Lập quẻ Mai Hoa bằng con số nghĩa là lấy một số có sẵn — một con số người hỏi nói ra, số vật đếm được, số nét của chữ viết — rồi chia 8 lấy dư để ra quẻ đơn, chia 6 lấy dư để ra hào động. Có hai số thì số đầu ra quẻ trên, số sau ra quẻ dưới, tổng hai số ra hào động. Chỉ có một số thì thường lấy số đó ra quẻ trên, cộng thêm số giờ để ra quẻ dưới và hào động.
Nhóm cách này thuộc "Tiên thiên quẻ" trong sách: có số trước, có quẻ sau. Bài trình bày từng biến thể, ví dụ giả định tính tay, và chỉ ra chỗ các bản hướng dẫn không giống nhau. Nhìn kỹ các quy tắc lấy số cũng là cách hiểu vì sao Mai Hoa vừa dễ học vừa rất tuỳ người dùng.
Vì sao con số là cửa vào chính của Mai Hoa
Trong đa số các phép chiêm cổ, quẻ được tạo ra bằng một thao tác ngẫu nhiên: rút cỏ thi, gieo đồng tiền, bốc thẻ. Mai Hoa không cần dụng cụ. Nền của nó là ý tưởng rằng mọi sự vật đều có "số" — số lượng, số lần, số nét, số giờ — và chỉ cần lấy được số là đổi ra quẻ. Ý tưởng này nối với học thuyết "tượng số" đời Tống, trong đó Thiệu Ung là gương mặt tiêu biểu: trời đất vận hành theo số, hiểu số là hiểu được phần nào cái lý của sự vật.
Về thực hành, con số giúp phép chiêm trở nên tiện lợi đến mức tuỳ hứng: đang đi đường thấy một đàn chim bay qua, đếm được bao nhiêu con là có quẻ; có người hỏi việc, bảo họ nói đại hai con số là có quẻ. Người xưa gọi lối này là ứng biến tuỳ cơ, đề cao sự nhạy bén của người chiêm.
Nhưng chính sự tiện lợi ấy cũng mở ra câu hỏi: con số nào được tính? Một đàn chim bay lướt qua, ai đếm cũng chắc cùng một số không? Người hỏi nói số "bảy mươi hai" thì coi là một số hay hai số bảy và hai? Sách không trả lời hết, và mỗi thầy, mỗi lớp học có lựa chọn riêng. Đọc phần dưới, bạn sẽ thấy các lựa chọn đó cụ thể ra sao.
Cách lập quẻ bằng hai con số
Đây là cách gọn và ít gây tranh cãi nhất. Người hỏi nói ra hai số, hoặc người lập quẻ lấy hai số từ hoàn cảnh.
- Lấy số thứ nhất chia 8, số dư ra quẻ trên theo thứ tự Tiên thiên (1 Càn, 2 Đoài, 3 Ly, 4 Chấn, 5 Tốn, 6 Khảm, 7 Cấn, 8 Khôn; dư 0 lấy Khôn).
- Lấy số thứ hai chia 8, số dư ra quẻ dưới theo cùng thứ tự.
- Cộng hai số, chia 6, số dư ra hào động; dư 0 là hào 6. Một số bản hướng dẫn cộng thêm số giờ vào tổng này trước khi chia 6; bạn chọn một cách và ghi lại.
- Dựng quẻ chủ từ quẻ trên và quẻ dưới, xác định quẻ đơn chứa hào động là dụng, quẻ còn lại là thể.
Ví dụ giả định: người hỏi nói hai số 17 và 26. 17 chia 8 dư 1 là Càn, đặt trên. 26 chia 8 dư 2 là Đoài, đặt dưới. Quẻ chủ là Thiên Trạch Lý. Tổng 43 chia 6 dư 1, hào 1 động, thuộc quẻ dưới, vậy Đoài là dụng, Càn là thể. Hào 1 của Đoài đổi sang âm, Đoài thành Khảm, quẻ biến là Thiên Thuỷ Tụng. Quẻ hỗ lấy hào 2-3-4 (dương, âm, dương — Ly) và 3-4-5 (âm, dương, dương — Tốn), ra Phong Hoả Gia Nhân.
Nếu theo lối cộng thêm giờ, giả sử lập lúc giờ Ngọ (số 7), tổng thành 50, chia 6 dư 2, hào động đổi thành hào 2 và quẻ biến cũng đổi theo. Một khác biệt quy ước nhỏ đủ làm thay đổi cả phần đọc phía sau.
Một con số và các số lớn
Khi chỉ có một số, cách phổ biến là lấy số đó chia 8 ra quẻ trên, rồi cộng số đó với số giờ địa chi, chia 8 ra quẻ dưới, chia 6 ra hào động. Một số bản hướng dẫn khác lại lấy riêng số giờ làm quẻ dưới. Hai cách cho kết quả khác nhau, và sách gốc diễn đạt ngắn đến mức có thể hiểu theo cả hai. Người học nghiêm túc thường thử cả hai trên vài ví dụ trong sách để xem cách nào khớp với lời giải mẫu, rồi theo cách đó.
Với số có nhiều chữ số, một số người tách đôi: số 3584 thành 35 và 84, hoặc tách từng chữ số rồi cộng. Đây là lối làm của người đời sau, không có trong các chiêm lệ cổ, vì các chiêm lệ hầu như chỉ dùng số nhỏ đếm được bằng mắt. Nếu dùng, bạn cần nói rõ quy tắc tách trước khi tính, tránh tình trạng tính xong thấy quẻ không vừa ý lại đổi cách tách.
Số lớn không làm phép tính khó hơn, vì chỉ cần số dư. Mẹo nhẩm nhanh: chia 8 thì chỉ cần ba chữ số cuối (vì 1000 chia hết cho 8); chia 6 thì kiểm số đó chia hết cho 2 và 3 đến đâu. Ví dụ 3584: ba chữ số cuối 584 chia 8 dư 0, vậy là Khôn; 3584 là số chẵn, tổng chữ số 20 chia 3 dư 2, nên chia 6 dư 2.
Đếm vật: số lượng trước mắt thành quẻ
Sách Mai Hoa có cả một nhóm chiêm lệ lấy số từ sự vật: số con vật, số cành hoa, số đồ vật trên bàn. Nguyên tắc chung: số vật đếm được ra quẻ trên, số đó cộng số giờ ra quẻ dưới và hào động. Có bản còn lấy số đo — chiều dài tính theo trượng và thước — chia thành hai phần để ra hai quẻ, nhưng lối này ít người dùng ngày nay vì đơn vị đo đã khác.
Điểm mấu chốt là thế nào thì được coi là một "vật" để đếm. Đếm mười con chim trên dây điện thì rõ ràng; đếm số quả trên một chùm, số người trong một đám đông, số xe qua ngã tư trong một phút thì đã có chỗ cho người đếm tự quyết định. Người xưa chấp nhận điều này như một phần của nghệ thuật: chọn thứ để đếm cũng là lựa chọn của "tâm" lúc khởi quẻ.
Từ góc nhìn hiện đại, đây chính là chỗ làm cho phép chiêm khó kiểm chứng. Nếu có thể đếm theo nhiều cách, người lập quẻ — dù vô tình — dễ nghiêng về cách cho ra quẻ hợp với điều mình đã nghĩ sẵn. Người học Mai Hoa cẩn thận thường tự đặt luật cho mình: quyết định đếm cái gì trước khi đếm, và không đếm lại.
Đếm nét chữ: quy tắc chia trên dưới
Lối lập quẻ bằng chữ dựa trên chữ Hán, nơi mỗi chữ có số nét xác định. Các bản hướng dẫn thường tóm như sau:
| Số chữ | Cách lấy quẻ trên và quẻ dưới | Ghi chú |
|---|---|---|
| Một chữ | Chia chữ theo phần trái – phải hoặc trên – dưới, đếm nét từng phần | Chữ khó tách thì các bản xử lý khác nhau |
| Hai chữ | Số nét chữ đầu ra quẻ trên, chữ sau ra quẻ dưới | Tổng nét cộng giờ ra hào động |
| Ba, bốn chữ | Chia đôi số chữ; nếu lẻ thì phần ít làm quẻ trên, phần nhiều làm quẻ dưới | Sách giải thích phần ít nhẹ trong ở trên, phần nhiều nặng đục ở dưới |
| Câu dài hơn | Không đếm nét mà đếm số chữ theo cách chia đôi như trên | Có bản chia theo thanh bằng – trắc |
Áp vào chữ Quốc ngữ thì không có quy tắc cổ nào, vì chữ Latinh không có "nét" theo nghĩa chữ Hán. Người dùng hiện nay tự chế: đếm số chữ cái, đếm số âm tiết, hoặc viết lại bằng chữ Hán rồi đếm nét. Mỗi lối ra một quẻ khác. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy phép chiêm phụ thuộc vào quy ước của người dùng, chứ không phải một "số" nằm sẵn trong sự vật.
Lập quẻ bằng số trong thực hành hôm nay
Ở các lớp học thuật số và trên mạng, lập quẻ bằng hai số là lối được dạy nhiều nhất cho người mới, vì giáo viên có thể cho cả lớp cùng một cặp số rồi so kết quả. Trên các trang gieo quẻ, người dùng được mời nhập hai số tuỳ ý hoặc bấm nút để máy sinh số ngẫu nhiên. Lối sau thực chất đã quay về nguyên lý gieo đồng tiền: con số không còn đến từ hoàn cảnh mà đến từ một bộ sinh ngẫu nhiên, chỉ là đi qua bảng Tiên thiên để ra quẻ.
Một thói quen khác khá phổ biến là lấy số từ những thứ gắn với người hỏi: số nhà, biển số xe, ngày sinh, số điện thoại. Đây là chỗ Mai Hoa bị trộn với lối "xem số đẹp" vốn là một mảng khác hẳn. Sách Mai Hoa không có chiêm lệ nào lấy số kiểu này; các chiêm lệ luôn gắn con số với một sự việc vừa xảy ra. Lấy một dãy số cố định để lập quẻ thì dãy số ấy sẽ cho cùng một quẻ mãi mãi, mất đi đúng cái tinh thần "tuỳ thời" của phương pháp.
Nếu dùng lập quẻ bằng số để học, bạn có thể tự lập một bộ bài tập: chọn ngẫu nhiên vài chục cặp số, tính tay quẻ chủ, hào động, quẻ hỗ, quẻ biến, rồi dùng một bảng tính hoặc nhờ người khác kiểm lại. Sau khoảng vài chục quẻ, việc dựng quẻ sẽ thành phản xạ, và bạn có thể dồn sức vào phần khó hơn là hiểu các quy ước đọc quẻ.
Giới hạn của lối lập quẻ bằng số
Quy ước không thống nhất. Cùng một con số, các bản hướng dẫn có thể cho ra quẻ dưới hoặc hào động khác nhau vì khác cách có cộng giờ hay không.
Người lập quẻ chọn số. Đếm cái gì, tách số thế nào, chọn chữ nào để đếm nét đều là quyết định của con người, mở đường cho thiên kiến xác nhận: thấy cái mình muốn thấy.
Sách nhắc "không có việc thì không chiêm". Tinh thần gốc của Mai Hoa là lập quẻ khi có sự việc bất thường, không phải nghĩ ra số liên tục cho đến khi được quẻ đẹp. Hỏi lại cùng một việc là đi ngược tinh thần ấy.
Dùng để học thì rất tốt. Lập quẻ bằng hai số là bài tập lý tưởng để luyện bát quái, quẻ hỗ, quẻ biến, vì bạn tự chọn được ví dụ và kiểm lại ngay. Còn để quyết định việc thật thì con số không biết gì về hoàn cảnh của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Một con số thì lập quẻ Mai Hoa thế nào?
Cách phổ biến là lấy số đó chia 8 ra quẻ trên, cộng số đó với số giờ địa chi rồi chia 8 ra quẻ dưới, chia 6 ra hào động. Một số bản lấy riêng số giờ làm quẻ dưới. Bạn chọn một cách và giữ nguyên.
Hai số có cần cộng giờ khi tính hào động không?
Có hai lối. Lối gọn chỉ lấy tổng hai số chia 6. Lối khác cộng thêm số giờ rồi mới chia. Sách diễn đạt ngắn nên cả hai đều có người theo; quan trọng là ghi rõ mình dùng lối nào.
Tên tiếng Việt có lập quẻ bằng nét chữ được không?
Không có quy tắc cổ cho chữ Quốc ngữ. Người dùng hiện nay đếm chữ cái, đếm âm tiết hoặc chuyển sang chữ Hán rồi đếm nét, mỗi cách ra một quẻ khác. Nên coi đây là sáng tác của người đời sau, không phải phép của sách.
Số dư bằng 0 thì lấy quẻ gì?
Chia 8 dư 0 thì lấy Khôn, tương ứng số 8 trong thứ tự Tiên thiên. Chia 6 dư 0 thì hào 6, tức hào trên cùng, là hào động. Quy ước này dùng chung cho mọi cách lập quẻ bằng số.
Có nên nhờ người khác nói số để lập quẻ không?
Trong sách, nhờ người hỏi nói số là một cách được dùng vì con số đến từ họ chứ không từ người lập quẻ. Tuy vậy kết quả vẫn chỉ là một quẻ để suy ngẫm, không phải lời đoán về việc thật.
Đếm vật mà không chắc số thì làm sao?
Theo tinh thần sách, nên quyết định đếm cái gì trước khi đếm và lấy kết quả lần đếm đầu. Nếu thấy mình bắt đầu đếm lại để chọn số, đó là dấu hiệu nên dừng, vì phép chiêm đã thành việc chọn quẻ theo ý muốn.