Lật bất kỳ quyển nào của Đại Việt sử ký toàn thư cũng gặp những dòng ngắn: sao chổi mọc, đất động, mưa đá, nước lớn, hạn to, sâu cắn lúa. Người xưa gọi chung là "tai dị", tức tai hoạ và điều lạ, và chép chúng xen giữa chuyện triều chính như một phần không thể thiếu của lịch sử.
Với sử gia thời phong kiến, tai dị không chỉ là thời tiết hay địa chất. Chúng được đặt trong một khung giải thích gọi là thuyết thiên nhân cảm ứng: trời và người tác động qua lại, chính sự tốt xấu sẽ ứng ra trời đất. Bài này giải thích khung đó, cách triều đình và sử gia phản ứng với tai dị, và vì sao những dòng chép ấy ngày nay lại có giá trị với cả nhà khoa học.
Thuyết thiên nhân cảm ứng: gốc tư tưởng đằng sau những dòng tai dị
Thuyết thiên nhân cảm ứng được Đổng Trọng Thư, học giả đời Hán, hệ thống hoá trong bối cảnh Nho giáo trở thành học thuyết chính thống. Ý chính là trời có ý chí, quan sát việc của người, nhất là của bậc thiên tử. Khi chính sự hỏng, trời trước hết giáng tai hoạ để cảnh cáo; nếu không sửa, trời mới giáng điều lạ đáng sợ hơn. Ngược lại, chính sự tốt thì có điềm lành.
Lý thuyết này có hai mặt. Một mặt, nó thần bí hoá thiên nhiên, gán động đất hay sao chổi với lỗi của con người. Mặt khác, nó cho quan lại một công cụ để can gián: nhân có tai dị, quan lại có thể dâng sớ nói thẳng điều sai của triều đình mà ít bị coi là phạm thượng. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là một cơ chế kiềm chế quyền lực trong khuôn khổ quân chủ.
Các triều đại Việt tiếp nhận khung tư tưởng này cùng với Nho giáo và cách chép sử. Vì vậy tai dị trong chính sử Việt nên được đọc trong mạch ấy: chúng được chép không phải để báo tin thời tiết, mà vì chúng có nghĩa chính trị đối với người đương thời.
Các loại tai dị hay gặp trong chính sử
Bảng dưới phân loại những gì sử cũ thường chép. Cột cuối nêu cách các nhà nghiên cứu hiện đại có thể dùng loại ghi chép đó.
| Nhóm | Ví dụ thường gặp | Cách người xưa hiểu | Giá trị tư liệu hôm nay |
|---|---|---|---|
| Thiên tượng | Nhật thực, nguyệt thực, sao chổi, sao sa, sao lạ hiện | Lời nhắc trực tiếp của trời với nhà vua | Kiểm được bằng thiên văn; đánh giá độ chính xác của sử |
| Địa chấn | Đất động, núi lở, đất nứt | Âm dương mất cân bằng, đất không yên | Lập danh mục động đất lịch sử, đánh giá nguy cơ địa chấn |
| Khí hậu | Hạn to, mưa dầm, nước lớn, mưa đá, rét bất thường | Chính sự chưa hợp lòng trời và lòng dân | Dựng lại chuỗi biến động khí hậu, thiên tai qua nhiều thế kỷ |
| Nông nghiệp | Sâu cắn lúa, châu chấu, mất mùa, đói | Hệ quả của tai trời, cần cứu đói | Nghiên cứu an ninh lương thực, dịch hại lịch sử |
| Điều lạ | Gà mái gáy, súc vật dị dạng, cây khô sống lại | Điềm báo thay đổi lớn | Chủ yếu là tư liệu tâm thức và tin đồn thời đó |
Phân loại này cho thấy không phải dòng tai dị nào cũng có giá trị như nhau. Nhóm thiên tượng và địa chấn có thể đối chiếu với khoa học; nhóm điều lạ thì phản ánh tâm lý xã hội nhiều hơn là sự kiện tự nhiên.
Triều đình phản ứng thế nào trước tai dị
Sử cũ ghi nhiều lần, sau một tai dị lớn, nhà vua xuống chiếu tự trách mình, ra lệnh xét lại án tù, giảm hoặc miễn thuế cho vùng bị nạn, mở kho phát chẩn, và có khi xuống chiếu cầu lời nói thẳng, mời quan lại và người có học dâng ý kiến về những điều sai trong chính sự. Đây là phản ứng đúng theo khuôn mẫu Nho giáo: tai trời là dịp để người cầm quyền tự xét.
Trong thực tế, mức độ thành tâm của những chiếu tự trách khác nhau rất nhiều. Có lúc đó là nghi thức hình thức; có lúc đó là cơ hội thật để sửa những chính sách gây khổ cho dân. Dòng sử chép "vì có tai dị, đại xá thiên hạ" ngắn gọn, nhưng đằng sau có thể là cả một cuộc tranh luận trong triều.
Một điểm ít người để ý là tai dị cũng có thể bị dùng làm vũ khí phe phái. Khi một nhóm quan muốn hạ một nhóm khác, họ có thể diễn giải tai dị là do kẻ kia gây ra. Đọc sử, nên chú ý ai là người diễn giải tai dị và diễn giải để làm gì.
Với dân thường, phần đáng kể nhất của những phản ứng ấy lại là phần thực tế: thuế được giảm, lúa kho được phát, người bị giam oan có cơ hội được xét lại. Một dòng sử về cơn hạn to kèm lệnh miễn thuế cho mấy lộ cho ta biết nhà nước thời đó có cơ chế cứu trợ ra sao, vùng nào bị ảnh hưởng, và triều đình coi trọng vùng nào. Đó là thông tin lịch sử xã hội có giá trị, bất kể ta nghĩ gì về thuyết trời người cảm ứng.
Lời bàn của sử gia: khi nhà sử học đứng ra giải nghĩa điềm trời
Đại Việt sử ký toàn thư có nhiều đoạn "lời bàn", trong đó các sử gia như Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên nêu nhận xét về sự kiện. Không ít lời bàn xoay quanh tai dị: sử gia giải thích một hiện tượng lạ ứng vào việc gì, hoặc phê phán nhà vua đã không biết sợ lời răn của trời.
Đọc những lời bàn này, ta thấy sử gia xưa dùng tai dị như một công cụ đạo đức. Họ không chỉ ghi nhận mà còn dạy người đọc, nhất là các vua đời sau, rằng phải giữ mình. Cách viết ấy khác hẳn sử học hiện đại, nơi người viết cố tách sự kiện khỏi lời phán xét.
Điều đáng chú ý là chính các sử gia cũng có lúc hoài nghi. Không phải lời bàn nào cũng gán tai dị cho lỗi chính trị; có đoạn nhấn mạnh rằng việc người mới là gốc, còn điềm trời chỉ để nhắc. Đọc kỹ, ta thấy nhiều sắc thái hơn so với hình dung một chiều về sử gia mê tín.
Sao chổi: từ "sao chổi quét" đến thiên thể có chu kỳ
Trong sử cũ, sao chổi được gọi bằng nhiều tên chữ Hán như tuệ tinh, nghĩa đen là sao hình cái chổi, và bột tinh, chỉ loại sao toả sáng mờ không rõ đuôi. Cái tên tiếng Việt "sao chổi" giữ nguyên hình ảnh ấy. Vì xuất hiện bất ngờ, di chuyển qua các chòm sao rồi biến mất, sao chổi bị coi là điềm của sự quét bỏ cái cũ, thay đổi triều chính hay binh đao.
Sử Trung Hoa ghi chép sao chổi rất sớm và rất đều, đến mức các nhà thiên văn hiện đại dùng chúng để dựng lại quỹ đạo sao chổi Halley qua hàng nghìn năm. Phải đến đầu thế kỷ 18, Edmond Halley mới chứng minh rằng một số sao chổi quay lại theo chu kỳ, và sao chổi mang tên ông trở lại khoảng 76 năm một lần. Từ đó sao chổi chuyển hẳn từ phạm vi điềm báo sang phạm vi cơ học thiên thể.
Ghi chép sao chổi trong sử Việt ít và ngắn hơn sử Trung Hoa, thường chỉ ghi tháng, hướng xuất hiện và có khi độ dài đuôi. Dù vậy, những dòng ấy vẫn có ích khi đặt cạnh các nguồn ngoại quốc. Nếu một sao chổi được cả sử Việt, sử Trung Hoa và sử Triều Tiên ghi cùng thời điểm, ta có bằng chứng rằng lịch quan Việt đã thật sự quan sát bầu trời, chứ không chỉ chép lại.
Tai dị trong mắt khoa học hôm nay
Địa chấn học lịch sử. Các nhà địa chấn học Việt Nam đã dùng ghi chép động đất trong sử cũ để lập danh mục động đất lịch sử, bổ sung cho dữ liệu máy đo vốn chỉ có từ thế kỷ 20. Một dòng "đất động" ở kinh đô, nếu đối chiếu được, giúp hiểu thêm hoạt động của các đới đứt gãy.
Khí hậu học lịch sử. Chuỗi ghi chép hạn hán, lũ lụt, rét đậm qua nhiều thế kỷ là nguồn để dựng lại biến động khí hậu. Dù không chính xác như số liệu đo đạc, chúng cho biết những giai đoạn thiên tai dồn dập ảnh hưởng tới xã hội thế nào.
Thiên văn học lịch sử. Ghi chép sao chổi, sao mới hiện có thể được đối chiếu với sử liệu các nước khác cùng thời. Khi nhiều nguồn độc lập cùng ghi một hiện tượng, độ tin cậy của mỗi nguồn được nâng lên.
Giới hạn cần nhớ. Sử gia xưa chép có chọn lọc. Vùng gần kinh đô được chép nhiều hơn vùng xa; năm có biến cố chính trị được chép nhiều tai dị hơn năm yên ổn. Vì vậy số dòng tai dị không phản ánh trực tiếp tần suất thiên tai thật.
Đọc một dòng tai dị cho tỉnh táo
Khi gặp một dòng tai dị trong sử, hoặc khi ai đó dẫn sử cũ để nói rằng "năm ấy trời đã báo trước", vài câu hỏi sau giúp bạn tách sự kiện khỏi lời giải nghĩa:
- Dòng sử chép hiện tượng gì, ở đâu, khi nào? Đây là phần sự kiện, có thể đối chiếu.
- Có lời giải nghĩa đi kèm không, và lời đó của ai: sử quan đương thời hay sử gia đời sau?
- Lời giải nghĩa ấy được đưa ra trước hay sau biến cố mà nó "ứng" vào? Giải nghĩa sau sự việc thì luôn trông như đúng.
- Cùng thời đó có tai dị nào khác không được gán ý nghĩa gì không? Người ta thường nhớ điềm ứng nghiệm và quên điềm không ứng.
- Hiện tượng đó có giải thích tự nhiên không? Sao chổi có chu kỳ, động đất gắn với đứt gãy, hạn hán gắn với gió mùa.
- Nguồn dẫn có ghi rõ tên sách, quyển, năm không? Nhiều câu "sử chép rằng" trên mạng không có xuất xứ.
Đọc tai dị theo cách này không làm mất đi vẻ đẹp của sử cũ. Ngược lại, nó cho thấy sự nghiêm túc của những người đã kiên trì ghi lại bầu trời và mặt đất qua hàng trăm năm, dù họ hiểu chúng theo khung tư tưởng của thời mình.
Câu hỏi thường gặp
Tai dị là gì?
Tai dị là cách gọi chung của sử cũ cho tai hoạ và hiện tượng lạ: nhật thực, sao chổi, động đất, hạn hán, lũ lụt, mưa đá, sâu bệnh, cả những chuyện lạ ở súc vật. Sử gia chép chúng vì trong quan niệm thời ấy, chúng có liên hệ với chính sự của triều đình.
Thuyết thiên nhân cảm ứng là gì?
Đây là học thuyết được Đổng Trọng Thư đời Hán hệ thống hoá, cho rằng trời và người tác động lẫn nhau: chính sự xấu thì trời giáng tai dị để răn, chính sự tốt thì có điềm lành. Thuyết này ảnh hưởng sâu tới cách chép sử ở Trung Hoa, Việt Nam và các nước lân cận.
Vua chúa xưa làm gì khi có tai dị?
Sử cũ ghi nhiều lần nhà vua xuống chiếu tự trách, xét lại án tù, đại xá, giảm miễn thuế, phát chẩn cứu đói và cầu lời nói thẳng từ quan lại. Mức độ thực chất của các biện pháp này khác nhau tuỳ từng lúc, từng triều.
Ghi chép tai dị trong sử có đáng tin không?
Phần mô tả hiện tượng nhiều khi có giá trị và có thể đối chiếu, như nhật thực hay động đất. Phần giải nghĩa điềm báo là quan niệm của người xưa, không phải sự kiện. Ngoài ra sử chép có chọn lọc, nên số dòng tai dị không phản ánh đúng tần suất thiên tai.
Nhà khoa học hiện nay dùng ghi chép tai dị vào việc gì?
Các nhà địa chấn học dùng ghi chép đất động để lập danh mục động đất lịch sử; nhà khí hậu học dùng ghi chép hạn lụt để dựng lại biến động khí hậu; nhà thiên văn học đối chiếu nhật thực, sao chổi để kiểm tra niên biểu. Đây là cách biến tư liệu cổ thành dữ liệu.
Có nên tin rằng tai dị báo trước biến cố không?
Không có bằng chứng nào cho thấy hiện tượng tự nhiên báo trước biến cố chính trị hay đời sống cá nhân. Những lời giải nghĩa trong sử thường được đưa ra sau sự việc. Đọc tai dị như tư liệu văn hoá và khoa học sẽ hữu ích hơn coi chúng là điềm báo.