Nguyên khoảng năm 1301 và học được phép lịch mới.
Cũng từ nguồn nghiên cứu, ta biết chuyến đi sứ của Đặng Nhữ Lâm có một tình tiết: ông bí mật tìm chép tài liệu hạn chế như bản vẽ cung điện, bị phát giác và bị đuổi về. Chi tiết này cho thấy việc thu nhận tri thức lịch pháp thời ấy gắn với những rủi ro ngoại giao thật.
Vì Đặng Lộ hầu như không có lớp giai thoại, chân dung ông khá khô: một quan chức kỹ thuật, có chức danh, có đề xuất cụ thể. Nhưng chính sự khô ấy lại đáng tin. Khi ai đó kể Đặng Lộ "tiên đoán" điều gì, bạn có thể hỏi lại nguồn, vì chính sử không chép chuyện như vậy.
Trần Nguyên Đán: chính sử, sách đã mất và tiếng đồn
Trần Nguyên Đán (1325 đến 1390) là đại thần cuối thời Trần, thuộc dòng dõi Trần Quang Khải, ông ngoại của Nguyễn Trãi. Lớp chính sử ghi ông giữ chức vụ cao trong triều. Lớp văn bản gắn tên có tập thơ còn một phần được lưu trong các tuyển tập thơ văn thời Trần.
Với thuật số, ông được nhắc là tác giả "Bách thế thông kỷ thư", bộ sách về lịch pháp có phần tính nhật thực. Sách đã mất, ta chỉ biết tên và mô tả sơ lược qua ghi chép đời sau. Đây là trường hợp lớp văn bản gắn tên chỉ còn là cái bóng: biết có, không đọc được.
Từ chỗ trống ấy, đời sau dễ thêm thắt rằng ông "đoán trước" vận nhà Trần suy, rằng ông giỏi chiêm nghiệm. Khi gặp những câu chuyện như vậy, nên đặt chúng vào lớp 4 hoặc lớp 5, và nhớ rằng kiến thức lịch pháp của một đại thần trước hết là tri thức thiên văn, không đồng nghĩa với khả năng tiên tri.
Trường hợp Trần Nguyên Đán còn nhắc một điều: mất sách không có nghĩa là mất người. Ta vẫn biết khá rõ đời ông qua chính sử và qua các tư liệu về gia đình Nguyễn Trãi. Chỗ trống chỉ nằm ở nội dung kỹ thuật của bộ sách lịch pháp, và chỗ trống ấy nên được để trống một cách trung thực, thay vì lấp bằng những phép lạ không có nguồn.
Phùng Khắc Khoan và Lê Quý Đôn: khi lớp văn bản gắn tên rất dày
Phùng Khắc Khoan (1528 đến 1613). Thường được gọi là Trạng Bùng, từng đi sứ nhà Minh cuối thế kỷ 16. Lớp chính sử ghi việc đi sứ, chức vụ. Lớp văn bản gắn tên gồm thơ văn, và theo nghiên cứu của Alexei Volkov, một bản Lục Nhâm đại độn có phần phụ lục được gán cho ông, cùng một bản dịch Kinh Dịch ra chữ Nôm cũng được gán tên ông; việc gán tác giả cả hai đều chưa chắc chắn.
Giai thoại về Phùng Khắc Khoan. Lớp giai thoại kể nhiều chuyện về tài trí của ông, kể cả chuyện học với Nguyễn Bỉnh Khiêm. Những câu chuyện ấy nên được kể kèm chữ "tương truyền", không nên trộn với các mốc chính sử.
Lê Quý Đôn (1726 đến 1784). Nhà bác học có khối lượng trước tác đồ sộ. Trong mảng thuật số, sách "Thái Ất dị giản lục" được ghi soạn năm 1766 còn lưu; một số sách khác mang tên ông về Thái Ất, Lục Nhâm đã mất hoặc không thấy trong thư mục. Phần lớn trước tác của ông là sử, địa chí, bút ký, chứ không phải thuật số.
Bài học chung. Với hai nhân vật này, lớp văn bản dày đến mức dễ khiến người đọc nghĩ mọi cuốn mang tên họ đều do họ viết. Thực tế, sách thuật số thường được gán cho danh nhân để tăng uy tín. Mỗi cuốn cần được xét riêng về văn bản và niên đại.
Thực hành: tách lớp một đoạn văn trên mạng
Thử áp khung năm lớp vào một đoạn văn giả định kiểu thường gặp trên mạng: "Đặng Lộ là nhà thiên văn tài ba thời Trần, năm 1339 ông đổi lịch Thụ Thời thành Hiệp Kỷ, nhờ tính được nhật thực nên được vua trọng dụng, tương truyền ông từng đoán trước giặc Minh sang." Đoạn này có bốn mệnh đề, mỗi mệnh đề thuộc một lớp khác nhau.
Mệnh đề thứ nhất, "nhà thiên văn tài ba", là lời đánh giá của người viết hiện đại, lớp 5. Mệnh đề thứ hai, đổi tên lịch năm 1339, có trong chính sử, lớp 1, nhưng nên sửa thành "đề nghị đổi tên" cho đúng nguồn. Mệnh đề thứ ba, "nhờ tính được nhật thực nên được trọng dụng", không thấy trong chính sử, là suy diễn. Mệnh đề thứ tư, đoán trước giặc Minh, không có nguồn, và chữ "tương truyền" ở đây đang che cho một câu không ai kiểm được.
Sau khi tách lớp, đoạn văn đáng tin chỉ còn lại một câu: năm 1339, Thái sử cục lệnh Đặng Lộ đề nghị đổi tên lịch Thụ Thời thành Hiệp Kỷ. Câu ấy ngắn hơn, ít ly kỳ hơn, nhưng đứng vững. Thực hành vài lần như vậy, bạn sẽ quen nhận ra kiểu câu "nghe rất sử" mà thật ra không có gốc.
Vì sao danh nhân hay bị gán thêm tài thuật số
Trong văn hoá Á Đông, người học rộng thường được hình dung là biết cả thiên văn, địa lý, nhân sự. Câu "trên thông thiên văn, dưới tường địa lý" là lời khen cao nhất dành cho bậc túc nho. Từ lời khen ấy đến việc gán thêm khả năng tiên tri chỉ cách một bước, nhất là khi người kể chuyện muốn nhân vật của mình thêm phần kỳ lạ.
Thêm vào đó, sách thuật số cần uy tín để được tin dùng. Gán một cuốn Lục Nhâm cho một ông trạng, một cuốn địa lý cho một danh sư, là cách người chép sách tăng giá trị cho bản của mình. Hiện tượng này có ở cả Trung Hoa: Mai Hoa Dịch số gán cho Thiệu Ung, nhiều sách Kỳ Môn gán cho Gia Cát Lượng, đều là lời tương truyền chưa được chứng minh.
Hiểu cơ chế ấy giúp ta đọc giai thoại với thái độ đúng: trân trọng nó như ký ức văn hoá, nhưng không dùng nó làm bằng chứng lịch sử. Một người có thể vừa là nhà khoa bảng giỏi, vừa được dân gian gán thêm phép lạ; phần thứ hai nói về dân gian nhiều hơn là về con người thật.
Khi kể về một nhân vật thuật số: danh sách tự kiểm
Nếu bạn viết bài, làm video hay chỉ kể chuyện trong bữa trà về một danh nhân gắn với thuật số, những câu hỏi sau giúp câu chuyện vừa hấp dẫn vừa trung thực:
- Mốc năm sinh, năm mất, chức vụ đã đối chiếu với chính sử hoặc công trình nghiên cứu chưa?
- Cuốn sách được nhắc có còn lưu không, ở đâu, và việc gán tác giả có bị nghi ngờ không?
- Câu chuyện kỳ lạ đến từ nguồn nào: chính sử, tùy bút, truyền thuyết hay bài viết trên mạng?
- Có đặt chữ "tương truyền", "giai thoại kể" trước những chi tiết chưa chứng thực không?
- Có tránh biến nhân vật thành người "đoán đâu trúng đó" để quảng bá cho một phép bói ngày nay không?
- Có ghi rõ nguồn để người nghe tự tra lại không?
Những nhân vật như Đặng Lộ hay Trần Nguyên Đán ít giai thoại nhưng là chỗ dựa thật cho lịch sử khoa học Việt Nam. Những nhân vật nhiều giai thoại thì là kho truyện quý của văn hoá dân gian. Cả hai đều đáng kể, miễn là kể đúng lớp.
Câu hỏi thường gặp
Chính sử và dã sử khác nhau thế nào?
Chính sử là sử do triều đình tổ chức biên soạn, như Đại Việt sử ký toàn thư hay Đại Nam thực lục. Dã sử là ghi chép của cá nhân ngoài cơ quan chép sử, như các tạp ký, tùy bút. Chính sử có thể thiên về quan điểm triều đình, dã sử có thể chép lời đồn; cả hai cần đối chiếu.
Đặng Lộ có phải nhà tiên tri không?
Không có tư liệu nào cho thấy vậy. Chính sử chép Đặng Lộ là quan coi lịch thời Trần, giữ chức Thái sử cục lệnh, đề nghị đổi tên lịch Thụ Thời thành Hiệp Kỷ năm 1339. Ông là người làm lịch, công việc mang tính kỹ thuật thiên văn.
Trần Nguyên Đán viết sách gì về lịch pháp?
Ông được ghi là tác giả "Bách thế thông kỷ thư", bộ sách về lịch pháp có phần tính nhật thực. Sách đã mất, chỉ còn tên và mô tả sơ lược. Những câu chuyện ông tiên đoán vận nước nên được xếp vào lớp giai thoại.
Sách Lục Nhâm mang tên Phùng Khắc Khoan có thật của ông không?
Theo các nghiên cứu, một bản Lục Nhâm đại độn có phần phụ lục được gán cho Phùng Khắc Khoan, nhưng việc gán tác giả chưa chắc chắn. Sách thuật số thường được gán cho danh nhân để tăng uy tín, nên mỗi bản cần được xét riêng.
Làm sao biết một giai thoại về danh nhân là có thật?
Tìm xem chuyện đó có trong chính sử hoặc trong văn bản do chính nhân vật viết không. Nếu chỉ xuất hiện trong tùy bút, truyền thuyết hay bài viết hiện đại không dẫn nguồn, nên kể kèm chữ "tương truyền" và không dùng làm bằng chứng lịch sử.
Vì sao nhiều danh nhân bị gán tài tiên tri?
Vì văn hoá xưa coi người học rộng là thông cả thiên văn địa lý, vì người kể chuyện thích làm nhân vật thêm kỳ lạ, và vì người chép sách thuật số muốn tăng uy tín cho bản của mình. Hiện tượng này có cả ở Trung Hoa và nhiều nơi khác.