Lập quẻ Hậu thiên trong Mai Hoa là nhìn hình ảnh trước rồi mới ra số: người hay vật xuất hiện được gán vào một quẻ đơn làm quẻ trên, phương hướng nó xuất hiện được gán vào một quẻ đơn theo phương vị Hậu thiên làm quẻ dưới, rồi cộng số của hai quẻ với số giờ, chia 6 ra hào động. Âm thanh thì đếm số tiếng như đếm vật.
Cách này là phần "nghệ thuật" nhất của Mai Hoa vì người lập phải quyết định một người, một con vật, một đồ vật thuộc quẻ nào. Bài trình bày bảng phương vị, bảng người – quẻ, cách xử lý âm thanh, một ví dụ giả định tính trọn, và nói thẳng chỗ dễ tuỳ tiện của lối lập này.
Tiên thiên quẻ và Hậu thiên quẻ khác nhau thế nào
Sách Mai Hoa dùng hai chữ Tiên thiên và Hậu thiên theo nghĩa riêng của phép lập quẻ, không hoàn toàn trùng với nghĩa triết học của hai đồ bát quái. Tiên thiên quẻ là quẻ có "số" trước: năm tháng ngày giờ, con số người hỏi nói, số vật đếm được. Hậu thiên quẻ là quẻ có "tượng" trước: một ông già đi tới, một con trâu kêu, một cành khô rơi; người lập nhận ra sự vật thuộc quẻ nào rồi mới tính.
Hai nhóm cũng gắn với hai bảng khác nhau. Khi đổi số ra quẻ, Mai Hoa dùng thứ tự Tiên thiên (Càn 1 đến Khôn 8). Khi đổi phương hướng ra quẻ, Mai Hoa dùng vị trí Hậu thiên — cách xếp tám quẻ quanh la bàn mà sách truyền là của Văn Vương, trong đó Ly ở Nam, Khảm ở Bắc. Hai bảng này có lịch sử riêng và người mới học rất hay lẫn.
Trong các chiêm lệ, sách cho thấy một điều thú vị: khi đã có quẻ trên và quẻ dưới theo hình ảnh và phương hướng, số dùng để tính hào động vẫn lấy theo thứ tự Tiên thiên của hai quẻ đó, cộng số giờ. Nói cách khác, Hậu thiên quyết định quẻ nào, còn Tiên thiên quyết định con số. Chi tiết này giải thích vì sao học Mai Hoa phải thuộc cả hai bảng.
Phương vị Hậu thiên: hướng nào ứng quẻ nào
Khi người hay vật đến từ một hướng, hoặc nằm ở một hướng so với người lập quẻ, hướng đó được đổi ra quẻ dưới theo bảng sau:
| Hướng | Quẻ | Ngũ hành | Số Tiên thiên dùng khi cộng |
|---|---|---|---|
| Bắc | Khảm | Thuỷ | 6 |
| Đông Bắc | Cấn | Thổ | 7 |
| Đông | Chấn | Mộc | 4 |
| Đông Nam | Tốn | Mộc | 5 |
| Nam | Ly | Hoả | 3 |
| Tây Nam | Khôn | Thổ | 8 |
| Tây | Đoài | Kim | 2 |
| Tây Bắc | Càn | Kim | 1 |
Hướng được lấy theo vị trí của người lập quẻ: thấy người đi tới từ phía Đông thì lấy Chấn. Trong đô thị hiện đại, việc xác định hướng chính xác bằng mắt không dễ; người dùng thường làm tròn theo tám hướng chính. Làm tròn khác nhau là ra quẻ khác nhau, đây là một nguồn tuỳ ý nữa.
Bảng cũng cho thấy vì sao không được dùng số Lạc thư (Khảm 1, Khôn 2, Chấn 3…) khi cộng tìm hào động: vị trí lấy theo Hậu thiên, nhưng con số vẫn là số Tiên thiên của quẻ đó. Ví dụ hướng Tây ra quẻ Đoài, khi cộng thì Đoài mang số 2 chứ không phải số 7 như trong cửu cung phong thủy.
Người, vật, âm thanh được gán quẻ thế nào
Phần gán quẻ cho người và vật lấy từ bảng loại tượng của tám quẻ, gốc ở Thuyết quái truyện và được Mai Hoa mở rộng. Vài nhóm hay dùng nhất khi lập quẻ:
- Người trong nhà: Càn là cha hoặc người đàn ông lớn tuổi, Khôn là mẹ hoặc người phụ nữ lớn tuổi, Chấn là con trai trưởng, Khảm là con trai giữa, Cấn là con trai út hay cậu thiếu niên, Tốn là con gái trưởng, Ly là con gái giữa, Đoài là con gái út hay cô gái trẻ.
- Con vật: theo Thuyết quái, Càn là ngựa, Khôn là trâu bò, Chấn là rồng, Tốn là gà, Khảm là lợn, Ly là chim trĩ, Cấn là chó, Đoài là dê.
- Đồ vật: Càn là vật tròn, kim loại quý; Khôn là vật vuông, vải vóc, đồ đất; Chấn và Tốn là đồ tre gỗ, Chấn thiên về cây tươi, Tốn về vật dài và dây; Khảm là vật chứa nước; Ly là vật khô, vật có lửa; Cấn là đá, đồ để lâu; Đoài là đồ kim loại sứt mẻ, vật có miệng.
- Màu sắc: Thuyết quái ghi Càn là màu đỏ thẫm, Tốn là màu trắng, Khôn ở đất là màu đen; các bảng Mai Hoa đời sau ghi thêm nhiều màu cho mỗi quẻ và không hoàn toàn khớp nhau giữa các bản.
- Âm thanh: không gán quẻ theo loại tiếng mà đếm số tiếng như đếm vật. Nếu tiếng đến thành hai cụm, cụm đầu ra quẻ trên, cụm sau ra quẻ dưới, tổng cộng giờ ra hào động.
Bảng này không phải "định nghĩa" mà là kho liên tưởng. Một con mèo không có trong Thuyết quái thì thuộc quẻ nào? Người học phải suy theo đặc tính: vật nhỏ, nhanh, sống trong nhà… và mỗi người suy một khác.
Giai thoại tiếng gõ cửa: âm thanh thành quẻ
Trong các chiêm lệ của sách có truyện một đêm mùa đông, hàng xóm gõ cửa: trước gõ một tiếng, sau gõ liền năm tiếng, rồi xin mượn đồ. Người lập quẻ lấy một tiếng là Càn làm quẻ trên, năm tiếng là Tốn làm quẻ dưới, được quẻ Thiên Phong Cấu; cộng 1 với 5 và số giờ Dậu là 10, ra 16, chia 6 dư 4, hào 4 động. Từ hình ảnh Càn kim và Tốn mộc, sách suy ra người kia muốn mượn một đồ dùng có phần kim loại ngắn và phần gỗ dài.
Truyện ngắn này chứa gọn ba điều. Thứ nhất, âm thanh được đếm thành số, không gán quẻ theo kiểu tiếng to là Chấn hay tiếng nước là Khảm. Thứ hai, câu hỏi được đặt rất hẹp và cụ thể — mượn vật gì — nên hình tượng của quẻ dễ "khớp". Thứ ba, phần suy luận dựa nhiều vào kinh nghiệm đời sống của người lập quẻ: ban đêm hàng xóm hay mượn những gì.
Đọc truyện như một bài mẫu là cách tốt để hiểu phương pháp. Đọc nó như bằng chứng rằng phép chiêm "trúng" thì không được, vì ta chỉ có lời kể của chính người truyền sách, không có những lần đoán trượt nào được ghi lại.
Tượng trước, số sau: lối nghĩ đằng sau Hậu thiên quẻ
Vì sao người xưa lại cho rằng một ông lão đi tới hay một con chim kêu có thể "thành quẻ"? Nền tư tưởng ở đây là quan niệm thiên nhân tương ứng: trời đất và việc người vận hành theo cùng một lý, nên sự vật xuất hiện đúng lúc mình đang băn khoăn được coi là có liên hệ với điều mình băn khoăn. Trong Hệ từ truyện của Kinh Dịch có ý "quan tượng" — người xưa nhìn tượng trời đất, muông thú, thân mình mà làm ra bát quái. Hậu thiên quẻ của Mai Hoa đi ngược chiều: từ tượng trước mắt quay về bát quái.
Cách nghĩ này gần với lối liên tưởng của thi ca hơn là lối suy luận nhân quả. Một cành khô rơi được hiểu như một ẩn dụ, không phải nguyên nhân hay hệ quả của việc gì. Hiểu như vậy giúp ta thấy Mai Hoa không phải phép tính sai về thế giới vật lý, mà là một ngôn ngữ biểu tượng có ngữ pháp riêng.
Từ góc nhìn tâm lý học hiện đại, xu hướng gán ý nghĩa cho những trùng hợp bất chợt là đặc điểm rất chung của con người, thường được gọi là nhìn thấy mẫu hình trong ngẫu nhiên. Biết điều đó không bắt buộc bạn phải bỏ Mai Hoa; nó chỉ giúp bạn giữ khoảng cách khi một hình ảnh có vẻ "khớp" đến lạ với điều mình đang nghĩ.
Ví dụ giả định: một ông lão đi tới từ phía Nam
Giả sử vào giờ Tỵ, bạn đang ngồi ở hiên nhà thì thấy một ông lão đi tới từ phía Nam. Đây là ví dụ giả định để luyện phép tính, không phải lời đoán cho ai.
- Ông lão ứng với Càn theo bảng người trong nhà. Càn làm quẻ trên, số Tiên thiên là 1.
- Phía Nam ứng với Ly theo phương vị Hậu thiên. Ly làm quẻ dưới, số Tiên thiên là 3.
- Giờ Tỵ có số 6. Cộng 1 + 3 + 6 = 10, chia 6 dư 4, vậy hào 4 động.
- Quẻ chủ là Thiên Hoả Đồng Nhân. Hào 4 nằm ở quẻ trên nên Càn là dụng, Ly là thể.
- Hào 4 đổi từ dương sang âm, Càn thành Tốn, quẻ biến là Phong Hoả Gia Nhân. Quẻ hỗ lấy hào 2-3-4 (âm, dương, dương — Tốn) và hào 3-4-5 (dương, dương, dương — Càn), ra Thiên Phong Cấu.
Bây giờ thử đổi một chi tiết: nếu bạn cho rằng người đi tới là "người đàn ông trung niên" chứ chưa phải ông lão, quẻ trên có thể thành Khảm; nếu bạn làm tròn hướng thành Đông Nam, quẻ dưới thành Tốn. Mỗi lựa chọn nhỏ đưa đến một quẻ khác hẳn. Đó là tính chất cốt lõi của Hậu thiên quẻ.
Chỗ dễ tuỳ tiện và cách học cho chừng mực
Một sự vật thuộc nhiều quẻ. Một chiếc bình gốm vừa là đồ đất (Khôn), vừa chứa nước (Khảm), vừa có miệng (Đoài). Chọn quẻ nào là quyết định của người lập.
Hướng phụ thuộc chỗ đứng. Đổi chỗ ngồi vài mét, người đi tới có thể từ hướng khác. Trong phố đông, hướng tám phương chỉ là ước lượng.
Người lập quẻ biết trước câu hỏi. Khi đã có điều muốn hỏi trong đầu, ta dễ "thấy" những sự vật hợp với điều đó. Tâm lý học gọi là chú ý có chọn lọc.
Cách học hợp lý. Dùng Hậu thiên quẻ như bài tập quan sát và liên tưởng: ghi lại cái thấy, cách gán quẻ, lý do gán. Sau một thời gian, đọc lại sổ sẽ thấy rõ thói quen liên tưởng của chính mình — thu hoạch đó thật hơn mọi lời đoán.
Không dùng người thật làm đối tượng phán xét. Gán một người qua đường vào quẻ để lập quẻ là chuyện của phương pháp; suy từ quẻ ra tính nết, số phận của người đó là chuyện khác hẳn và không nên làm.
Câu hỏi thường gặp
Hậu thiên quẻ trong Mai Hoa có giống Hậu thiên bát quái không?
Có liên quan nhưng không trùng. Hậu thiên quẻ là quẻ lập từ hình ảnh trước rồi mới ra số. Khi đổi phương hướng thành quẻ, nó dùng vị trí Hậu thiên bát quái, nhưng con số để tính hào động vẫn theo thứ tự Tiên thiên.
Người đi tới từ hướng không rõ thì lấy quẻ dưới thế nào?
Sách không đưa quy tắc cho trường hợp này. Người dùng thường làm tròn về tám hướng chính hoặc chuyển sang cách lập quẻ khác, chẳng hạn theo thời gian. Không nên cố gán một hướng chỉ để có quẻ.
Con vật không có trong Thuyết quái thì gán quẻ nào?
Người học suy theo đặc tính nổi bật của con vật: sống dưới nước, bay, giữ nhà, kéo cày… rồi so với tượng của tám quẻ. Mỗi người có thể suy khác nhau, vì vậy nên ghi lại lý do gán để tự soát lại sau.
Âm thanh thì đếm thế nào nếu tiếng kéo dài?
Mai Hoa đếm số tiếng rời. Tiếng kéo dài liên tục như tiếng còi, tiếng mưa không đếm được thì không dùng lối này. Sách dùng các tiếng rõ ràng như gõ cửa, chim kêu, chuông điểm.
Trong nhà có hai người đàn ông lớn tuổi thì ai là Càn?
Quy tắc người trong nhà là quy ước biểu tượng, không phải bảng hộ khẩu. Trong phép lập quẻ, quẻ ứng với người xuất hiện, theo cảm nhận của người lập về tuổi và vai của họ lúc đó.
Cách lập quẻ này có chính xác hơn lập theo giờ không?
Không có cơ sở để nói cách nào chính xác hơn, vì chưa cách nào được chứng minh dự đoán được sự việc. Khác biệt nằm ở chỗ Hậu thiên quẻ chứa nhiều lựa chọn chủ quan hơn, nên phù hợp làm bài tập quan sát hơn là làm căn cứ quyết định.