Lập quẻ Mai Hoa theo thời gian là lấy số chi năm cộng tháng âm lịch cộng ngày âm lịch, chia 8 lấy dư ra quẻ trên; cộng thêm số chi giờ, chia 8 lấy dư ra quẻ dưới; lấy chính tổng đó chia 6 lấy dư ra hào động. Dư 0 thì tính là 8 với quẻ, là 6 với hào. Số dư được đổi thành quẻ theo thứ tự Tiên thiên: 1 Càn, 2 Đoài, 3 Ly, 4 Chấn, 5 Tốn, 6 Khảm, 7 Cấn, 8 Khôn.
Đây là cách lập quẻ được nhắc nhiều nhất và là cách các trang gieo quẻ trực tuyến hay dùng. Bài trình bày từng bước, bảng số cần thuộc, một ví dụ giả định tính tay trọn vẹn và những chỗ người mới hay vấp: tháng nhuận, giờ Tý qua nửa đêm, năm đổi lúc nào. Bài chỉ dạy phép tính, không giải quẻ cho việc cụ thể của ai.
Hai bảng số phải thuộc trước khi tính
Toàn bộ phép tính chỉ dùng hai bảng: số của mười hai địa chi và số Tiên thiên của tám quẻ. Địa chi dùng cho năm và giờ; tháng và ngày dùng thẳng con số âm lịch.
| Địa chi | Số | Quẻ Tiên thiên | Số |
|---|---|---|---|
| Tý | 1 | Càn | 1 |
| Sửu | 2 | Đoài | 2 |
| Dần | 3 | Ly | 3 |
| Mão | 4 | Chấn | 4 |
| Thìn | 5 | Tốn | 5 |
| Tỵ | 6 | Khảm | 6 |
| Ngọ | 7 | Cấn | 7 |
| Mùi | 8 | Khôn | 8 |
| Thân · Dậu · Tuất · Hợi | 9 · 10 · 11 · 12 | — | — |
Mẹo nhớ thứ tự Tiên thiên: bốn quẻ đầu (Càn, Đoài, Ly, Chấn) đều có vạch dương ở dưới cùng, bốn quẻ sau có vạch âm ở dưới cùng. Nếu coi vạch dương là 1, vạch âm là 0 và đọc từ dưới lên, thứ tự Tiên thiên chính là đếm lùi từ 111 xuống 000. Nhiều người học bằng câu "Càn nhất, Đoài nhị, Ly tam, Chấn tứ, Tốn ngũ, Khảm lục, Cấn thất, Khôn bát" là đủ.
Lưu ý số Tiên thiên này khác số Lạc thư mà phong thủy Huyền không hay dùng (Khảm 1, Khôn 2…). Trộn hai bảng là lỗi rất hay gặp ở người đã học phong thủy trước.
Các bước lập quẻ theo năm tháng ngày giờ
Quy trình gồm năm bước, mỗi bước chỉ là cộng và chia lấy dư. Làm trên giấy một hai lần là quen.
- Xác định chi của năm âm lịch lúc lập quẻ và đổi ra số theo bảng: năm Tý là 1, năm Hợi là 12. Không dùng số năm dương lịch.
- Xác định tháng và ngày âm lịch, giữ nguyên con số: tháng Giêng là 1, tháng Chạp là 12; ngày mùng 5 là 5, ngày 29 là 29.
- Cộng năm + tháng + ngày, chia cho 8. Số dư ra quẻ trên (thượng quái). Dư 0 thì lấy 8, tức Khôn.
- Cộng tổng vừa rồi với số chi giờ, chia cho 8. Số dư ra quẻ dưới (hạ quái). Dư 0 cũng lấy 8.
- Lấy tổng năm + tháng + ngày + giờ chia cho 6. Số dư là hào động, đếm từ dưới lên; dư 0 thì hào 6 động.
Có quẻ trên, quẻ dưới và hào động là đủ dữ kiện để dựng quẻ chủ, quẻ hỗ, quẻ biến và phân thể dụng. Những bước sau đó thuộc phần đọc quẻ, được trình bày riêng.
Ví dụ giả định tính từ đầu đến cuối
Giả sử ai đó lập quẻ vào một năm Ngọ, tháng Ba âm lịch, ngày 15 âm lịch, giờ Dần. Đây là ví dụ giả định, không gắn với người hay việc thật nào. Năm Ngọ có số 7, tháng là 3, ngày là 15, giờ Dần có số 3.
Quẻ trên: 7 + 3 + 15 = 25. Chia 8 được 3 dư 1, dư 1 là Càn. Quẻ dưới: 25 + 3 = 28. Chia 8 được 3 dư 4, dư 4 là Chấn. Quẻ chủ vì vậy là Càn trên Chấn dưới, tên là Thiên Lôi Vô Vọng. Hào động: 28 chia 6 được 4 dư 4, vậy hào 4 động. Hào 4 là hào dưới cùng của quẻ trên, nên quẻ Càn là dụng, quẻ Chấn là thể.
Để kiểm tra, có thể dựng tiếp hai quẻ còn lại. Hào 4 đổi từ dương sang âm, Càn ba vạch dương thành Tốn (âm ở dưới, hai dương ở trên), quẻ biến là Phong Lôi Ích. Quẻ hỗ lấy hào 2-3-4 làm quẻ dưới (âm, âm, dương — là Cấn) và hào 3-4-5 làm quẻ trên (âm, dương, dương — là Tốn), ra Phong Sơn Tiệm. Bạn tự tính lại từng con số; khớp hết là đã nắm chắc phép lập quẻ.
Ví dụ này cũng cho thấy một điều thú vị: mọi người lập quẻ trong cùng giờ Dần của ngày hôm đó đều nhận đúng quẻ Vô Vọng, hào 4 động, bất kể họ hỏi gì. Điều này là một trong những lý do sách Mai Hoa đặt nặng phần ngoại ứng và hoàn cảnh hỏi, chứ không để mỗi con số quyết định.
Mười hai giờ địa chi và giờ đồng hồ
Giờ trong Mai Hoa là giờ địa chi, mỗi giờ kéo dài hai tiếng đồng hồ. Bảng quy đổi thông dụng như sau:
| Giờ | Khoảng giờ đồng hồ | Số |
|---|---|---|
| Tý | 23 giờ – 1 giờ | 1 |
| Sửu | 1 – 3 giờ | 2 |
| Dần | 3 – 5 giờ | 3 |
| Mão | 5 – 7 giờ | 4 |
| Thìn | 7 – 9 giờ | 5 |
| Tỵ | 9 – 11 giờ | 6 |
| Ngọ | 11 – 13 giờ | 7 |
| Mùi | 13 – 15 giờ | 8 |
| Thân | 15 – 17 giờ | 9 |
| Dậu | 17 – 19 giờ | 10 |
| Tuất | 19 – 21 giờ | 11 |
| Hợi | 21 – 23 giờ | 12 |
Bảng này dựa trên giờ đồng hồ thông thường. Một số người học chỉnh theo giờ mặt trời địa phương vì giờ chuẩn Việt Nam là múi giờ chung, lệch với giờ mặt trời thật ở từng vùng một khoảng nhỏ. Sách cổ không bàn chuyện múi giờ vì thời ấy người ta xem giờ bằng bóng nắng hay đồng hồ nước; chỉnh hay không chỉnh là lựa chọn của người dùng, bạn chỉ cần nhất quán.
Một chi tiết nữa ít người để ý: ngày âm lịch cũng phụ thuộc múi giờ. Âm lịch Việt Nam tính theo múi giờ của Việt Nam, còn âm lịch Trung Quốc tính theo múi giờ Bắc Kinh, nên thỉnh thoảng ngày mùng một của một tháng ở hai nước lệch nhau một ngày. Khi đối chiếu với ví dụ trong sách dịch từ tiếng Trung hay với phần mềm nước ngoài, nếu thấy ngày âm lệch một đơn vị thì đây là nguyên nhân đầu tiên nên kiểm.
Những chỗ người mới hay tính sai
Phép tính đơn giản nhưng có vài điểm mà sách không nói rõ, khiến kết quả giữa các người tính hay vênh nhau. Đáng chú ý nhất:
- Dùng số năm dương lịch thay cho số chi. Năm chỉ lấy theo mười hai chi, không lấy can, không lấy con số năm dương lịch.
- Lẫn tháng âm lịch với tháng tiết khí. Mai Hoa theo cách hiểu phổ biến dùng tháng âm lịch; bát tự mới đổi tháng theo tiết khí. Có người học cố ý dùng tháng tiết khí — đó là biến thể, cần ghi rõ.
- Tháng nhuận. Sách không có quy tắc thống nhất; đa số người dùng tính tháng nhuận bằng số của tháng chính nó nhuận theo, ví dụ tháng Tư nhuận vẫn tính là 4.
- Giờ Tý qua nửa đêm. Từ 23 giờ đến nửa đêm là giờ Tý, nhưng ngày âm lịch đã sang ngày mới hay chưa thì các trường phái khác nhau. Lập quẻ trong khoảng này cần ghi rõ mình theo cách nào.
- Năm đổi lúc nào. Cách phổ biến lấy năm âm lịch đổi ở Tết Nguyên Đán. Một số người theo lối bát tự, đổi năm ở Lập Xuân. Hai mốc này lệch nhau vài ngày đến vài tuần tuỳ năm.
- Quên quy ước dư 0. Dư 0 khi chia 8 là Khôn, không phải "không có quẻ"; dư 0 khi chia 6 là hào 6.
Không có chỗ nào trong danh sách trên làm phép tính "sai" theo nghĩa toán học. Chúng là chỗ quy ước chưa thống nhất. Chính sự thiếu thống nhất này cho thấy Mai Hoa là một truyền thống thực hành, không phải một hệ được định nghĩa chặt chẽ từ đầu.
Lập quẻ theo thời gian khác các cách lập khác ở đâu
Sách Mai Hoa phân các cách lập quẻ thành hai nhóm lớn. Nhóm Tiên thiên lấy số trước rồi mới ra quẻ: theo năm tháng ngày giờ, theo con số, theo số vật, số tiếng, số nét chữ. Nhóm Hậu thiên nhìn hình ảnh trước rồi mới ra số: thấy một ông già thì lấy Càn, thấy vật ở hướng Nam thì lấy Ly, sau đó mới cộng số để tìm hào động. Lập quẻ theo năm tháng ngày giờ thuộc nhóm thứ nhất và là cách "khách quan" nhất, vì không phụ thuộc vào việc người lập chọn số nào hay gán vật nào cho quẻ nào.
Chính vì khách quan nên nó cũng là cách ít "riêng tư" nhất: không chứa thông tin gì về người hỏi hay việc hỏi. Trong giai thoại hoa mai, thời điểm lập quẻ được chọn vì có một sự việc bất thường xảy ra — chim sẻ rơi — chứ không phải ngồi yên rồi bấm giờ. Sách nhấn mạnh tinh thần "có động mới chiêm" và "không có việc thì không chiêm".
Người học ngày nay hay bỏ qua tinh thần này: mở trang gieo quẻ lúc nào cũng được, hỏi đi hỏi lại một việc đến khi ra quẻ vừa ý. Đặt lại phép tính vào đúng bối cảnh của sách giúp ta hiểu nó vốn được dùng như thế nào, và vì sao không nên coi một con số giờ khắc là lời phán.
Dùng phép lập quẻ này để học, không để phán
Luyện tính nhẩm và thuộc quẻ. Lập quẻ cho các thời điểm ngẫu nhiên trong ngày, dựng đủ chủ, hỗ, biến là cách nhanh nhất để thuộc tám quẻ đơn và cách chồng quẻ.
Kiểm tra máy tính trực tuyến. Tự tính tay rồi so với kết quả của một trang gieo quẻ. Nếu lệch, thường là trang đó dùng mốc năm, cách tính giờ Tý hay tháng nhuận khác bạn — đó là bài học về quy ước.
Ghi lại quy ước mình dùng. Trong sổ tay, ghi rõ: năm đổi ở Tết hay Lập Xuân, giờ Tý tính thế nào, tháng nhuận tính thế nào. Không có quy ước rõ thì không thể so sánh hai quẻ của chính mình.
Không biến quẻ thành quyết định. Một quẻ ra từ con số giờ khắc không biết gì về hoàn cảnh của bạn. Việc hệ trọng cần thông tin thật, không cần quẻ.
Câu hỏi thường gặp
Lập quẻ Mai Hoa dùng tháng âm lịch hay tháng tiết khí?
Cách hiểu phổ biến dùng tháng âm lịch và ngày âm lịch. Có người học theo lối bát tự dùng tháng tiết khí, nhưng đó là biến thể. Điều quan trọng là bạn chọn một cách, ghi rõ và dùng nhất quán.
Số dư bằng 0 thì tính thế nào?
Khi chia 8 mà dư 0 thì lấy 8, tức quẻ Khôn. Khi chia 6 mà dư 0 thì lấy 6, tức hào trên cùng động. Đây là quy ước chung của mọi cách lập quẻ bằng số trong Mai Hoa.
Tháng nhuận tính số mấy?
Sách không ghi quy tắc thống nhất. Đa số người dùng tính tháng nhuận bằng số của tháng nó nhuận theo, ví dụ tháng Tư nhuận vẫn là 4. Một số người tránh lập quẻ theo thời gian trong tháng nhuận mà chuyển sang lập bằng số.
Vì sao hai trang gieo quẻ cho ra quẻ khác nhau cùng một lúc?
Thường do khác quy ước: mốc đổi năm ở Tết hay Lập Xuân, giờ Tý tính sang ngày mới hay chưa, có chỉnh giờ mặt trời hay không. Tính tay theo các bước trong bài sẽ giúp bạn tìm ra chỗ lệch.
Hào động nằm ở quẻ trên hay quẻ dưới thì có gì khác?
Hào 1 đến 3 thuộc quẻ dưới, hào 4 đến 6 thuộc quẻ trên. Quẻ đơn chứa hào động được gọi là dụng, quẻ đơn còn lại là thể. Việc phân thể dụng này là bước đầu của cách đọc quẻ Mai Hoa.
Cùng một giờ mà nhiều người hỏi thì quẻ có giống nhau không?
Giống hệt, vì phép tính chỉ dùng năm, tháng, ngày, giờ. Đó là lý do sách Mai Hoa coi trọng hoàn cảnh hỏi và ngoại ứng, và là một lý do nữa để không coi quẻ là lời báo trước cho riêng ai.