Ở làng Việt xưa, ông đồ không chỉ dạy chữ và viết câu đối Tết; vì là người đọc được sách chữ Hán, ông còn là người làng tìm đến khi cần coi ngày cưới, ngày làm nhà, xem tuổi hai họ, đặt tên con hay viết bài văn tế. Phần việc này ít được nhắc khi kể về ông đồ, nhưng chính nó làm ông thành một kiểu "thầy" thường trực của làng, khác với thầy bói đến chợ theo phiên.
Bài này kể lại phần nghề ít người nói đó: ông đồ dựa vào loại sách nào, làm việc theo trình tự ra sao, làng trả công thế nào, và vì sao vai trò ấy nhạt dần khi chữ quốc ngữ, lịch in sẵn và báo chí đến với mọi nhà. Bài không dạy cách chọn ngày; nếu bạn cần chuyện đó, hãy đọc các chuyên mục về lịch và chọn ngày, còn ở đây là chuyện về con người và nghề.
Vì sao người biết chữ lại thành người coi ngày
Trong làng, phần lớn người dân không đọc được chữ Hán. Trong khi đó, các sách lịch, sách chọn ngày, sách về can chi, tuổi tác đều viết bằng chữ Hán. Ai đọc được những cuốn ấy tự nhiên trở thành người phiên dịch giữa sách và đời sống. Ông đồ, vốn là người học chữ để đi thi hoặc ít nhất để dạy trẻ, có sẵn năng lực đó.
Hơn nữa, ông đồ quen với những thứ mà việc coi ngày cần: hệ can chi, tên các tiết khí, cách đổi năm tháng, cách viết chữ cho trang trọng. Một người học trò thi cử phải đọc nhiều kinh sách, trong đó có những phần liên quan đến lịch pháp và lễ nghi. Từ chỗ biết đến chỗ được nhờ chỉ cách một bước: hàng xóm hỏi ngày nào cưới được, ông tra sách rồi trả lời, thế là thành lệ.
Ông đồ khác thầy bói ở chỗ ông làm việc với văn bản. Thầy bói dựa vào quẻ và lời quyết thuộc lòng, còn ông đồ mở sách, đọc mục, tra bảng, và nhiều khi ghi kết quả ra giấy cho chủ nhà. Với người làng, chữ viết mang sức nặng riêng, nên lời ông đồ tra từ sách thường được coi là "có căn cứ" hơn lời nói miệng.
Những việc làng thường nhờ ông đồ
Tuỳ làng và tuỳ người, nhưng các ghi chép về đời sống làng xưa thường nhắc đến những việc sau:
- Coi ngày cưới hỏi: tra xem ngày dự định có trùng các ngày sách ghi là nên tránh hay không, xem tuổi cô dâu chú rể theo cách tính của sách đang dùng.
- Coi ngày làm nhà, động thổ, nhập trạch: những việc lớn tốn kém, gia đình muốn có một ngày "được sách cho phép" để yên lòng.
- Đặt tên con: chọn chữ Hán có nghĩa đẹp, tránh trùng tên người trên trong họ, tránh chữ phạm huý theo lệ thời đó.
- Viết văn tế, văn khấn, sớ: soạn bằng chữ Hán theo khuôn có sẵn, điền tên tuổi, địa chỉ, ngày tháng.
- Viết gia phả, câu đối, hoành phi: phần việc chữ nghĩa thuần tuý, nhưng thường đi cùng các việc trên.
- Xem tuổi làm ăn, đi xa: một số ông đồ biết thêm cách lấy số hoặc gieo quẻ, nhưng không phải ai cũng nhận làm việc này.
Danh sách này cho thấy ông đồ chủ yếu là người xử lý giấy tờ và nghi lễ cho làng. Phần "đoán số" chỉ là một nhánh nhỏ, và nhiều ông đồ giữ khoảng cách với nó vì cho rằng không hợp với người theo đạo Nho.
Sách trên giá của một ông đồ
Ông đồ coi ngày thường dựa vào hai loại sách. Thứ nhất là lịch năm do triều đình ban hoặc bản chép lại, ghi can chi từng ngày, tiết khí và một số ghi chú về ngày nên làm, nên tránh. Thứ hai là các sách chọn ngày, tổng hợp thần sát, trực, sao, theo lối thông thư mà người Việt quen gọi là sách Ngọc hạp hay "sách ngày". Những sách này có nhiều bản chép khác nhau, mỗi nhà có thể giữ một bản đã sửa thêm theo kinh nghiệm riêng.
Vì nhiều bản chép, hai ông đồ ở hai làng có thể cho hai kết luận khác nhau về cùng một ngày. Đây không phải chuyện ai giỏi hơn, mà là chuyện mỗi người theo một bản sách, một cách cân nhắc. Người làng thường giải quyết bằng cách tin theo ông đồ của làng mình, hoặc theo người trong họ đã quen.
Ngoài sách, ông đồ còn có trí nhớ về phong tục làng: ngày giỗ tổ, ngày hội, lệ kiêng riêng của từng dòng họ. Một ngày "sách cho phép" nhưng trùng giỗ lớn trong họ thì ông cũng khuyên đổi. Phần hiểu biết thực tế này nhiều khi quan trọng hơn chính cuốn sách, vì nó giúp tránh va chạm giữa các gia đình.
Một buổi coi ngày diễn ra thế nào
Ghép từ các hồi ức và mô tả phong tục, có thể hình dung trình tự một buổi coi ngày cưới ở làng xưa như sau. Đây là mô tả chung, mỗi nơi một khác.
- Gia đình nhà trai mang trầu cau hoặc chút quà nhỏ đến nhà ông đồ, trình bày việc cần coi và đưa năm sinh, có khi cả tháng sinh, của hai người.
- Ông đồ ghi lại can chi năm sinh, hỏi khoảng thời gian gia đình muốn tổ chức, vì mùa màng, tiền bạc và lệ làng đều ảnh hưởng.
- Ông lần lịch, loại những ngày sách ghi là nên tránh cho việc cưới, rồi đối chiếu với tuổi hai người theo cách tính trong sách đang dùng.
- Ông chọn ra vài ngày phù hợp, xếp theo thứ tự ưu tiên, có thể ghi ra mảnh giấy để gia đình mang về bàn với nhà gái.
- Nếu tuổi hai người bị sách xếp vào loại "không hợp", ông đồ thường gợi cách nhân nhượng theo lệ địa phương, chẳng hạn chọn năm khác, đổi người đứng ra rước dâu, thay vì phán chuyện không thể cưới.
- Gia đình cảm ơn bằng lễ vật hoặc tiền, tuỳ hoàn cảnh và tuỳ lệ làng; nhiều ông đồ không đặt giá cố định.
Điểm đáng chú ý ở bước năm: một ông đồ có uy tín thường dùng sách để tìm cách làm được việc, chứ không dùng sách để chặn việc. Đó là lý do nhiều làng tin cậy ông đồ hơn những người xem chỉ thích nói điều đáng sợ.
Đặt tên con: phần việc chữ nghĩa ít ai nhớ
Trong các việc làng nhờ, đặt tên con có lẽ là việc ông đồ làm thường xuyên nhất mà ít được nhắc. Ngày xưa tên người thường được nghĩ từ chữ Hán: chọn một chữ có nghĩa đẹp, đọc lên xuôi tai, viết ra cân đối. Cha mẹ ít chữ thì mang con đến nhờ, kể mong muốn của gia đình, ông đồ gợi vài chữ và giải nghĩa từng chữ.
Có mấy điều ông đồ phải cân nhắc. Tên con không được trùng tên ông bà, cha chú trong họ, vì theo lệ cũ gọi tên người trên là thất lễ. Tên cũng tránh những chữ thuộc diện kiêng huý theo lệ của triều đại đương thời. Ở nhiều làng còn có lệ đặt tên tục xấu xí cho trẻ nhỏ để "dễ nuôi", tên chữ đẹp để dành khi lớn, và ông đồ thường được nhờ ở bước tên chữ ấy.
Phần này cho thấy ông đồ làm "thầy" trước hết bằng hiểu biết về chữ và lễ, không phải bằng phép đoán. Một cái tên được chọn kỹ là món quà chữ nghĩa, và với người làng thời ấy, nó có giá trị không kém một ngày cưới đẹp.
Ông đồ giữ khoảng cách với "thuật số" thế nào
Đạo Nho có thái độ dè dặt với chuyện bói toán. Câu được nhắc nhiều trong sách Luận ngữ cho biết Khổng Tử không bàn chuyện quái lạ, sức mạnh, loạn và thần. Nhiều nhà nho Việt theo tinh thần ấy, coi việc coi ngày là phép lịch, lễ nghi để giữ nếp, chứ không phải để đoán vận may.
Mặt khác, Kinh Dịch lại là một trong những sách kinh điển mà nhà nho phải học, và Dịch vốn khởi đầu là sách bói. Vì vậy ranh giới không hề rõ: có ông đồ hiểu Dịch như triết lý, có ông đồ dùng Dịch để gieo quẻ cho làng. Trong văn học trung đại cũng có những nhân vật nhà nho thạo lý số, được kể với thái độ vừa nể vừa nghi.
Với người đọc hôm nay, điều đáng học là thái độ cân bằng ấy. Một người có học thời xưa vẫn giúp làng chọn ngày, vì ngày lành giúp mọi người yên tâm làm việc lớn, nhưng không biến việc đó thành nghề kiếm lời hay thành nỗi sợ áp lên người khác.
Vì sao vai trò này nhạt dần
Vai trò coi ngày của ông đồ dựa trên một điều kiện: chỉ ít người đọc được sách. Khi chữ quốc ngữ phổ biến, khi lịch in có sẵn can chi, tiết khí và cả ghi chú ngày tốt xấu được bán rộng rãi ở chợ, ai cũng có thể tự tra. Đến khi có điện thoại và ứng dụng lịch, việc tra cứu chỉ còn mất vài giây.
Khoa cử chữ Hán chấm dứt từ đầu thế kỷ XX, các trường làng dạy chữ Hán thưa dần, nên lớp ông đồ mới không còn được đào tạo. Một số người biết chữ Hán vẫn giữ việc viết câu đối, viết sớ, đặt tên theo nghĩa chữ, nhưng việc coi ngày thì chuyển sang tay người bán lịch, thầy cúng, người làm dịch vụ cưới hỏi và các trang mạng.
Hình ảnh ông đồ hôm nay chủ yếu gắn với phố ông đồ ngày Tết. Nhưng nếu hỏi ông bà mình, bạn có thể nghe kể về một ông đồ trong làng từng được mời đến coi ngày cưới cho cả thế hệ cha mẹ. Đó là một mảnh lịch sử xã hội đáng ghi lại trước khi người nhớ không còn. Nếu nhà bạn còn giữ mảnh giấy ông đồ ghi ngày cưới năm xưa, đó là một hiện vật gia đình quý, nên chụp lại và cất cẩn thận.
Câu hỏi thường gặp
Ông đồ và thầy bói khác nhau ở điểm nào?
Ông đồ là người học chữ Hán, làm việc với sách: tra lịch, tra sách chọn ngày, viết văn tế, đặt tên. Thầy bói thường dựa vào quẻ gieo và lời quyết thuộc lòng, ít khi dùng sách. Ở một số làng có người làm cả hai việc, nhưng về vai trò xã hội thì hai nghề khá khác nhau.
Ông đồ coi ngày dựa vào sách gì?
Thường là lịch năm do triều đình ban hoặc bản chép lại, và các sách chọn ngày theo lối thông thư mà người Việt quen gọi là sách Ngọc hạp. Mỗi nhà có thể giữ một bản chép khác nhau, nên kết luận của hai người về cùng một ngày đôi khi không giống nhau.
Ông đồ có lấy tiền khi coi ngày không?
Theo các mô tả phong tục, phần lớn là nhận lễ vật hoặc tiền cảm ơn tuỳ hoàn cảnh gia đình, không có biểu giá cố định. Với ông đồ, coi ngày là việc giúp làng gắn với uy tín cá nhân hơn là một nghề buôn bán.
Ngày nay còn tìm được người coi ngày theo lối ông đồ xưa không?
Vẫn còn những người biết chữ Hán và đọc được sách chọn ngày, thường là người cao tuổi hoặc người nghiên cứu Hán Nôm. Tuy vậy, phần lớn việc coi ngày hiện nay dựa vào lịch in và phần mềm. Nếu tìm đến ai, bạn nên hỏi họ dùng sách nào và vì sao chọn ngày đó.
Đạo Nho có cấm nhà nho xem bói không?
Không có lệnh cấm chung, nhưng tinh thần Luận ngữ dè dặt với chuyện quái lạ và thần bí, nên nhiều nhà nho giữ khoảng cách với bói toán. Kinh Dịch lại thuộc kinh điển phải học, nên có nhà nho dùng Dịch làm triết lý, có người dùng để gieo quẻ, tuỳ quan niệm từng người.
Muốn ghi lại chuyện ông đồ trong làng mình thì nên hỏi gì?
Bạn có thể hỏi người cao tuổi: ông đồ tên gì, dạy học ở đâu, ngoài dạy chữ còn làm những việc gì cho làng, người làng nhờ ông việc gì nhiều nhất, trả công ra sao, và nhà ai còn giữ giấy tờ ông viết. Ghi kèm năm và tên làng để sau này đối chiếu.